Särsenbi, 8 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Kökjiek 3064 14 pikir 12 Mamır, 2020 sağat 11:38

Esenğali Rauşanov. Müyizdiñ Mırzaşölşe sırqırauı

 Alaş eliniñ osı bir qiın tüyindi körşimen wrıs-kerissiz, ayqay-şu, dau-janjalsız şeşui  jaña zaman talap etip otırğanday keñ masştabta kemel oylay biletin, zamanaui biik mädenietke ie jwrt bop qalıptasıp kele jatqanın özine de, özgege de wqtıra bilgen aqıldı qadamı. Keybireuler aytıp jürgendey «halıqaralıq diplomatiya normalarına säykes  kinäli elge nota joldanbauı jaltañgöyligimiz» emes. Kerisinşe, öz basım mwnı qazaq diplomatiyasınıñ jeñisi dep dep bağalar edim. 

Älbette, osımenen şarua bitti degen söz joq, bolmaydı da. Birinşi kezekte tilge oralatın jäyt, baytaq Qazaqstandağı eñ eñbekqor, eñ beynetkeş, eñ meymandos jwrt ol – mırzaşöldikter. Ol jaqta halıq jıl on eki ay jwmıs isteydi. Diqannıñ köktem, jaz, küzde tınbaytının ärkim de biler, al qaqağan qısta da etigimen su keşip maqta atızdarın suaratının ekiniñ biri bile bermeui mümkin. Maqtaşılıq osınday  käsip.  Atalmış agrotehnikalıq şara «sor şayu» dep ataladı. Ädette bir alqapqa bir jıl maqta ekse, ekinşi jılı basqa daqıl egip Jerdi tıñaytıp otıru ädisin auıspalı egis aynalımı deydi, äytpese Jer tozıp ketpek. Diqandardıñ  ökinetini  soñğı jıldarı bwl tärtip saqtalmağandıqtan jer astı suları köterilip, alqaptardı twz basa bastağanı. Jerdi twz bassa, diqandı dert basadı. Auru-sırqau köbeyip, wrpaq azadı. Diqan üşin bwl Qwday tağala bergen kart blanştan oyda joqta  ayrılu. Jer astı suların retteytin drenajdar qwrılımı talaydan beri jarım jartılay ğana jwmıs istep keledi. Bwl aymaqtı maqtanıñ jäy küyin biletin basşılar emes, köbine köp Astana, Şımkent arqılı kelgen  «narıq menendjerleri» basqaruı osınday nätijelerge alıp keldi. Maqta mamandarı  büginde sausaqpen sanarlıqtay ğana. Soñğı jıldarı gidrotehnik-su mamandarı, agronomdar, auıl şaruaşılığı injenerleri tipti azayıp ketti. Mwnday mamandıq ielerin dayındaytın oqu orındarındağı bilim sapasına  şarualardıñ köñili tolmaydı. Tehnikalardı jöndeu isi tipti qwldırağan.  Keñes zamanındağı talap joq. Diplom köp, maman az. Gektar önimdiligi turalı söz qozğamasa da boladı.  Halıqtıñ köñil küyi tömen. Keşegi keñes ökimeti twsında audan, keñşar basşıları bwnday is üşin äueli partbilet, qala berdi wza a a a q merzimge bas bostandığınan ayırıluşı edi. Egemen Qazaqstan tarihında agrotehnikalıq is şaralardıñ dwrıs atqarılmağanı üşin isti bolğan bir de bir äkim qara joq. Keñbiz. Keşirimşilmiz. Basqa da sebep-saldarı tağı barın işiñiz bilip otırğan şığar-ou, oqırman mırza.

Mwnı nege ayttı, bw nağılğan «agronomsınu» deysiz ğoy?  Jer endi mınaday topannan soñ  oñaylıqpen oñalmaydı, juıq arada keppeydi. Sudı sorğızıp özge arnalarğa aydağanmen twz köterile bermek. Qazirdiñ özinde «ne uayımdaytını bar, erteñ bwl aymaqtıñ  45-50 gradustıq ıstığı bastalğanda jer özinen özi keuip, şañqap, qañsıp,  qaytadan şölge aynalıp sala bermey me?» dep jwbanış izdeytinder bar. Mırzaşölşe aytsaq,  «bw şili naturı uäj dä» yaki mülde dwrıs emes söz. Mırzaşöldikter – Qazaqstandağı eñ otırıqşı halıq. Olar eşqayda köşpeydi.  Mırzaşöl, mırzanıñ dalası yaki sol aymaqtı jeti ata, jetpis jeti babasına beri jaylap kele jatqan qazaqtardıñ ata qonısı. Olar ötken ğasırlarda da jartılay otırıqşı ömir sürgen. Qazaqtıñ bäri birdey köşpendi bolğan joq deytinimiz sonı bilgendikten. Keşe  qazaqtıñ nobayı qañbaqtay auıp jürgende osı jerden taban audarmay diqanşılıq käsippen aynalısqanına  ğasırdan astam uaqıt ötti.  Qanday qiındıq körse de. Sondıqtan olar mına «topan sudı» qısqa merzimde «qalpağın qayırıp» tastaytın uaqıtşa is dep emes, büginmen qosa erteñgi wrpaqqa, erteñgi qazaqtıñ densauşılığına zalal boldı dep qaraydı. Mwnısı orındı da.  Toqsan auız sözdiñ tobıqtay tüyinine köşetin kez endi keldi. Ol ne tüyin yaki ol ne wsınıs?  Biz qazir kim ne kömek berdi nemese kim nege bermedi,  nege az nemese nege köp berdi degen  sürleudi şiırlamayıq. Bwl turalı keyinirek aytıladı. Biz aytpasaq, siz aytarsız.  Iya, kezegin kütip jatqan keyin aytılatın söz jüdä köp ekenin siz de, biz de bilemiz. Oğan da jetermiz, inşalla. Az qaldı. Jinalğan qarjınıñ jwmsalu tärtibine keleyik. Halıq üşin mañızdısı – osı. 

«Su ayağı qwrdım» degen söz bar. «Siırqwyımşaq» degendi de qazaq aytqan. Qazaqstannıñ jaña tarihında osı ekeui eñ köp aytılğan sözder ekeni dausız. Keşegi Arıs jarılısınan keyin bop jatqan «jarılıstar» da sonıñ däleli. Qarajat Mırzaşölge bwrın da bölinip kelgen. Biraq sonıñ köbi elge jetpegeni attıñ qasqasınday ayqın jäyt. Elge jetse, eringe times pe edi? Eringe tise, eldiñ şırayı kirmes pe edi? Osınşalıqtı beynetkeş eldiñ osınşılıqtı kedey boluın qalay tüsinesiz? Men tüsine almaymın. Tük te. Dialektikalıq  logikağa eş kelmeytin jäyt. 

 Halıq neden qorqıp otır, halıq tağı da talan-tarajdan qorqıp otır. Mırzaşöldiñ är qazağınıñ jüreginde tağı da han talapay bastaladı ğoy degen küdik bar. Biz Türkistan aymağı basşılarınıñ qajırlı qayratın bağalaymız, tipi olar joğarı marapattarğa layıq dep bilemiz. Biraq jinalğan qarajattı jwmsaudı tek solarğa ğana artıp qoymalıq. Olardıñ jwmısı onsız da bastan asadı. Jäne «oñtüstiktiñ özindik erekşelikteri» jöninde, jeñ wşınan jalğasqan jemqorlıq, ısırapşıldıq, jikşildik, barmaq bastı köz qıstı, korrupciyanıñ san aluan formalarınıñ keñ etek jayuı turalı alıp qaşpa sözderdiñ nobayı negizsiz ekenin aytqımız keledi. Bwhara halıqta ne kinä bar? Tap osı künderi qarajattı jwmsaudı baqılar bir organ kerek. Ol  Bükilrespublikalıq baqılau komiteti bola ma, qoğamdıq senim wyımı bola ma, partiya aralıq esep, baqılau wyımı bola ma-mäsele atında emes, zatında. Qanşa teñge qayda jwmsaldı, ne üşin jwmsaldı, nätijede halıqqa ne paydası tiip jatır degen qarapayım saualdarğa aşıq jauap berip otıratın bir wyım kerek. Osı jolı  aqşağa abay bolmasaq  izin tağı da joğarıdağı aytqan su ayağı qwrdımnan izdep san soğıp qalamız. Jäne bwl baqılaudı basqaruğa qolı taza adamdar kerek. Bılğanbağan adamdar kerek. Eski jüyeni jek köretin, jaña zaman bastalğanına senetin adamdar kerek. Al ondaylar resmi biliktiñ  joğarı eşelonında az desek bwğan da dau aytatındar tabıla qoyar ma eken? Jwrt biliktegilerdiñ basım böligine senbeydi. Bwl söz Ükimetimizdiñ şamına timesin (tipti tise de), ahual solay.  

Sondıqtan, onday adamdardı qoğamdıq,  şığarmaşılıq ortadan, qarapayım halıqtan, diqandar arasınan izdegen jön be eken? Men osı topqa  Asanäli Äşimov, Bibigül Tölegenova, Mwrat Äuezov, Toqtar Äubäkirov, Tamara Düysenova, Temirhan Medetbek, Marhabat Bayğwt,  Wlıqbek Esdauletti jastardan  Janbolat Mamay, Aydos Sarım, Aqberen Elgezekterdi wsınar edim. Basşı bolsın, basşı bolmasa qosşı bolsın. Maqsat mansapta emes, maqsat tönip twrğan qauipten (al qauiptiñ tönip twrğanı eşkimge de jasırın emes) halıq qarjısın aman alıp qalu. Jığılğan üy tikteler, suğa ketken maldan qalğan arığıñ, jusan bası ayırıq, egiz tabar, egiz tapsa kelesi jıl segiz tabar. Öşken ot janadı. Joğalğan mal tabıladı, joğalğan senim şe? Äueli ekonomika, sosın barıp sayasat, sosın barıp demokratiya dedik. 1993 jılğı 15 qaraşada töl teñgemiz aynalımğa şığıp, börkimizdi aspanğa atıp quanğanımız esimizden äli ketpeydi.  Bir AQŞ dolların sol kezde 4 teñge  75 tiınğa teñ dep bastap edik, üsitimizdegi 2020 jıldı bir dollar  475 teñgeden asıp jığıldı dep bastadıq. Bwnıñ äli de  toqtaytın türi joq bop twr. Sonda qalay bolğanı, bwl bizdiñ ekonomikamızdıñ şirek ğasırdan astam uaqıt boyı ösip otırğanı ma, joq öşip otırğanı ma? Qayda älgi nığaytqan ekonomikamız? Nege Beysenbay swmdıq bay, nege Seysenbay swmdıq kedey? Swmdıq emesteu bay, swmdıq emesteu kedey bolıp ömir süruge bolmay ma? «Abıroydı japqan aqşotau», Mañğıstau men Atıraudıñ mwnayı bolmasa Qazaqstan ne bolmaq? 30 jılğa taqau uaqıt işinde eldi mwnaysız-aq asıraytın, eñ qwrığanda 30 öndiris oşağın aşa almağanımız ba, täñirim-au. Osı bizdiki ne maqtan? 

Qalay ğana Qazaqstanımız ayaq astınan az ğana uaqıt işinde Aspan men Jerdey ayırmaşılıqtar eline aynalıp şığa keldi? «Üy artında kisi bar», özimiz üyde otırıp bwtqa tolıp isip kepkenmen, büginde Qazaqstan korrupciyağa belşesine batqan el degen söz Jer jüzine tarap ketken. Şetelge şıqsañ qazaq ekeniñdi bilgen ekiniñ biri elimizdegi keybir kisilerdiñ qalay bayığanı turalı swraydı, «Qazaqstan Zañdarında keybir kisiler qılmıs jasasa da, sottalmasın degen bap bar eken ğoy, sol ras pa?» dep taqımdaydı. Abay aytpaqşı «Sonda jauap bere alman men beyşara». Bwl jasırıp-jabarı joq jalpığa jariya jäytter. Osı wyma balşıqtan özimizdi özimiz alıp şıqpasaq, sırttan kelip eşkim de alıp şıqpaydı. Jäne bwl sonşalıqtı qiyamet-qayım qiın şarua emes, wyat, iman, obal sauapqa jüginsek üdesinen şığuğa bolatın is sekildi. Nar täuekel, sonı Maqtaraldan bastalıqşı. Tap bügin bwdan mañızdı,  osıdan zor mäseleni körmey twrmın. Siz şe? 

Esenğali Rauşanov

Abai.kz

14 pikir