Senbi, 11 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 56455. Jazılğandar — 32500. Qaytıs bolğandar — 264
Talqı 6425 90 pikir 9 Mamır, 2020 sağat 13:08

«Şıñğıs han Otırardı oyrandağan joq»

Qazaq tarihındağı qırıp-joyu turalı söz bolğanda bizde köbinese – «jauız, qanişer Şıñğıs han qazaq dalasına basıp kirip, Otırardı oyrandap...» degen tektes onıñ zwlım-jauızdığın aşuğa bağıttağan kekti sözderdi köp qoldanamız.

Şäkerim Qwdayberdiwlı:

Kim bilmes keşegi ötken Şıñğıs handı,
Jartısın dünieniñ tügel aldı.
Talayın Europanıñ bas idirip,
Qorqıtıp qıtayğa da alım saldı.

Qolına tuıp edi qan uıstap,
Älemdi bileytwğın ülgi nwsqap.
Qoyılğan Şıñğıstauğa sonıñ atı,
Özenin osı qaqan ketken qıstap.

Ortasın arab, qıtay tügel alıp,
Aziya, Europağa jarlıq salıp.
Meyirimdi, alğan elge ädiletti,
Ketedi, qarsılassa, qanğa malıp.

800 tuğanına jılğa toldı,
Temuçin atın bwzıp, Şıñğıs qoydı.
Şıdamdı Şıñğıs degen mıqtı demek,
Otızğa kelmey twrıp baqıt qondı.

Ol tuğan Bülünjıldıq degen jerde,
Rahımdı qol astında kirgen elge.
Ne dinge, ne ğwrıpqa qol swqpağan,
Oy jiber, mine, osınday kemeñgerge!» (Şäkärim Qwdayberdiwlı. «Şäkärim» (2-tom), Almatı «El-şejire» - 2008 jıl. 177-bet).

Şıñğıs han jorığı şın mäninde köşpendilerdiñ basın qosudıñ jaña qamaldarın jasağan edi. Bügingi qıtay memleketiniñ «moñğol däuiri qazirgi qıtay memleketiniñ qalıptasuınıñ negizin qaladı» degenindey, qazaq handarı men qazaq memleketitiginiñ irgesin qalauşılar Şıñğıs han jäne onıñ äuletteri boldı. «Äkesi Şıñğıs jauız boldı, onıñ bizdiñ eldi biriktirip, handıqqa otırğızğan balası Joşı – memleketimizdiñ tüpki iesi bolğan wlı twlğa» desek, tarihi qatelikti bılay qoyğanda, logikalıq ta qatelik bolar edi. Şıñğıstay wlı twlğa tudırğan, özi tağayındağan, el irgesin bekemdep, halıqtıq bolmısımızdı jasap bergen Joşı twlğası (onıñ wrpağı Abılay) biz üşin qanşa biik bolsa, onıñ äkesi odan älde qayda asqaq emes pe!

«Bwrınğı XI ğasırdağı moñğol-türki imperiyasına kiretin halıqtardı bir memleketke biriktiru, osı memleketti qayta ornatu – bwl Şıñğıs hannıñ bastı mindeti edi. Şıñğıs han 1185-1206 jıldar arasında on eki handıqtı bağındırdı.

1192 jılı Şıñğıs han solong (korey) taypalarına qarsı jorıqqa şığıp olardı jeñedi.

Şıñğıs han äskeri 1195 jılı sortogal taypasın, odan keyin Qara Tibettiñ üş provinciyasın basıp aladı. Sonda Şıñğıs han äskerlerine sıylıqtar ülestirip twrıp: «Tengri Hurmuzda aytqanı boyınşa men 12 handıqtı bağındırdım, köp adamdardı jinap bir memleketke biriktirdim, osımen ülken istiñ köbin istedim. Endi meniñ janıma, deneme tınıştıq kerek», – degen eken. (K.R.Amanjolov. «Türki halıqtarınıñ tarihı», Almatı:«Bilim», 1-tom, 246-bet).

Adamzat ömiriniñ arpalısqa tolı bir kezeñi Şıñğıstıñ tarih sahnasına köteriluine är türli şart-jağday jasap otırdı. Onıñ öz sözimen aytqanda «Täñiri jarılqadı».

Türkiler turalı orta ğasırdağı körnekti ğalım Mahmwd Qaşqari «Türki tilderiniñ sözdiginde» bılay degen: «Wlı Täñir (Tengri) aytadı: Meniñ bir taypa qosınım bar. Olardı türki dep atap, künşığısqa qonıstandırdım. Keybir taypalarğa renjisem, türkilerimdi qarsı attandıramın!». (Mahmwd Qaşqari «Türki tilderiniñ sözdigi») Şın mäninde, Şıñğıs han özin Wlı Täñirdiñ osı bwyrığın orındauşı sezingen edi. Şıñğıs handı tanudı Täñir tanudıñ biigimen şendestirsek, sol twstağı türkiler nanımındağı Täñiri qwldarınıñ adaldığı, bauırmaldığı, ädilettigi onıñ aspan astındağı handarınıñ «oy qwbılası» boldı degen uäj aytuğa bolar edi.

Şıñğıs hannıñ täñirlik wğımı boyınşa qarağanda, ol Täñiriniñ ämirin orındaı, sol üşin Täñiri onıñ jolın aştı, jarılqadı.  Ol «Kün şıqqan twstan kün batqan» twsqa deyingi Mäñgi Aspan astındağı barşa halıqtı aşsa alaqanına, jwmsa jwdırığına wstay aldı. Qazirgi tilmen aytsaq, jahandanudıñ negizin qaladı. Bwl tura­lı akademik Ş. Bira öz lekciyasında: «Şıñğıs han älemdi öz küşimen soñına ertip, wlı impe­riya qwrıp, türli memleketterdi bir bilik astı­na biriktire aldı. Osınıñ nätijesinde älem sol kezdegi eñ wtımdı jaña qarım-qatınas türi Moñğoldıñ attı beketi arqılı ornattı. Attı beket arqılı halıqtar arasında türli közqaras, bilim, habar, sauda erkin almastı. Tarihi twrğıdan alsaq, Moñğol täñirşildigin qazirgi bizdiñ jahandanu közqarasımen salı­stıra qarauğa boladı» – deydi (Erdenebayar S. «Mєnh tengeriyn vzel buyuu Mєnh tengeriyn ive» 2006.01.16 http://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&f=one&obj_id=766).

Şıñğıstıñ qos qolın jayıp minajat qılğan aspandağı alıp Täñirinen (jalğız Haqtan) ayırılğan onıñ keyingi moñğoldasqan äuleti (qauımı), qoldan jasağan qwdayın qoynına tığıp, irilikten ayrıldı, ata-tekten alıstadı. Tüp törkininen adastı.

Mübäda, Şıñğıs tirilip kelip, bwdqa tabınıp otırğan wrpağın körse, endigi soğıstı älemge emes solarğa bağıttar edi. Eñ äueli bwddardıñ tas-talqanın şığarıp, Bwrhan Qaldun tauınıñ basına şığıp Täñirge üş kün, üş tün emes, üş jüz kün zarlanıp köziniñ jasın köldete minajat qılar edi, dät aytar edi. Türkilerdiñ, köşpendi saharalıqtardıñ «bir täñirlik» dini olardıñ şınayı jaratılıs teginiñ bastauı boldı. Mwsılman wğımımen qarağanda bir täñirlik din degenimiz – bir ğana jaratuşınıñ darğayına bas wru degen söz.

Ataqtı Marko Polo Şıñğıs han turalı bılay deydi: «bir belgili audandı jaulap alğannan keyin Şıñğıs han ol jerdegi halıqqa eşqanday zardap keltirmedi, ol tek solardıñ arasına birneşe öz adamdarın basqaru üşin otırğızıp qoydı. Jaulap alınğan halıq jaulauşılardan eş jamandıq körmeytinin jäne olarğa özge eşkim kelip tiispeytinin bilip, Şıñğıs han adamdarına adal qızmet ete bastadı. Olardıñ jauları endi özderiniñ jaqın joldastarına aynalğan edi. Osınısımen Şıñğıs han özine köp senimdi adamdar jinadı. Bwlardıñ köptigi sonşa, olar jer betin basıp ala alarlıq küşke aynaldı. Mwnı bayqağan ol bükil jer jüzin basıp alu turalı ollay  bastadı». (K.R.Amanjolov. «Türki halıqtarınıñ tarihı», Almatı:«Bilim», 1-tom, 250-bet).

Bizdiñ qazaqtıñ Şıñğıs hannan ilik izdegen ekisiniñ biriniñ bizdiñ aldımızğa köldeneñ tartatın oqiğası – «Otırar oyranı»

On ğasırğa jaqın qanşama ret qaytalanıp kele jatqan osı bir tarihi oqiğağa tağı bir märte moyın bwrsaq, onıñ jayı qağaz betterinde bılayşa bayandalıp jür:

1218 jılı jazda Şıñğıs hannıñ tapsırmasımen qwramında köpesteri men monğol barlauşıları bar, barlığı 450 adamnan twratın 500 tüyege teñdelgen jügi bar keruen Otırarğa attanadı. Otırar bileuşisi Qayır han köpesterdi jansızdar dep küdiktenip, olardı öltiruge bwyıradı, keruen tonaladı. Bwğan şamdanğan Şıñğıs han onıñ qarımtası retinde horezmşah Mwhammedten Qayır handı wstap berudi talap etip, elşilerin jiberedi, al horezmşah kelgen elşilerdi tügeldey öltire saladı. «Soğısqa sıltau» osı oqiğa boladı.

Tarihşılarımızdıñ ğasırlar boyındağı bir sıñarjaqtılığı – özimizdiñ özgeniñ 450 saudageri men elşilik qızmetkerlerin qırıp tastağanımızğa büyregimiz bülk etpey, «soğısqa sıltau izdedi» dep özgeni (Şıñğıstı) kinälap kelgenimiz der edik. Al Şıñğıs wldarınıñ eldigimizge, memlekettigimizge qosqan ülesi, zattıq jäne ruhani jañğırularımız sındı qwndılıqtarı haqında «birdeme aytamız ba, joq pa?» dep orıstarğa jaltaqtap, sosın ğana bügejektep, kümilji sıbırlasatın ädetke de üyrenip edik. Mäseleniñ bir betine emes, eki jaqtılı közqarastı teñ wstansaq, eñbegi men birligi 60-70 payız bolsa, qırğını men qiratuı 30-40 payız ğana bolar edi. Bwl arada «qırğını» degende jazıqsız halıqtı qırdı ma, joq pa degen ekinşi saual tuındaydı. Jäne de tarihtı jañadan zetteuşilerdiñ Otırardıñ Şıñğıs zamanınan köp keyin de körnekti qala retinde ömir sürip kelgendigi haqındağı tıñ zerteuleri de nazar audartadı.

Däl qazir bizdiñ memlekette AQŞ, Resey, Qıtay sındı iri elderdiñ qanşama alıp kompaniyaları jwmıs itep otır nemese arada sauda-sattıqpen jürgen qanşama jeke jäne wjımdıq mekemeler bar. Olardıñ qwqıqtıq müddesin qadağalauşı elşilikteri de otır. Siz Qayır hanğa wqsap «bilmey qalıp», nemese qasaqana solardıñ kisilerin qınaday qırıp, elşilerin öltirip köriñizşi, Otırar tügili şañırağımızdiñ külin kökke wşırıp jibermesine kim kepil?!

XIII ğasırdıñ basında Şıñğıs han «qazaq dalasın birlikke keltirgennen keyin, bir qıdıru qalalar qalpına kelip qana qoymay, onıñ üstine onan arı güldendi. Moñğoldar qazaq dalasına şapqınşılıq jasap kirgen kezde, Sır dariya boyında jürgizilgen qiyan-keski swrapıl şayqastar qalalardıñ toz-tozın şığardı. Tarihşı Mwynaddin bılay deydi: aq Orda hanı Erzen han twsında qıruar adam küşin, zat küşin şığarıp Sığanaq, Otırar, Sauran, Jent, Barşınkent qalaların qaytadan jöndetken. (Mwntahab at-tauarih Mwynı» Tehran, 1957 jıl. 9-kitap. YU Dajün audarğan «Altın Orda jäne onıñ küyreuinen» alındı. Sauda baspası, 1985 jıl. 117-118 better»).

Al Kaspidiñ, Qara teñizdiñ soltüstigindegi Altın Orda qağandığı şañıraq köteruden ilgeri salınğan Qırımdağı Kafa (Feodospa), Sudaq, keriş, Azov teñizi boyındağı Azak (Azov), Ürgeniş, Bwlğar, Biliyar sıqıldı qalalar Altın Orda qağandığı twsında barınşa damıdı. Mwnan basqa tağı Qırım (qazirgi eski Qırım qalası), Edil özeni boyınan Batu – Saray men Berke – Saray, soltüstik kavkazdan Mazar sıqıldı qalalardı jañadan saldı» (Su Bihay «Qazaq mädenietiniñ tarihı», Şınjañ halıq baspası, Ürimji. 2005 jıl 391-392 better).

Atalğan derekke qarağanda Şıñğıs han jäne onıñ wldarı men nemereleri twsındağı qala mädenietiniñ erekşe damığanı bayqaladı. Tipti biz «Şıñğıs han küyretip tastadı» dep «jılap» kelgen Otırardıñ da bülingen qwrılısınıñ qaytadan qalpına keltirilip, qala twrğındarınıñ qoldanısında bolğanınan köremiz.

Şındığında da, Şıñğıs han Otırardı küyretken joq. «Jermen-jeksen etti» dep mıñ ret qaytalanğan jauıqtıru piğılınıñ tarihi derektemeligi joqtıñ qası.

Raşid ad-din Şıñğıs hannıñ Otırardı aluı haqında «Şıñğıs hannıñ Otırar qalasına kelui jäne onıñ mwğul äskeriniñ qolımen azat etilui jaylı hikaya» degen taqırıppen bayandaydı. Qayır hannıñ qalanı bermeu jolında eñ soñına deyin qarsılasqanın jazadı. Bes aylıq wrıstan soñ qala qaqpası aşılğan soñ, «Qayır han jiırma mıñ äskerimen (qala ortasındağı) bekiniske (citadel') köterilip» bir ay soğısadı. Eñ soñında äskeriniñ bäri ölip bir özi qaladı. «... Kirpişterdi laqtırıp, bwrınğıday şayqastı. Mwğuldar aqırındap onı jan-jağınan qorşap aldı, söytip onı (qorğannıñ üstinen) tömenge tartıp tüsirdi. (sodan soñ) qamal qorğanı (bwzıp) jermen birdey etildi».  (Raşid-ad-din «Jamiğ at-tauarih» 2-tom. Foliyant, Astana. 2018 jıl. 149-150 better). Mwndağı «qamal qorğanı (bwzıp) jermen birdey etildi» degen söz qalanı nemese qala qorğanın bildirmeydi. Qala ortasındağı Qayır han qaşıp barıp  bekinip soğısqan bekinistiñ qorğanın (dualın) aytadı. Mümkin «Jamiğ at-tauarih»-tıñ bwdan bwrınğı audarmalarında qasaqana «qala qorğanı» retinde körsetilgen boluı da mümkin. Osı jaulaudan keyin qalanıñ qaytadan jöndeuden ötkenin eskersek, bülingen orındardıñ tügelimen qalpına keltirilgenin körsetedi.

Şın mäninde bir ğasırdan astam uaqıttan beri Otırar aumağına wjımdıq ekspediciyalar men jekelegen toptardıñ da nazarı üzdiksiz auıp, zertteu jwmıstarı toqtağan joq.

«Otırardağı alğaşqı qazbanı arheologiya äuesqoylarınıñ Türkistan üyirmesiniñ müşeleri A.K.Klare men A.A. Çerkasov 1904 jılı jürgizdi. Olar birqatar tranşeyalar salıp, material jinaqtadı. Keyingi zertteuler, tek, HH ğasırdıñ 40-jıldarı professor A.N.Bernştam basşılığımen jalğasın taptı. 1969 jılı Otırar arheologiyalıq ekspediciyası (1971 j. bastap QazKSR ĞA Oñtüstik Qazaqstan keşendi arheologiyalıq ekspediciyası bolıp ataladı) wyımdastırılıp, onı Aqışev K.A. basqardı, al 1991 jıldan Baypaqov K.M. basqarıp keledi. 2001 jılı YUNESKO-Qazaqstan-Japoniya bastauımen «Ejelgi Otırar qala jwrtın konservaciyalau jäne saqtau» Qorınıñ halıqaralıq jobası jwmısın bastadı. Jobanıñ negizgi maqsattarı: qwjattıq baza jasau men konservaciyalıq şaralar boldı. 2004-2007 jıldarı «Mädeni mwra» jäne «Ejelgi Otırardı jañğırtu» memlekettik bağdarlamaları ayasında Otırar qalaşığınıñ birqatar eskertkişterin (XIV ğ. jwma meşiti, XVI ğ. twrğın üy oramı, XI-XII ğğ. twrğın jayları, qabırğalar, ortalıq qaqpa jäne «Darvaza-i sufi» («Sopı qaqpası»), stratigrafiyalıq şurf, XIV ğ. monşası) zertteu, konservaciyalau jäne muzeylendiru boyınşa auqımdı jwmıstar jürgizildi...» (Astana. QazAqparat. «Qazaqstandağı ejelgi qalalar – Otırar qalası» https://www.inform.kz/kz/kazakstandagy-ezhelgi-kalalar-otyrar-kalasy_a2739860).

Söytip, bwrın-soñdı jürgizilgen qazba jwmıstarı men zertteuler bwl qalanı Şıñğıs hannıñ küyretpegeninine tolıq dälelder tauıp berdi.

«Nasab-nama» dep atalatın eñbektiñ mälimetteri men arheologiyalıq materialdar qalağa arab jaulauşıları Vİİİ ğasırdıñ ekinşi şireginde Sütkent arqılı enip, Sırdariyanıñ eki jağalauımen jüre otırıp, Otırardı basıp alğanın körsetedi. Qazba jwmıstarı şınayı tarihtıñ da bet-beynesin aşıp berdi.  1210 jılı Otırar Horezmşah memleketine küştep qosılğan. Sondıqtan da äygili «Otırardıñ küyreui» kezinde  monğol armiyasına tek Horezmşahtıñ äskeri ğana qarsı soğısqan. Monğoldar altı ay boyı qarsılasqan qalanı talap-tonağanımen, jappay qırğınğa barmağan. Monğoldar tek Qayır han men onıñ jaqtastarı qarsılıq körsetken qalanıñ citadelin qiratqan bolsa kerek. Şayqas kezinde Otırardıñ jermen jeksen bolğanı da joqqa şığıp otır.  Bwl uaqıtta qalada eşqanday ört bolmağan. Öliara kezinde bas sauğalap ketken qala halqı birşama uaqıt ötken soñ öz şaharlarına qayta oralğan. Qalanıñ Şıñğıs imperiyasınıñ qwramına qosıluı birşama zardaptar äkelgenimen, negizinen oñ özgeristerge de ıqpal etken. Otırar bwrınğısınşa halıqaralıq saudanıñ mañızdı ortalığına aynaldı.  Hİİİ ğasırdıñ  ekinşi jartısı men HV ğasırda mwnda köptegen säuletti qwrılıstar da salınğan.

Tarihi derekterdi aqtarsaq tömendegidey mälimetterge ie bolamız:

1255 jılı armyan sayahatşısı Otırardı Sırdariya boyındağı iri qalalar qatarında ataydı. Otırar düniejüzilik saudada bwrınğısınşa deldaldıq röl atqardı.

XIII ğasırdıñ ortasına qaray-aq mwnda aqşa soğatın orın jwmıs istep, altın, kümis, mıs teñgeler şığara bastağan. Äsirese, XIII ğasırdıñ ayağında Masud-bektiñ aqşa reformasınan keyin qala şaruaşılığı jandanğan. («Qazaqstannıñ jalpıwlttıq qasietti nısandarı». «Foliant» baspası, Astana-2017.108 bet)

Qala turalı 1320 jılı Florenciya köpesi Pegolottidiñ Azov teñizinen Qiır Şığısqa deyingi sauda jolı turalı jazbalarında da basa aytılğan.

XIV ğasırda Aq Orda handarı mwnda medreseler, hanakalar, meşitter, keñseler saldırdı.

XIV ğasırdıñ ayağında Otırar Ämir Temir memleketiniñ qwramına kirdi. Ämir Temir mwnda birneşe ret bolıp, Şığıs jorığına dayındığı qızğan kezde (1405) osında qaytıs boldı. Ämir Temir mirasqorları men Mwhammed Şaybani äuletiniñ qazaq handarımen küresi barısında Otırar tağdırı tağı da sınğa tüsti.

XVI ğasırdıñ 2-jartısınan bastap qala qazaqtardıñ biligine birjolata köşip, şamamen 18 ğasırdıñ basına deyin bolğan.

HVİİİ-HİH ğğ. jazba mälimetter şoğırı, arheologiyalıq derekter men jergilikti añız-äñgimeler Otırarda tirşilik 1750 jıldarı toqtağanın körsetedi. Qalanıñ qañırauına XVII ğasırdıñ 80-jıldarı Joñğar hanı Ğaldannıñ äskerleriniñ şabuılı sebep bolğan. Joñğarlar Otırardıñ sulandıru jüyesin bwzıp ketkennen soñ, halıq onı qayta qalpına keltire almay birtindep köşe bastağan. («Qazaqstannıñ jalpıwlttıq qasietti nısandarı». «Foliant» baspası, Astana-2017.108 bet).

«Şıñğıs hannıñ jorıqtarınan keyingi eñ bir ayqın körinis retinde bizdiñ wlı memleketimiz tarihta Qıpşaq wlısı atalğan Altın Orda qwrıldı. Küş-quatı älemdi titiretti. Sän-saltanatı, jer-jihanğa jar boldı. Tauarihtıñ tağı bir tolqınında Ejelgi Türik qağandığınıñ, odan soñğı Şıñğıs han wlısınıñ, oğan jalğas Altın Ordanıñ tikeley mwrageri Qazaq Ordası boy köterdi. Şıñğıs han qalıptastırğan memlekettik jüye, jarğı, joralar izimen Moskoviyadan bastau alatın Orıs memleketiniñ özi Şıñğıs han ülgisimen qwrılğan bolatın. Bügingi qazaq hal­qınıñ jer betinen öşip ketpey, el bolıp, jwrt bolıp otıruı dünie qaytadan bwzılğan alağay-bwlağay zamanda derbes tu köterip şıqqan osı Qazaq ordası deytin memlekettiñ arqası. Al Qazaq Ordasınıñ negizin salğan Kerey men Jänibek sol Şıñğıs hannıñ tikeley wrpağı.
Bizdiñ tarihşılar 700 jıl boyı moñğoldar biledi deydi. Orıs tarihşılarınıñ aytqanın qaytalaydı. Şıñğıs hanmen bolğan joyqın soğıs­ta, keybir ağayındar aytıp jürgendey, biz Otırardı qorğağanımız joq, jaudan bostan qıldıq. Qıpşaq qauımına, yağni, bizge tiesili Otırardı ilkide Horezm basıp alğan bolatın. Al biz Otırardı qaytarıp aldıq. Nege deseñiz, Şıñğıs hannıñ jeñimpaz äskeriniñ negizgi böligin qwrağan türik taypaları edi. Sol kezde atağı şıqqan zorları
Kerey, Nayman, Jalayır, Qatağan, Qoñırat». (M.Mağauin: «Twñğış nemeremniñ atın Batu qoydım». Mağauiya Sembaydıñ Mwhtar Mağauinmen Pragadadağı äñgimesi «Qazaq ädebieti» gazeti).

Şıñğıs han jorıqtarı turalı toqtalğanda, şın mäninde Şıñğıs han jergilikti halıqtıñ til-ädebiet, mädeniet, dini senim, salt-sanasına qısım jasamadı. Qayta Joşı men Şağatay wlısına kelgen bilik basındağı moñğoldar wzaqqa barmay-aq jergilikti halıqtıñ tili men mädenietin qabıldap olarğa siñisip ketti.

Şıñğıs hannıñ jaulap alu jorığı halıqtıñ şaruaşılığı men mädenietine auır zardabın tigizgenimen, erteden bastalğan qazaqtıñ halıq bolıp qalıptasu barısın bögey alğan joq. Qayta bıtırandı qazaq taypaların birtwtas memleketke şoğırlandırdı. Taypalar ara talan-tarajdı tidı. Söytip, qazaqtıñ halıq bolıp qalıptasu barısınıñ odan arı damuın tezdetti (N. Mıñjani. «Qazaqtıñ qısqaşa tarihı», Şınjañ halıq baspası, 1987 j).

QR Memlekettik sıylığınıñ iegeri, körnekti ğalım Şeriazdan Eleukenov, «Şıñğıs hantanu hikmetteri: wlı qağan tegi moñğol ma, türik pe – qaysısı dwrıs?» attı maqalasında: «Resey Şıñğıs handı Gitler, Napo­leon­darmen bir qatarğa qoyadı. Bwrın etene tarihımızdı zerttep bağalauda Re­sey­ge jaltaqtaytın qazaq, biz, endi mına Täuelsizdik däuirinde bwl mäselege qalayşa qarauğa tiistimiz?... 2010 jılı jarıq körgen bes tomdıq «Qa­zaqstan tarihınıñ» (Köne zamannan bü­ginge deyin)» 1-tomında «Şıñğıs han şap­­qınşılığı» degen tarau bar. Bw­qa­ra­lıq aqparat qwraldarında wlı qağandı jerden alıp jerden salatın maqalalar älsin-älsin jariyalanıp twradı» («Qazaq ädebieti» 18.03.2016 https://qazaqadebieti.kz/4591/shy-yshantanu-hikmetteri-ly-a-an-tegi-mo-ol-ma-t-rik-pe-ajsysy-d-rys) dep äli künge deyin Şıñğıs handı qaralap kele jatqanımızğa qayran qaladı, türkilik dwrıs tüsinik qalıptasatın kezeñ jetkenin aşına aytadı.

Küni büginge deyin barlıq oqulıqtarımız da tek qana Şıñğıs handı jaulauşı retinde qaralau maqsatında sabaq beredi. Aytalıq, qolımızğa aldımen ilikkkeni  7-sınıp oqulığı «Orta ğasırdağı Qazaqstan tarihı». «Monğoldardıñ Qazaqstan jerin jaulap aluı» degen taqırıp bar.  (Almatı «Atamwra» -2012j. 96-bet). Däl osı taqırıp ayasında oquşı: «Sonda biz Joşı qwrğan Altın orda handığınıñ 750 jıldığın ne üşin toylap jatırmız. Olardıñ bizdi jaulap alğandığınıñ 750 jıldığı emes pe?» dese, ne dep jauap berer edik!?

Olay bolsa, tarihi twlğalar turalı zertteulerge barğanda bir memlekettiñ, bir qoğamnıñ müddesi ayasında jazılğan ädebietterdi birden qabılday salmay, oğan saraptamalıq közqarastarmen qarauımız kerek. Tipti barlıq tarihi ädebietterdi qarastıruda orıs tildi materialdardı ğana negiz etetin bwğaulıq oydan şığıp, erkin oymen şındıqtı izdesek, talay närsege köz jetkizemiz. Ğılımnıñ talabı ğılımi ädebietterdi paydalanu bolsa da, keyde auız ädebieti ülgilerin, halıqtıq şejire, jergilikti tarih sındı san taraulı izdenu bağıtınan da qajetti taqırtardıñ bağıt-bağdarı şığıp otıratındığında nazarğa alu kerek.

Otırar turalı keybir ağalarımız keñirdegi jırtılğanşa ayqaylap: «Şıñğıs han Orta Aziyağa äsirese bizdiñ elge ülken qasiret alıp kelgen. Mäselen, alısqa barmay- aq Otırardı alayıq. Sonıñ barlığın qwrtqan kim? Jermen jeksen etken kim? Şıñğıs han, Şıñğıs hannıñ äskerleri» degendi qaytalay beredi. Jay ğana adam emes, ädebiet nemese tarih aynalasında jürgen azamattardıñ auzınan şıqqan söz talay qwlaqqa jetedi. Aq-qarasın ayırıp ülgermeytin dürmekşil top keyde özgeniñ aytqanın aqiqat sanap adasıp jatadı.

Bizdiñ kitabımızdıñ taqırıbı ayasınan qarağanda, Şıñğıs jäne Otırar turalı bayanımız negizgi taqırıptan alşaqtap ketkendey körinui mümkin. Alayda, kitabımızdıñ basınan bergi bayandaularda, ädebietterde körinis tapqanınday «tübir bir – türki birligi» ideyasınan qarağanda, Mağjan, Şäkerimder maqtap jır şığarğan Şıñğıs bizdiñ alpısınşı atamızdan qiılısatın jaqın tuısımız. Aytpaqşı, ol zamandarda, keyingiler Şıñğıs handı täueldep, «jekeşelendirip» jürgendey «moñğol», «qazaq» degen wğım müldemge joq, Oğız wldarınıñ qwramında ağayındı äulet bolıp ortaq kün keşip jatqanbız.

Naqtılap aytqanda, Şıñğıs bizdiñ «jauımız emes», bizdi «qwrtpaq bolğan» da joq. Ejelgi türki wldarı «aspanda täñri, jerde türki» dep özderin asqaq, ör wstap, türki jwrtın älemniñ qojası sezingeni sekildi asau qan Şıñğıstıñ boyında da bar edi. Dalanıñ ämirine, jürektiñ ırqına könbeytin sol kökjaldıq oğan älemdi jaulaudı näsip etti. Öltiru, joyu, qiratu üşin emes, biriktiru üşin; keşegi biz armandağan «komunizim elesindey» el qwru üşin; ädildikti üstem etip, bar pendeni täñriniñ qwldarı retinde ortaq baqıttı ömirge ie etu üşin küresti. Jer betinde jamandıq, teñsizdik, teksizdik bolmauı kerek, onı joyuımız, halıqtardıñ terezesin teñestiruimiz qajet dep eseptedi.

Öz basım, öz basım emes, äkem jäne äkemniñ ağaları Altay dalasındağı Şıñğıstıñ soñğı bekzat wldarın öz közderimen kördi. «Öz basım» dep bastağanım – öz basım sol hanzadalardı közimen körgen talay qarttı körip, äñgimesin et qwlağımmen estigenimdi aytqanım. Sonıñ biri Şäriphan Kögedaev deytin qara köktiñ twqımı bolatın. Arğı atası Şıñğıstan bastau alıp, odan keyin Äbilmämbet – Äbilpeyiz – Kögeday – Ajı – Qasımhan – Jeñishan – Şäriphan bolıp jalğasadı. Ötken ğasırdıñ soñğı jarımındağı arğı bettiñ Altay şaldarı «Şäriphan» dese işken asın jerge qoyatın.

Şäriphan sındı asıldı qwrtqan qıtay äkimşiligine qarsı şapqan Ospan sarbazdarı:

Jan tua ma jalğanda Şäriphanday,
Säule şaşqan halqına jarıq tañday.
Mänkey, Aqıt, Haleldi tağı öltirdi,
Jan jağadı Qıtayğa endi qanday?! – dep wrandap küreske attanıp edi. (J.Şäkenwlı «Ospan batır jäne Şığıs Türkistan mäseleleri», Almatı, «Nur print» baspası, 2019 jıl. 254 bet)

Halıqşıldığına, ädiletşildigine, şınşıldığına, qara basın eş oylamaytın aqsüyek bekzadalığına tänti bop, tamsana äñgime qozğaytın qarttar. Sonday äñgimelerge şölim äbden qanğasın mende tañırqay tamsanıp: «sonda Şäriphannıñ babası – qazaq handarı, olardıñ atası Joşı, Şıñğıs qanday boldı eken?» dep qiyal quatınmın. Köz aldımda aq boz at mingen, aq sauıt kigen, janı aq, täni aq, jüregi de aq, tau müsindi takappar wldar «küldirde küldir kisinetip» şauıp jüretin.

Keyin oqıdıq, toqıdıq, qiyalım aldamaptı. Men qızıldar somdağan obrazdardı emes, mwsılman türkileriniñ taza elesin körippin. Däm bwyırıp Şıñğıs, Twğırıl jortqan qwba jondardı basıp, eski izderge üñilgenimde men sezingen twlğalar twlparınıñ dübiri qwlağıma qayta jañğırıqtı. Türkiyağa da bardım. Sonda bayqağanım, wlanqayır – şığısı Moñğoliyadan bastalğan Bayqal, Alatau, Altaydı öz işine alğan, batısı Kaspiyge deyin sozılğan keñ ölke bir ğana atanıñ bir ğana mekenindey elestep, onıñ alısqa ketken oğlandarı – türikter ekenin tüsinu boldı.

2012 jılı qırküyekte Moğoliyağa, Wlanbatorğa barğan saparımda, tarihşı, marqwm Islam Qabışwlınıñ – 1972 jılı türik jazuşısı Äziz Nesinniñ moñğol jerindegi atajwrtına alğaş kelgen saparında Tonıkoktıñ tasın qwşaqtap: «qayran, babalarım-ay!» dep jılağanın aytqanı bar. Büninde türkiyadağı ğasırlıq jasqa kelgen qarttar: «ata jwrtımız Altay» dep jılaytın körinedi. Tipti aldıñğı lek köştiñ artınan qara tartıp onda barğan türiktengen twrğaqtar men qazaq kereyleriniñ tarihı da talay tom.

Iä, söytip, tağdır jeli bizdi tarıday şaştı.

Maqwl-aq, köne ğasırlar ketsin, endi, «jaña ğasırdağı türkiler twqımı bir-birimizben nege jauığamız? Bir-birimizdi jauıqtırğan bastı sebepter ne? – dep şimaylarğa üñildik.

Bizdiñ dalada üş qana iz jatır – türki, orıs, qıtay. Ekeui ejelgi imperiyasın saqtap, ornında otın jağıp, tütinin tütetip otır. Biz siırdıñ büyregindey bölinip ketkenbiz. Alalığımızdı paydalanıp, tübimizge jetken ana ekeui – orıs pen qıtay. Mwstafa Kemal Ata türiktiñ sözimen aytqanda «dos körşimiz». Ata türik demekşi, ol jarıqtıqtıñ sondağı äñgimesi eske oraladı:

Türkiya Respublikasınıñ negizin qalağan, on bes jıl boyı onıñ twñğış Prezidenti bolğan Mwstafa Kemal Atatürik (1881-1938) 1933 jıldıñ küzinde (onda Qazan töñkerisine 16 jıl, KSRO-nıñ qwrılğanına 11 jıl tolğan edi), yağni Türkiya Respublikasınıñ jariyalanğanına on jıl toluına oray söylegen sözinde asa köregendikpen bılay degen eken:  ...Bügin keñestik Resey – dosımız, körşimiz, odaqtasımız. Bwl dostıqqa bügin mwqtajbız. Biraq erteñ ne boların eşkim de kesip ayta almaydı. Däl Osman imperiyası siyaqtı ol da ıdırauı mümkin. Bügin uısına qısıp wstap otırğan halıqtar uısınan şığıp ketui mümkin. Älem sonda bir tepe-teñdikke jetedi. Mine, sol kezde Türkiya ne isteytinin biluge tiis. Osı «dosımızdıñ» biliginde bizdiñ tili bir, nanım-senimi bir tuıs bauırlarımız bar. Solarğa qol wşın beruge dayın boluımız qajet. Dayın bolu degen söz sol kündi kütip otıru degen söz emes, dayındauımız kerek.  Halıqtar bwğan qalay dayındaladı. Ruhani köpirlerin küşeyte otırıp dayındaladı. Til – bir köpir, tarih – bir köpir, nanım-senim (din) – bir köpir. Bügin biz olardan  til twrğısınan da, salt-dästür jöninen de, tarihi baylanıstar salasınan da ajırap, öte alıs qalıp qoydıq. Biz twrğan beles dwrıs pa, olar twrğan jer dwrıs pa, mwnı eseptep jatudıñ paydası joq. Olardıñ bizge jaqındasuın küte almaymız. Bizdiñ olarğa jaqındasuımız qajet. Tarihi baylanıs ornatuımız kerek. Fol'klorlıq baylanıs ornatuımız kerek. Bwlardı kim isteydi. Ärine, biz! Özderiñiz körip otırsızdar, til qoğamın, tarih qoğamın wyımdastırıp jatırmız. Tilimizdi solardıñ tiline jaqındatuğa, söytip, bir-birimizdi oñayıraq tüsinetin jağdayda jetuge tırısudamız. Tarihımızdı da solarğa jaqındatuğa tırısıp jatırmız. Ortaq tarih jasaudıñ soñındamız. Biraq bwl jaydan-jay jasalmaydı. Atın qoya salumen jasalmaydı. Mwnıñ bäri memleketter men halıqtardıñ tereñ oy-pikirleriniñ nätijesi boluı kerek. Estuimizşe, keybir kelte oylı kisiler: «Patşanıñ jwmısı joq pa, tilmen, tarihpen aynalısa bastağanı nesi?» deytin körinedi, söz joq, jwmısım basımnan asadı. Men bügingi ozıq Türkiyanı qwruğa qalay tırısıp jatsam, erteñgi Türkiyanıñ negizin qalauğa da sonşalıqtı män berip jatırmın. Osı jasağandarımnıñ bäri – eşbir basqa halıqqa dwşpandıq emes. Beybitşilikti jaqtaymız. Beybitşilikti jaqtap qala beremiz. Biraq özgeristerine de dayın boluımız kerek...» («Egemen Qazaqstan» gazeti, 1994, 2 tamız).

Wzaq-sonar äñgimeni, nege qaytaladıq! Moñğoldanğan türkilerge – tübimiz bir bauırlarımızğa bizde osı sözderdi aytqımız keledi. «Qızım sağan aytam, kelinim sen tıñda!» – qazağımda qwlağına ilsin, basqa türkilerde mwnı bilsin!

Jer betindegi adamdar, taypalar bir-birine jau bolıp tumaydı, jaulıq uaqıttıq müddeler qaqtığısınıñ körinisi. «Ötkenge salauat, qalğanğa bereket» deytin eski künniñ atalı sözine bağınsaq, aytqanımızdan aytarımız köp.

Söytip, söz bwydasın iriksek, qazaqtı da, Otırardı da Şıñğıs han oyrandağan joq degen pätuämizdiñ mänisi öz jwmbağın şeşti dep oylaymız.

Jädi Şäkenwlı,

jazuşı, akademik.

Abai.kz

90 pikir