Beysenbi, 9 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
46 - söz 1455 4 pikir 14 Mamır, 2020 sağat 15:08

Kim küşti? Kim jeñedi?

Tabiğat jäne biz. Wlı teketires. Kim küşti? Kim jeñedi?

Talqılasaq, birden joğarıdan bastaymız. Bilmeytinimiz joq. Jaratqannıñ jağasına jarmasamız. Din ataulını jiliktep şağıp tastaymız. Mäşhür Jüsip, Abay, Şäkärim tek bergi jağı. Sokrat, Platon, Aristotel', äl-Farabileriñnniñ özi bizge tük emes.

Söyte twra üy twrğızu, kent saludı bilmeymiz. Üyimiz jaysız, suıq bolıp şığadı. Salğan kent, şaharlarımızdı su alıp, ne qar basıp qaladı.
Tabiğattı ayalamaq tügili jay ğana saqtay almay otırmız. Almatı tauğa örlep tabiğattı jalmap baradı. Tau baurayınıñ näzik tabiğatı şağın mekendi köterer, al qala bolıp, megapolis bolıp wlğayatın bolğan soñ, tabiğattı oqşaulap, demalıs pen turizmge arnap, qalanı keñge şığarsa bolmas pa?

Wlıtau kenti de tau baurayınıñ nulı jerin basıp, jwrtı kögalın taptap, suın lastauda. Arhitektor bolmasam da kentti taudan alısqa salıp, tau baurayın twmsa qalpında saqtağanda ğoy dep oylaymın. Äli de keş emes. Jaña üylerdi taudan alıstata beru, eski bölikke üy saludı tıyu kerek.
1997 jılı 5 oblıstı taratıp, audandardı oñtaylandıru barısında Ağadır men Aqsu-Ayulınıñ qaysısı audan ortalığı boladı degende, barlıq artıqşılıqtarına qaramay, qala tiptes kent Ağadır tüyedey basımen bir tünde wtılıp şığa keldi. Aumaqtıq jäne jolboyılıq qos-qostan salınğan emhana, auruhana, miliciya bölimderi, basqa da qanşama köp qabattı ğimarat, qoğamdıq nısandar, infraqwrılım bosap şığa keldi. Bärin kişkentay ğana Aqsu-Ayulığa köşirdi. Bir jağında Joğarı men Tömengi Qayraqtılar qaldı jayrap. Temir jolı joq, jatağan üyleri köp Aqsu-Ayulı birikken eki audannıñ ortalığı märtebesine ie bolıp, sonşama auır şoqpardı beline bayladı. Äli süyretip keledi. Osı uaqıt aralığında Aqsu-Ayulı kem-ketigin toltıram dep äli talpınuda, al Ağadır barınıñ birazın joğaltıp ülgerdi. Kim wttı? Kim wtıldı?

Jezdi men Wlıtauda da solay. Kendi de kentti Jezdi jayradı, şalğaydağı Wlıtau keñ etek şekpen-şapanı ayağına oratıluda. Basqa oblıstarda qalay bolğanı mağan beymälim. Olarda da jerşildik pen şalağaylıq orın alsa, tañdanbaymın.

Bwl jerde men qanday da bir sebeppen Aqsu-Ayulını kemsitip, Wlıtaudıñ kiesin bilmey otırğan joqpın. Aqsu-Ayulı men Wlıtaudı damıtu özgeşe nısanda jürgizuge bolar edi. Olardıñ kie-qasieti men tabiğatı, tarihi-mädeni mañızı, turistik äleueti negizge alınıp, tabiği-etnografiyalıq erekşe joba jasauğa boluşı edi.

Eger adami ölşemmen alsaq, Dimaş onsız da künin köredi, anau bir änşige kömekteseyik, äri ol jerlesimiz ğoy degenge sayadı. Nemese basqa bir talantı bar adamdı qoyarda-qoymay süyrelep äkim qılğanmen birdey. Bälkim, oğan äkim bolğannan göri injener bolğan wnaytın äri qolaylı şığar. Joq, bizdiñ twqımnan da bir äkim şığuı kerek.

Ana jılı su alğan Qwlan kentin qaytadan sol jerge saldı. Nege basqa qauipsiz jer tañdalmadı? Odan soñ Qızılağaş auılı suğa ketti. Odan soñ Qarağandınıñ Kökpektisiniñ köp üyin tasqın su aldı. adam ölimi boldı. Tağı sol «qalpına keltiru». Nege köşirmeymiz? Nege sonı joba wsınbaymız. Bügin tiın ünemdep, erteñ teñge joğaltatınmızdı oylamaymız?
Jezqazğan öñirindegi birneşe auıl, kent jwrtı Sätbaev qalasına köşirildi. Bir kezde olar da ken ornınıñ üstine salınğan eken.

Endi, mine, Maqtaral men Jetisaydıñ köptegen auılın su şaydı. Özbek kinäli deymiz. Özimiz qayda qaradıq? Saz kirpişten qalanatın auıl üyleri, ärine, su tigeni oñbaydı. Bwl auıldar da sol jerge qayta salınbaq pa? Qanday materialdan salamız? Arzan, qoljeterlik!

Türkistan oblısında Qasqasu özeni arnasınan şığıp ketip, jan-jağındağı, jolındağı nısandardı şayıp jatır eken. Özimiz saqtanbaymız. Tabiği apat közderine jaqın ne däl üstine jekelegen üy emes, twtas qala salıp tastaymız. Bwl kimge paydalı?

Jeti qat Jer astına jasırınğan zilzala emes, jer betindegi qauip-qaterden tolıqtay bolmasa da, birşama saqtanuğa boladı ğoy?!

Osı salalarda naqtı bilimimiz bolmağan soñ, bizdiki jay pendelik alañdauşılıq qana.

Aqsu-Ayulı men Wlıtau jwrtı! Men sizderden audan märtebesin qızğanıp otırğan joqpın. Bwrınğı küyinen ayrılıp, köp üyi qirandı bolğan Ağadır men Jezdi, Qarsaqbay üşin qarnım aşidı. Al Wlıtau men Aqsu-Ayulını tikeley oblısqa bağınatın turistik joba ayasında damıtu kerek dep oylaymın. Wlıtau tipti respublikalıq mañızğa ie. Altın Ordanıñ qanşama şınayı jädigeri bar aymaq retinde YUNESKO nazarında bolsa da artıq emes.

Bastı swraq: auıldar men kentterdi, tipti twtas qalalardı qauipti jerlerge saludı qaşan toqtatamız? Qazirgi barların qauipsiz jerge köşiru josparı bar ma?

Bilikti mamandardı nege tıñdamaymız? Naqtı sala mamandarı qayda?Bilim-ğılımğa layıqtı orın berip, sayasi solaqay şeşimderdi qatañ şektesek qana, dwrıs jolğa tüspekpiz.

Biraq şetelderde de qalalar nebir apatqa wşırap, su alıp, qirap, jer astına ketip jatadı eken. E, özgelerde de solay eken dep, beyğamdıqqa salınbay, olardıñ da tağdırı men täjiribesinen tağlım alğan jön.
Sizder ne deysizder?

Bolat Sızdıq

Abai.kz

4 pikir