Särsenbi, 23 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107450. Jazılğandar — 102064. Qaytıs bolğandar — 1699
Abay mwrası 6227 6 pikir 25 Säuir, 2020 sağat 11:40

Abaydıñ «Segiz ayağı»

Abaydıñ 1880 jıldardıñ ekinşi jartısında jazılğan öleñderiniñ işinde, bizdiñ köñilimizdi özine qaray erekşe bwrğan bir top öleñderi bar. Ol – köñil-küy lirikaları. Bwl, aqınnıñ öz oyımen halıq mwñın qosa mwñdağan oyşıldıq, sırşıldıq ülgidegi tereñ tolğauları.

«İşim ölgen, sırtım sau» dep, derttene tolğanğan aqın:

Qajımas dos halıqta joq,

Aynımas sert qayda bar?

Alda körgen, artta joq,

Mısqıl ösek, ayla bar, -dep, aqın özi ömir sürgen qoğamnan tüñilgendey de boladı. Özin-özi jwbatıp, uanış eter eşnärse tappağanday, aqın öz mwñın özi mwñdap ketedi.

Mwñdana otırıp ızalanğan aqın, özi ömir sürip otırğan qoğamnıñ barlıq kemşilikterin oquşısına jayıp saladı.

Bwl öleñniñ türi de osı şaqqa deyin aqın jazıp kelgen öleñderdiñ ülgisinen basqaşa. Şumaq segiz joldan qayırılğandıqtan – «Segiz ayaq» atanğan. Bwl – köp oylardı aytqan, zaman, qoğam şındıqtarın jäne öz basınıñ mwñdarın jinağan ülken öleñ. Özinen bwrın eşkim tappağan, qiın wyqastı şeber türge Abay ädeyi arnap än de şığaradı.

Öleñniñ mazmwnı men maqsatına erekşe zer salğan segiz joldan twratın şumaqta, zamanınıñ keseldi, kesapattı jaqtarın äşkereleytin aqın, soñğı eki joldı tüyindi oyğa qwralğan aforizmmen ayaqtaydı.

Qaynaydı qanıñ,

Aşidı janıñ

Minezderin körgende:

«Jigerlen, silkin,

Qayrattan, berkin!»- dep

Nasihat bergende:

Wyatsız, arsız saltınan,

Qalğıp keter artınan,- degen segiz jolda aqın ömir sürgen qoğamnıñ realistik aqiqatı men qoğam qayratkeri, wstaz-aqınnıñ jan ayğayınıñ şıñğırğan şındığı jatır. Örkenietten bölinip artta qalğan meşeu qoğamdağı nadan, qarañğı qandastarın körgen sanatker aqınnıñ äueli ızalana qorlanıp, «qanı qaynaydı» artınan «janı aşidı».

Bireuge ızalanıp, qanıñ qaynağan kezden bastıp, oğan qaytadan janıñ aşığan sätke deyin, adam qanşama köñil-küy, jan sezimderin bastan keşiredi deseñşi. Qanşa küyinseñ de öz qolıñdı öziñ şaba almaysıñ. Oylanasıñ.

Qanıñnıñ qaynauına sebep bireu. Ol – halqıñnıñ nadandığı.

Al, janıñnıñ aşuına sebep – mıñ! Halqıñnıñ qasiretti tarihında, osı mıñ sebeptiñ barlığınıñ izi sayrap jatır. Janıñ aşidı. Osını tereñ tüsinip, sabasına tüsken aqın:

«Jigerlen, silkin,

Qayrattan, berkin!»- dep,

«Silkin, jigerlen, qayrat qayda?»- dep, halqın san ğasırlıq wyqısınan oyatıp, bolaşaqtıñ jarqın jolın nwsqamaqşı.

Biraq, komediyalıq-tragediya osı kezde bastaladı. Öziniñ san-ğasırlıq meşeuliginen arılıp oyanbağan aqınnıñ halqı, sol bayağı «Saltınan, qalğıp keter artınannıñ» keri bolıp, qalği otırıp, qaytadan wyqığa ketedi.

«Oyan, qazaq»- dep wran şaqırıp, halqın san ğasırlıq wyqısınan oyatpaqşı bolğan, halqın sonşalıqtı tereñ süygen wlt ziyalılarınıñ eñ alğaşqı qarlığaşı – qazaq  halqınıñ wlı aqını Abay Qwnanbaev boldı. Bwl – tarihi şındıq! Ayday  anıq, aqiqat dünie!

Ömirinde roman, drama jazbağan aqınnıñ osı segiz joldan twratın bir şumaq öleñi, twtas syujetke qwrılğan ülken bir körkem şığarmaday oquşınıñ köz aldınan ötedi. «Segiz ayaq» öleñinde bas keyipker – aqınnıñ özi. Ol keyde jan-tänimen küyinedi, keyde oyşıl, keyde mısqılşıl, keyde mwñdana otırıp oquşısımen sırlasadı.

Al, keyde ızalı aqınnıñ közinen qandı jas ağıp twrğanday.

«Qaynaydı qanıñ, aşidı janıñ»- dep bastalatın «Segiz ayaqtağı» bir şumaqta, aqın tuğan halqı men ol ömir sürgen qoğamnıñ qanı sorğalağan aqiqatqa tolı şındıq beynesin segiz-aq jolğa siğızıp twr. Bwl – aqındıq darın wlılığınıñ tağı da bir ayğağınday.

Osı «Segiz ayaqta» aqın elden birlik ketkenin, el irgesi tozıp bara jatqanın äşkereley kelip, osı jamanşılıqtıñ sebebin de aytadı.

...Tamağı toqtıq,

Jwmısı joqtıq,

Azdırar adam balasın,- dep jeke adam üşin de, qoğam üşin de, halıq üşin de eñ qadirli, qajetti is – eñbek ekenin aytadı.

Osıdan keyingi jazılar öleñderinde de Abay, bwrınğı qazaq aqındarı aytpağan eñbek taqırıbın söz etedi.

«Segiz ayaqtıñ» işinde Abay, är jerde öz küyigin qosıp ta otıradı.

Jartasqa bardım

Künde ayğay saldım,

Odan da şıqtı jañğırıq,- degen aqın:

Bayağı jartas bir jartas,

Qañq eter tükti bayqamas,- dep, köp ortasındağı öziniñ jalğızdığın, aytqan nasihat-keñesti qabıldamağan halqınıñ nadandığın şağınadı.

...Auırmay tänim,

Auırdı janım

Qañğırttı, qıstı basımdı, -dep, öz işindegi oy tolqını, jeke bastıñ uayımşıl sırı emes, «Maqswt – alıs, ömir – şaq» degen Abay, halıq üşin mwñlı oy twmanına batqan qayğılı küyin,

...Ne ol emes, bwl emes,

Meniñ de künim kün emes,- dey otırıp,

...Bolmasqa bolıp qara ter,

Qorlıqpen ötken qu ömir,- degen aqın, tartıspen ötken qayğılı ömiriniñ mağınasız qorıtındısın şığarğanday boladı.

Aqın özi ömir sürgen ortasındağı jeke öz basınan keşken jalğızdıqtı aytqan:

...Molasınday baqsınıñ

Jalğız qaldım - tap şınım!- degen joldarda tereñ şındıq bar.

Iya, bwl kezde aytqanğa könbey, teris jayılatın qarañğı da, nadan, qor elde tuıp, aytqanına tüsinip, oy böliser eşkimi joq, jalğızdıqtıñ uın işip, halqına ülgili tärbie, bilim närin sebem dep, oy azabımen ğwmır keşken danışpan-wstaz, hakim Abaydıñ, boyındağı köptegen erte türkilik, şamandıq belgilerine qarap, bwlar mwsılman emes dep, mwsılmandarğa qospay, bölek jerlengen baqsınıñ molasınday bolıp, jalğız qalğanı da aqiqat bolatın.

Oylana qarap, zerdeley oqığan oquşısına

...Ömirdiñ örin tauısıp,

Bilimsizben alısıp...

..............................

...Keldik talay jerge endi,

Kiruge qaldıq körge endi,- dep, 1890 jıldarda jazılğan Abay öleñderinde torığu basım. Wlı aqındı qamıqtırğan onıñ zamanı men qarañğı nadan halqı bolatın.

Mensinbeuşi em nadandı,

Aqılsız dep qor twtıp.

Tüzetpek edim zamandı,

Özimdi tım-aq zor twtıp.

 

Tappadım kömek özime,

Köp nadanmen alısıp.

Könbedi eşkim sözime,

Ädetine qarısıp,- degen Abay, öziniñ bükil etken eñbek, keşken ğwmırın, «ömir-zayağa» balap, keler künnen jaqsı ümit kütpegendey.

Qoğam tirşiligindegi jamanşılıqtı aqılmen, ülgili tärbiege şaqırğan ügit-nasihatpen tüzeuge boladı dep, tartısqa kirisetin, keyin ol oyları men armandı maqsattarına qanşa eñbek etse de jetpeytinine közi jetken soñ, tüñilu aralas uayım, ümitsizdikke bir Abay emes, Abayğa wqsağan adamzat tarihındağı danışpan oy-alıptarınıñ bäri de derlik barğan.

Mine, osınday oy-alıptarı, özderi sol zamandı jan-tänimen jek körip, äşkereley otırıp, tarihi şındıq aqiqattı jäne sol zamandağı jekswrın kertartpa nadandardıñ bärin qatarınan tizip tañbalap berip otıradı. Aqınnıñ armandı, mwñdı oylarınıñ özi de tuğan halqı men älgi jekswrın «dala parazitteri» turalı bolsa da, ol solar arqılı olar ömir sürgen qoğam men zaman turalı qımbat ta, bağalı tarihi derek qaldırdı. Janın jey otırıp jazğan aqın eñbeginiñ wrpaq aldındağı tarihi qwndılığı da osında şığar.

Nwrğali Mahan

Abai.kz

6 pikir