Särsenbi, 3 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11796. Jazılğandar — 5996. Qaytıs bolğandar — 44
Alaşorda 2773 14 pikir 16 Mamır, 2020 sağat 16:37

Kang'yu patşalığı – Qañlılar qwrğan memleket

Ejelgi grek tarihşıları kang'yu taypası saq-skif halqınan ekenin jazadı(1). Qıtay jazbaları b.d.d. İİ ğasırda kang'yu taypası taulı aymaqta otırğanın, olarğa körşi alan (wlan-lan') taypası otırğanın bayandaydı. Alan taypası – hun' halqınan, al Hun' imperiyası aymağı negizinen qazirgi Moñğoliya jerinde boldı. Resey tarihşıları kang'yuler otırğan aymaq dep Ferğana oypatınıñ soltüstik-batısındağı taulı alqaptı körsetedi. Dwrısında, kang'yu taypası b.d.d. İİ ğasırda qazirgi Joñğar Alatauı dep atalıp jürgen taulı aymaqta otırğanı qıtay derekterinen bayqaladı.

Öytkeni, Lev Gumilev qıtay derekteriniñ kömegimen b.d.d. I ğasırdağı Kang'yu patşalığı men Üysün memleketiniñ şekarası Şu özeni ekenin, Kang'yu patşalığı osı özenniñ soltüstigine qaray jatqanın jäne Kang'yu bileuşileri Hun' imperiyası bileuşilerine täueldi bolğanın däleldeydi(2). Saq halqınıñ özge taypaları el şetindegi taulı aymaqta otırğan taypanı, yağni, qañğıp elden jıraqtap, dalanı tastap ketken taypanı «qañğı-üy» dep atağan tärizdi. Bwl atau ejelgi grek jazbasında – «kanghi», qıtay jazbalarında «kang'yu» bolıp säl bwrmalanıp tañbalanğan.

Atalğan taulı aymaqta b.d.d. İİ ğasırda alan (wlan-lyan') taypasımen körşi otırğan kang'yu-qañğıüy taypası Hun' imperiyası ıqpalına tüskeni anıq. Öytkeni, b.d.d. İ ğasırda osı taudıñ batısında jatqan saq dalasında (qazirgi qazaq dalasında) Kang'yu patşalığı payda boladı, onıñ Hun' imperiyasına vassaldı täueldilikte bolğanın Lev Gumilev naqtı derektermen körsetedi (2). Demek, b.d.d. İİ ğasırda «eldiñ şetindegi tauda» otırğan qañğıüy-kang'yu taypası b.d.d. İ ğasırında Hun' imperiyası kömegimen saq eliniñ biligin öz qolına alğan.

Qıtay jazbası Kang'yu patşalığı jerine «aş dalada» kiretinin jäne olardıñ körşi Üysün memleketimen jau ekenin jazğan. Qıtaydıñ «aş dala» dep otırğanı Betpaqdala ekeni tüsinikti. Al Resey ideologiyası tarihtı bwrmalau nietimen «aş dalanı» Mırzaşöl dep körsetti. Dwrısında, ol – Betpaqdala. Osı derekter Kang'yu patşalığı aymağı Betpaqdaladan bastalıp, soltüstikke qaray sozılıp jatqanın, Üysün imperiyasımen şekara sol zamanda Aral teñizine qwyğan Şu özeni men Balqaş köli boyı ekenin bayqatadı. Qañlı taypasınıñ äli künge deyin eki jaqta – Jetisu aymağı men Aral (Sırdariya) aymağında otıruı da sol zamandardan qalıptasqan degen orındı.

Üysün patşalığı b.d.d. İ ğasırdan bastap Qıtay imperiyası ıqpalında boldı, yağni, Kang'yu men Üysün memleketteriniñ jaulığı Hwñ (hun') imperiyası men Qıtay imperiyası jaulığımen tığız baylanıstı. Hwñ imperiyasında bülik şığarğan hanzadanıñ Kang'yu patşalığına barıp boy tasalağanın däleldeytin qwjattar bar. Hwñ imperiyasınıñ ıdırauı bilikke talasqan hanzadalar büliginen bastaldı, qañğıüy taypasınıñ bülikşi hanzadanı qoldağanın şıñüy äuleti keşirmegen tärizdi. Öytkeni, Hwñ imperiyası ıdırap, halqı İ ğasırda bizdiñ dalağa kelgennen keyin Kang'yu patşalığı tarih sahnasınan körinbey ketti.

Tarihi derekterde qwñ-hun' halqınıñ aldıñğı legi Qwman (Kuban') özenine jäne bir tobı Zakavkaz'ege jetkeni körsetiledi. Ärine, Resey imperiyası ğalımdarı tarihtı bwrmalap, «Qwñdar qazirgi qazaq dalasına eş toqtamastan, Edil men Jayıq özenderinen arı batısqa asıp ketken» dep twjırımdadı. Onısı eş aqılğa sıymasa da, «bileuşilerdiñ» degenine bağınğanımızdı jasıra almaymız. Qwñ halqınıñ keybir ruları Edil özeninen arı asıp ketse de, negizgi böligi bizdiñ dalada twraqtap qalğanı, osındağı saq halqına kelip qosılğanı tüsinikti. Osılayşa I ğasırda tilderi tuıs köşpeli eki wlı halıq qazirgi qazaq topırağında qosılıp, aralasıp, birtwtas wltqa aynalu procesin bastan keşirdi.

Bilik qwñdar da bolğandıqtan, Tarbağataydan Edilge deyin sozılğan qazirgi qazaq dalasın Üysün eli «Qwñzaq» dep atap ketken. Qwñzaq atauında qazirgi qazaqı "jaq" sözi ornına "zaq" qoldanılğan. Mağınası – qwñ jeri. Keyin ol dalanıñ halqı da qwñzaq dep ataldı. Bizdiñ dalada qosılğan qwñdar men saqtar birneşe ğasırlar bederinde qwñzaq degen birtwtas halıq bolıp qalıptastı. Bwl bizdiñ däuirdiñ İ ğasırı men V ğasırı arasında orın alğan. Al V ğasır men Vİİ ğasır aralığında qwñzaq atauı qazaq bolıp özgeriske wşırağan. YAğni «qwñzaq» atauındağı «wñ» böligi qoldanıstan şığıp, qısqarıp, äueli «Qzaq», sosın ol birjola qazaq bolıp ornıqqan.

Al bizdiñ däuirdiñ İ ğasırında bilikten ayırılğan qañğıüy taypasınıñ negizgi böligi keşegi jauı Üysün imperiyasımen til tabısıp, sonda ığısqanı bayqaladı (qazir qañğlı-qañlı taypasınıñ ülken bir böligi Jetisu aymağında, al ekinşi ülken tobı Aralsk-Sırdar'ya aumağında otır (4)). Demek, qañğlı-qañlı taypası äueli Üysün imperiyasına qosılğan, keyin V-VI ğasırlardağı Türki qağanatı zamanında üysün eliniñ köşpeli böligimen birge qazaq halqınıñ qwramına engen deu orındı. Degenmen, Kang'yu patşalığın bilegen qañğlı-qañlı ruınıñ Sibirge jaqın otırğandarı keyingi başqır wltın qalıptastıruğa qatısqanı bayqaladı. Başqır wltında olar «han-qañlı» dep ataladı, jergilikti ru-taypalar olardı Kang'yu patşalığın bileuşiler retinde «han-qañlı» dep atap ketken dep twjırımdauğa boladı. Bwl derek b.d.d. I ğasırdağı Kang'yu patşalığı qwramında Sibir aymağıda bolğanın ayğaqtaydı. Kang'yu patşalığınıñ batısında otırğan qañğlı-qañlı adamdarı Edilden arı asqan hun'-hwñ rularımen birge Kavkazğa barıp, keyin noğay wltın qalıptastıruğa qatısqan degen jön.

Al olardıñ üysün eline qosılğandarı «qañğlar» (kangarı) atauımen Vİ ğasırda tarih sahnasınan qayta körinedi. Olar sol zamandağı Türki qağanatınıñ äskeri küşiniñ biri bolğan deu orındı. Öytkeni, sol Türki Aşina dinastiyasınıñ bir tarmağı bolatın H-XI ğasırlardağı Türki Seldjuk (asıljik) dinastiyasınıñ äskeri küşiniñ biri qañlı taypası bolğanı tarihşılarğa belgili.

Sırdariya aumağınan barıp, Hİ ğasırdıñ basında qazirgi Türkimenstan aymağında bolğan üz (oğız) elin bağındırıp, onda Islam dinin ornıqtırğan Türki Asıljikterdiñ (Tyurki Seldjuk) negizgi küşi qañlı taypası boldı. Osı derekter ejelgi Kang'yu patşalığın bilegen top ta jäne Vİ-Hİ ğasırlardağı qañlı taypası basşıları da Asılwya dinastiyasınan ekenin ayğaqtaydı. Jetisu qañlılarındağı aq qañlı ruı ejelgi Kang'yu patşalığın bilegen Asılwya tobınan qalıptasqan. Al Sırdariya qañlılarındağı türke ruı Vİ-Hİ ğasırlardağı Törgi Asıljik (Tyurki Seldjuk) taypasınan irge qalağan degenimiz dwrıs.

Osı Türki qağanatı zamanında Qazaq wltı öz atauımen qalıptasıp qoyğan bolatın. Onıñ däleli retinde birneşe jayttı keltire keteyik:

  1. Sol 626 jılı Zakavkaz'eni jaulap, Tbilisi qalasın basıp alğan Türki qağanatı äskeri «qazaq» dep atalğan halıq bolatın. Olar sol aymaqqa ornıqtı, VIII ğasırda onda Qazaq qalası bar ekenin arab jazbası bayandaydı jäne arab tarihşısı Ibn äl Asirdiñ jazbalarında sol ğasırdan bastap XIII ğasırdağı Şıñğıshan zamanındağı oqiğalarda Zakavkaz'edegi qazaqtar jaylı köp derekter kezdesedi (5). Tipti, Şıñğıshan äskeri men Zakavkaze qazaqtarı bir halıq ekeni naqtı derekpen körsetiledi (6). Osı faktiler Şıñğıshan äskeriniñ eşqanday da mañğol emesin, Zakavkaze qazaqtarınıñ orıstar aytatınday kabardinder emestigin ayğaqtaydı. X ğasırdağı arab tarihşısı äri geografı Äl Masudi ol qazaqtardıñ qay jerde otırğanın (7) jäne özindik erekşelikterin körsetip ketedi (soñğı ret ol qazaqtar jaylı Anna Antonovskayanıñ «Velikiy Mouroviy» degen eñbeginde XVI ğasırdağı gruzin-qazaq soğıstarı barısında bayandaladı (8)).
  2. Sol VII ğasırda Türki qağanatı äskeri bolıp qazirgi Indiya-Pakistan aumağına ornıqqandar arab-parsı derekterinde «halaj» atauımen kezdesedi jäne bwl atau rulıq emes halıqtıq atau ekenine tarihşılar bir auızdan kelisedi (9). Ibn äl Asir jazbasında sol halaj eli XIII ğasırdağı Şıñğıshan jorığına baylanıstı oqiğalarda «tyurk» dep ataladı jäne osı Ibn äl Asir bizdiñ dalanıñ halqında «tyurk» dep körsetedi. Al XIV ğasırda ol eldi öz közimen körgen arab sayahatşısı Ibn Batuta da olardı «tyurk» dep jazadı jäne osı Ibn Batuta bizdegi Altın Orda halqın da «tyurk» dep körsetetini belgili.

Ärine, Ibn äl Asir men Ibn Batuta jazbalarınıñ arabşa tüpnwsqasında ol eldiñ atauı anıq qalay ekenin bilmeymiz. Bizge ayanı – ol jazbalardıñ orısşa audarmasındağı «halaj» jäne «tyurk» atauları. Men «tyurk» pen «kazak» atauları arab äripterimen wqsas jazılatının aytqanmın (قزك - qazak, ترك - tyurk). Sonımen qatar «halaj» jäne «hazaq» atauları da arabşada öte wqsas (خذحhazah, خاجhalaj). Bwl jayttar beker emes. Dwrısında, «halaj» jäne «tyurk» degen ataular arab jazbalarınıñ tüpnwsqalarında «qazaq» bolğanı bayqaladı. Olardı qazaq elinen beyhabar özge el tarihşıları qatelesip, «halaj» dep körsetken nemese Resey totalitarlıq sayasatı ädeyi bwrmalap, «halaj», «tyurk» dep qalıptastırğan.

  1. Sonımen qatar, arab-parsı jazbaları deregine süyengen HİH ğasırdağı Resey tarihşısı Aleksey Levşin «Kirgiz-kaysak ordası jaylı» degen ataqtı eñbeginde qazaq halqı key şığıs ğalımdarınıñ aytuınşa, Hristos tuğanğa deyin, yağni bizdiñ däuirge deyin halıq bolıp qoyğanın aytadı. Alayda, ol bwğan kümänmen qaraytının, biraq qazaq degen halıq ta, «Qazaq handığı» atauı da tarihta alğaş ret H ğasırdağı parsı Ferdausidiñ «Rustam» degen belgili dastanında jazılğanın atap ötedi (10). Onıñ üstine, Irandağı parsı jazbaların zerttegen osı zamanğı qazaq tarihşısı bir jazbasında H ğasırda qañlı, dula taypaları qazaq halqınan ekeni körsetilgenin jazadı (bwl äyel tarihşı qazir bar, atı-jöni esimde joq. Şaması, onıñ tapqanın bireuler jörgeginde twnşıqtıruı da mümkin).
  2. Qıtay jazbaları sol VII ğasırda Qaşhardan arı jatqan eldi, yağni bizdiñ eldi «hasa» dep keltiredi. Qıtaylar osı zamanğa deyin qazaq halqın «hasa» dep ataytını mälim. Ärine, Resey öz ädetinşe qazaqtıñ sol zamanda bar ekenin jasıru üşin osı «hasa» atauın «hazar» dep tüsindirip keldi. Alayda, joğarıdağı derekter jäne qıtaydıñ bizdi osı künge deyin «hasa» dep atauı sol VII ğasırdağı eldiñ «qazaq» degen halıq ekenin paş etedi.
  3. Qañlı taypası Tyurki Seldjuk-Türki Asıljik dinastiyasınıñ äskeri bolğanın ayttıq. Osı bileuşi dinastiyanıñ negizin salğan – Mälik Seldjuk äl-Ğazi degen bileuşi, onıñ äkesiniñ lauazımı – syu-başi, äkesi ölgen soñ Mälik Seldjuk äl-Ğazi syu-başi bolğan. Osındağı Syu-başi dwrısında – «Asüy-bası» degen qazaqı atau (Asılüy basşısı nemese As dinastiyasınıñ basşısı degen mağınada). Onı da «syu-başi» etken arab äripti jazbalar ıqpalı.

Osı jerde «äl-Ğazi» atauına köñil böleyik. Arabtıq «äl» sözi adamnıñ qay ölkeden nemese qay elden ekenin körsetedi. Mısalı, äl-Tarazi, äl-Horezmi, äl-Arabi degen tarihi esimder. Äskeri qañlı taypası bolğan Mälik Seldjuk äl-Ğazi qazaq dalasınan (Sırdariya mañınan) şığıp, Üz (oğız) elin (qazirgi Türkimenstan aymağın) bağındırdı. YAğni, onı üz-oğız eli qazaq eliniñ adamı dep tanığan jäne H ğasırda qazaq öz atauımen anıq bar ekenin joğarıda körsettik. Olay bolsa, Mälik Seldjuk äl-Ğazi kösemniñ dwrıs tolıq esimi – Mälik Seldjuk äl-Ğazaq. Arabşa jazıluında «ğazi» men «ğazaq» sözderi öte wqsas ekeni anıq fakt (غزقğazaq, غزى - ğazi). Osı wqsastıqtı paydalanğan Reseydiñ terisşil sayasatı ıqpalımen Mälik Seldjuk äl-ğazaq «Mälik Seldjuk äl-Ğazi» bolıp, ataqtı qolbasşı Ertwğırel äl-ğazaq «Ertwğırıl äl-ğazi» bolıp, onıñ wlı, Osman imperiyasınıñ negizin salğan Ğazaq Osman «Ğazi Osman» bolıp, XII ğasırda Dağıstanda payda bolğan mwsılman dindi Ğazaq-Qwmıq handığı «Ğazi-Qwmıq handığı» bolıp älemdik tarihqa enip ketken.

Türki Asıljik (Seldjuk) dinastiyası XI ğasırdıñ soñında bilikten şettetilip, onıñ ornın Horezmşah dinastiyası basqanı mälim. Sol sebepten Türki Asıljik (Seldjuk) dinastiyası özderine bağınıştı eldi ertip, qazirgi Türkiya aymağına qonıs audardı. Sol zamannan atalğan aymaqta «Qañlı Bazarı» degen ülken sauda alañı tarih sahınasına şıqtı. Bwl atau Türki Asıljik dinastiyasımen XI ğasırda sonda barıp ornıqqan qazaqtıñ qañlı taypasımen tikeley baylanıstı ekeni dausız.

Zakavkaz'edegi qazaq eliniñ As-twğır dinastiyası bilegen böligin  Şıñğıshan äskeri quıp, qañğıtıp jibergenin Ibn äl Asir jazbası bayandaydı. Swltan Süleymen bastağan sol qazaq eli («qay eli» delinip ketken) qazirgi Türkiya jerine, Türki Asıljikter (Seldjuk) memleketi men Alepo knyazdigi aralığındağı jerge ornalasadı (qazirgi Kasak provinciyası). Sol jerde olar men Türki Asıljik (Seldjuk) dinastiyası arasında qwdalıq baylanıs ornaydı, Süleymenniñ balası Ertwğırel seldjuk ruınıñ qızına üylenedi. Türki Asıljik (Seldjuk) dinastiyası qarapayım ru-taypalarmen qwdalıq baylanıs jasamağan. Demek, Ertwğırel äl-ğazaq äuleti de atı aytıp twrğanday ejelgi Asılwya dinastiyasınıñ as-twğır degen ruınan bolğan deu orındı (osetinder qwramındağı digor wltınıñ alan elin bilegen aş-tigor (as-twğır) ruınan ekenin jäne sol Zakavkaz'ede iron-osetin eli men qazaq eli körşi otırğanın aldıñğı maqalalardıñ birinde aytqanbız). Sol Ertwğıreldiñ balası Qazaq Osman artınan ataqtı Osman imperiyasın ornatqanı da anıq derek (türik halqınıñ bizdiñ eldi «ata-jwrtım» dep tanuı osınday tarihtıñ olardıñ jadında emis-emis bolsada saqtaluınan deu orındı).

Ertwğırıl elin Resey ğalımdarınıñ ıqpalımen «qay» dep tanu qalıptasıp ketti. Öytkeni, Türkiya ğalımdarınıñ ejelgi atajwrtına kelip zertteu jürgizuge mümkindikteri bolmadı. Olar tek sol atajwrtın bilep otırğan Resey imperiyası ğalımdarınıñ twjırımdarına süyendi. Oğız eli men qazirgi türkimen eli qwramındağı ru-taypalar jalpı özara birdey, tek oğız eli qwramındağı qınıq pen qay taypaları türkimender qwramında mülde joq (11, 12). Tarihi derekterge süyengen ğalımdar seldjuk tobı qınıq taypasınan dep twjırımdağan. Al qınıq pen qazaq sözderiniñ arabşa jazıluında wqsastıq köp (قنقqınıqقذقqazaq). «Qay» men «qazaq» sözderi de tap solay, arabşa jazıluında özara wqsas (قاىqay, قذق - qazaq). Osı faktiler men eki eldiñ atauı oğız halqınıñ tikeley wrpağı türkimender qwramında bolmauı beker emestigin añartadı. Anığında, «qınıq» pen «qay» dep bwrmalanğan eldiñ öz atauı qazaq ekeni dausız. Oğan Mälik Seljuk pen Ertwğırıldıñ jäne onıñ wlı Osmannıñ esimderindegi «äl-ğazi», «ğazi» sözderi de kuä (joğarıda osı sözderdiñ dwrısı «ğazaq» boluı äbden mümkin ekenin aytıp öttik).

Sonımen qatar Ertwğırıl eli äuelde ornalasqan jeri – Alepo qalasınan asa alıs bolmağan. Qazir de sol Siriyanıñ Türkiyamen şekaralas aymağında Kasak degen provinciya bar. Bwl derek te Ertwğırıl eli dwrısında öz atauımen «qazaq» dep atalğanın bayqatadı.

Qazaqstandıq orıs ğalımı Poduşkin Kültöbe qalaşığın Kang'yu eline tiesili dep jarnamalap jatqanı belgili. Anığında, Kültöbe qalaşığınıñ kang'yu-qañlı taypasına eş qatısı joq. Ol qalaşıq – täjik-parsılardıñ tau etegindegi mekeni. Qalaşıqtan tabılğan kirpiştegi jazbalarda «kang'yu» atauına jäne kang'yu taypasına qatıstı eş derek joqtığına qaramastan, Qazaqstan arheologı Poduşkin ol şahardı kang'yulerdiki dep sendiruge tırısadı. Kang'yu taypası sak-skif halqına jatatının ejelgi grek jazbaları däleldeydi. Al Resey ğalımdarı bolsa, saq-skifter – parsı tildiler dep bwrmalap kelgen. Poduşkinniñ piğılı – Kültöbeden tabılğan parsılıq jazbalardı «kang'yu taypasına tiesili» dep, orıs ideologtarınıñ sol jalğan twjırımın sanamızğa siñire tüsu.

Anığında qazaqtıñ qañlı taypası ejelgi saq eliniñ bedeldi böligi bolğan, sol elde Kang'yu patşalığın ornatqan jäne Türki Asıljik dinastiyasınıñ negizgi äskeri küşi retinde Üz-oğız elinde, sosın qazirgi Türkiya aymağında öz atauın qaldırğan dañqtı taypanıñ tikeley özi bolıp tabıladı.

QOSIMŞALAR:

  1. «Nekotorıe nazvaniya sakskih rodov vse je sohranilis' v istorii: massagetı, dai (dahi, daki, dagi), apasiaki, parnı, kanghi i dr. (Iz istorii Sak-Skifov)
  2. «Carstvo Kangyuy, raspolojennoe v stepyah mejdu Aralskim morem i Balhaşom, bılo i ostalos' soyuznikom Hunnu. Ot Sredney Azii, ili Turana, ego otdelyali besplodnaya step' Betpakdala i peski Muyunkuma. Na vostoke on primıkal k Tarbagatayu, na zapade graniçil s gosudarstvom YAn'cay. «Istorii starşey dinastii Han'» soobşaet, çto Kangyuy imel pyat' vassal'nıh vladeniy. Na karte oni pomeçenı na severnom beregu Çu. Rasstoyanie mejdu nimi privoditsya. Eto kak raz protyajenie Çu ot Çu-iliyskogo hrebta do Sır-Dar'i, okolo Kzıl-Ordı. (V «istorii starşey dinastii Han'» skazano, çto zapadnıy sosed Kangyuya – YAn'cay – ot nego nezavisim, a v «istorii mladşey dinastii Han'» govoritsya, çto ot Kangyuya zavisimı i YAn'cay i ego severnıy sosed – YAn'. Podçinenie Kangyuem etih sosedey proizoşlo uje v I-II vekah n.e. Volgu kangyuycı ne perestupili.). Otnoşenie Kangyuya s Kitaem bıli vsegda vrajdebnımi. Kangyuy sil'no vrajdovalo s Usun'yu. Podçinenie je Usuni Kitayu vızvalo voennoe vmeşatel'stvo Kangyuya, priçem razdelennaya i deoorganizovannaya Usun' ne mogla zaşititsya. Odnako i kangyuycı ne bıli v sostoyanii polnost'yu razgromit' Usun' bez postoronney pomoşi, poetomu oni iskrenne jelali uspeha hunnam. Usuni je, priznav protektorat Kitaya, pol'nast'yu porvali s hunnami». (Lev Gumilev. Istoriya naroda hunnu).
  3. «Opasayas' Huhan'e i kitaycev, Çjiçji prinyal predlojenie kangyuyskogo vladetelya prisoedinit'sya k nemu dlya sovmestnogo pohoda na Usun'. Kangyuyskiy car' raduşno prinyal Çjiçji, dav emu v jenı svoyu doç', a sam jenilsya na doçeri Çjiçji. Neponyatno, poçemu 3 tısyaçi hunnov mogli imet' takoe znaçenie dlya stranı, kotoraya mogla vıstavit' 120 tısyaç vsadnikov. Po neizvestnım priçinam kangyuyskiy car' çem-to oskorbil Çjiçji, a tot ubil svoyu jenu – kangyuyskuyu carevnu i neskol'ko sot znatnıh kangyuycev, priçem tela poslednih bıli izrublennı na melkie kuski i broşenı v rek. Kazalos' bı, posle etogo kangyuycı doljnı bıli steret' v poroşok malen'kiy hunnskiy otryad, no etogo ne sluçilos'. Naoborot, kogda vskore pribılo kitayskoe posol'stvo, ego prinyali vrajdevno i daje oskorbitel'no». (Lev Gumilev. Istoriya naroda hunnu).
  4. «Sırdariya qañlıları – Sarı qañlı (olar bes ata: Aqbota, Aqınqoja, Telqoja, Omırtqa, Miyam) men Qara qañlı (olar altı ata: Toğızbay, Oñbay, Toğanay, Baqa, Batıraq, Qara). Jetisu qañlıları da Sarı-qañlı (bes ata: Älseyit, Türke, Şoqpar, Qwyısqansız jäne Şanışqılı) men Qara qañlı (6 ata: Erezen, Qaspan, Eñke, Tanta, Orazımbet, Baqa) bolıp taraydı. Jetisuda qonıstanğan qañlınıñ keybir rulıq tobı Aq qañlı jäne Qızıl qañlı dep te bölinedi. Soñğıları Sarı qañlınıñ bir tarmağı Telqoja atasınıñ wrpaqtarı bolıp esepteledi». (Qañlı ruı).
  5. «V etom, 722 godu odna musul'manskaya armiya, vo glave kotoroy stoyal Sabit an-Naharani vstupila v stranu hazar so storonı Arminii. Sobravşis' v oçen' bol'şom koliçestve, hazarı, kotorım na pomoş' prişli kipçaki i drugie tyurkskie plemena, vstretili musul'man v meste, izvestnom pod nazvaniem «Lug kamney….» (Ibn äl Asir – «Polnıy sbornik letopisey»).
  6. «Alandar patşalığınan keyin Kabh tauı men Rum teñiziniñ (Vizantiya) aralığında tirşilik etetin kaşak degen halıq bar. Olarğa irgeles özge ülken taypa otır jäne olarmen kaşaktar arasın özen bölip twr. Bwl özen kölemi jağınan Evfratqa wqsas jäne jağasında Trapezond twrğan Nitasqa qwyadı. Olar Ir.m dep ataladı jäne erekşe adamdardan qwralğan (iron-osetinder). Olar – pwtqa tabınuşılar». (Şirvan jäne äl Bab tarihı. Äl Masudi)
  7. «Oni (tatarı Çingishana) dvinulis' i poşli v stranu kurdjov. K nim prisoedinilsya tyurkskiy memlyuk po imeni Akuş, kotorıy sobral v bol'şom çisle jiteley teh gor i pustıni; on vstupil v perepisku s tatarami, priglasiv ih prisoedinit'sya k nemu, i te otvetili emu soglasiem i sklonilis' k nemu iz-za obşego ih proishojdeniya (rodstva)... «Togda tatarı poslali skazat' kipçakam: “Mı s vami odnogo roda (proishojdeniya), a eti alanı vam ne rodnya, çtobı vı im pomogali.... Tatarı je ostalis' v strane kipçakov, bogatoy bol'şimi postbişami zimoy i letom. V ney est' holodnıe letom i teplıe zimoy mesta, bogatıe pastbişami. Eto — strana lesov na beregu morya… Oni (tatarı) doşli do goroda Sudaka, goroda kipçakov, gde ih glavnıe silı; on nahoditsya na beregu Hazarskogo morya i k nemu pristayut korabli. Eto Hazarskoe more soedinyaetsya s zalivom Konstantinopolya...». (Ibn äl Asir – «Polnıy sbornik letopisey»).
  8. «Kazahi podumayut – pomoş' Kaheti okazali..., tvaladcı derjali v strahe vragov carya, osobenno kazahov,...  Ot poslov je Georgiy X potreboval zapis' na ostavlenie v Kartli 150 strel'cov i dosılki ostal'nıh po ugovoru dlya voynı protiv kazahov i drugih agaryan…, Kaheti eşe ne opravilas' ot nabegov kazahov, ... v Sredney Kartli "gostili" kazahi, i mnogie derevni ostalis' ne tol'ko bez hleba, no i bez jiliş... Pervım uvidel kazahov zorkiy glaz Datuna, eşe vosem' dereven' razruşili kazahi za hanskogo sına... Opustoşitel'nıy nabeg kazahov i zapozdalaya pomoş' goriyskih drujin ne sposobstvovali veselomu nastroeniyu.... V zamke dolgo vısmeivali sumasşedşego aznaura, iduşego voynoy s gorst'yu drujinnikov na kazahskie eylagi... Srıvaya pestrıe polotnişa şatrov, kartliycı nabrasıvalis' na spyaşih. Kazahov, pıtavşihsya prorvat'sya iz eylaga, prikançivali na meste taynıe zasadı tvaladcev. Saakadze rasporyadilsya snyat' s arob kazaşek i predostavil drujinnikam vıbrat' sebe devuşek, detey otdelil dlya prodaji v Imereti. Pod smeh i jestokie şutki kazaşki s dikimi voplyami prijimali k sebe plaçuşih detey. Staraya Ketevan golovu kazaha na pamyat' vıprosila, okolo buyvolyatnika pribila... Vperedi zurnaçey na dlinnom şeste kolıhalas' razukraşennaya petuşinımi per'yami golova Mambet-hana, okrujennaya svitoy iz dvuhsot kazahskih golov na çernıh şestah. Zugza, plennica v Metehskom zamke, bıla po-prejnemu nepokornoy kazaşkoy. ... Day konya i odejdu djigita! - strastno vıkriknula Zugza. - Vernus' k bratu v eylag, snova hanşey budu! Luarsab voynoy poydet na kazahov. Mısl' o tom, çtobı dat' vozmojnost' caryu uspokoit'sya v bitve s kazahami, ... gotovit'sya k voyne s kazahskim hanom..., nemedlenno napast' na Kazahiyu i ubit' Omar-hana. Çerez neskol'ko dney gruzinskie voyska podoşli k Kazahii. ... Luarsab udivilsya, zametiv speşnıe voennıe prigotovleniya hana Kazahii. Kazahi ordoy brosilis' na stroynıe ryadı gruzinskogo voyska. Luarsab stremitel'no rvalsya v glub' Kazahii... Volneniya v carstve ne utihayut: to obnaglevşie kazahi ustraivayut nabegi. Vse je drugogo vıhoda net, pridetsya idti voynoy na bogatuyu Kazahiyu.... Na levom krayu irancev han Kazahii, hrabrıy Şabanda, uje razvernul legkuyu stepnuyu konnicu'.... S dikim gikan'em vıneslis' kazahi za svoim hanom na kray dolinı.... Givi sunul svyaşenniku neskol'ko marçili, poprosiv privezti kazahskuyu pletku...» (Anna Antonovskaya – «Velikiy Mouroviy).  
  9. «Halajdar eşqaşan öz aldına sayasi birlik retinde aytılmağan, qaşan da böten bileuşilerdiñ jaldamalı äskeri nemese gvardiyası retinde ataladı. Alğaş ret jazba derekközderinde b.z.d. Vİ ğasırda aytılğan. Ğalım öz eñbeginde H ğasırda arab sayahatşısı Istahridiñ eñbeginen kelesi üzindini keltiredi: "Hil'ji (Halaj dep te oqidı) erte kezde Gurdıñ artındağı Ind pen Sedjestan arasındağı elge basıp kirgen türki taypası; bwlar malşılar, sırt pişini, ädet-ğwrıptarı men kiimderi (bir nwsqası "til") türkişe". Onıñ şığarmasın basqa arab avtorı Ibn-Haukal paydalanğan tärizdi. Öytkeni, ol da solay jazğan: "Hil'ji – erte kezde Ind pen Sedjestan arasındağı elge basıp kirgen türki taypası; olardıñ sırt pişini türkterge keledi, türkilik kiimderi men ädet-ğwrıptarın qoldanadı jäne bäri türki tilinde söyleydi». (Haladj).
  10. «Bol'şaya çast' Russkih pisateley polagaet, çto pervıe Kazaki proizoşli ili sostavilis u Tatar, çto u nih je rodilos' nazvanie Kazak', i ot nih pereşlo ko vsem' otraslyam prejde bıvşih i nıne suşestvuyuşih kazakov'. Mısl siyu, k kotoroy mı uje privıkli, oprovergayut Vostoçnıe Istoriki, utverjdaya, çto Kazaki sostavlyali samostoyatel'nıy i nezavisimıy narod v otdelenneyşih vekah naşego letoçisleniya. Nekotorıe daje otnosyat' ih suşestvovaniya dalee Rojdestvo Hristova. Dostoverno to, çto Firdevsi, ili Ferdusi, jivşii okolo 1020 goda, to est': za dva stoletiya do poyavleniya Mongolo-Tatar na zapad, v Istorii Rustema, upominaet o narode Kazakah i Hanah Kazakskih. Iz soçinenii ego i drevneyşih letopisey Persidskih, kotorım on pol'zovalsya, izvestno, çto Kazaki drevnie, podobno pozdeyşim, proslavili imya svoe grabejami i nabegami, çto glavnoe orujie ih bıli kop'ya». (A.I.Levşin. OB IMENI KIRGIZ-KAYSAKOV).
  11. «Kay, Bayat, Alka-evli, Kara-evli, YAzır, Doger, Dodurga, YAparlı, Afşar, Kızık, Begdili, Karkın, Bayandır, Peçene, Çavuldur, Çepni, Salur, Eymur, Alayuntlu, YUregir, Igdir, Byugdyuz, Ive, Kınık (osnovateli Sel'djukskoy imperii)». (Oguzı).
  12. «Alieli, arabaçi, ata, bayatı, goklenı, ermeli, yomudı, karadaşlı (yazırı), kırkını, mahtumı, mukrı, murçali, nohurli (nuhur), nuratinskie turkmenı, ogurdjali, olamı, sakarı, salorı (salırı), sarıki, sayatı, tekincı (teke), hazari, hatab, hodja, çovdurı (çaudor), şeyhi, emreli, ersari, eski». (Turkmenı).

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

 

 

14 pikir