Düysenbi, 13 Şilde 2020
«13 шілде – Ұлттық аза тұту күні»
46 - söz 1971 32 pikir 23 Säuir, 2020 sağat 12:11

Lenin jäne Älimhan Ermekov

22-säuir Leninniñ tuğan küni. Proletariat köseminiñ düniege kelgenine 150 jıl tolıp otır.

Jaña, keşkilik äleumettik jelini şolıp şıqsam, Lenindi bireuler maqtap, bireuler dattap jatır eken. Öz basım Lenindi maqtamaymın da, dattamaymın da. Biraq Lenin turalı jeke pikirimdi bildirgenimdi jön kördim.

Özderiñiz bilesizder, jer kölemi jağınan Qazaqstan əlemde toğızınşı orın aladı. Osınau şekaranı şaqırımğa şaqsaq 12 mıñ kilometrge sozıladı eken. 1920 jıldıñ tamızında Leninniñ osı 12 mıñ km şekaranı qazaqqa bir oq şığarmay kesip bergeni belgili. Sonıñ 7 mıñı Reseymen, 3 mıñı Qıtaymen şektesetinin oylasañ, zəreñ wşadı qazir.

Özderiñiz bilesizder, 1868 jılğı reformadan keyin qazaq dalası Resey patşasınıñ menşigi dep jariyalandı. Bwğan deyin Reseyge "wzın arqau, keñ twsau" jağdayında bodan bolıp kelgen qazaq halqı osı reformadan keyin nağız otarşıldıq qıspağına wşıradı. Bwl reformanıñ janında 1822 jılğı handıq bilikti joyğan Speranskiydiñ reforması oyınşıq bolıp qaldı. Qazaq atamekenine ielik etu qwqınan mülde ayırıldı. Orman-toğayınan, özen kölinen, qwyqalı qonısınan aulaqqa quıldı. Qwnarlı jerlerdiñ bərine orıstar ornıqtı. Bir-aq mısal: Sovet ükimeti ornağanşa Qarqaralı qazaqtarı üyine tiip twrğan qalıñ ormannan bir bwrau otın ala almaptı. Wstap alsa, orıs kazaktar soqqığa jığıp, düre salıp jazalaydı eken.

Mine, osı jağdayda Oktyabr' revolyuciyası ornap, Resey imperiyasınıñ biligine V.I.Lenin keldi. Kelgen bette ol jer halıqtıñ menşigi dep jariyaladı.

Ayta berseñ wzaq əñgime, töteley tartayıq,1920 jıldıñ tamızında V.I.Lenin alaşorda müşesi, biraq sol kezdegi qazaq əskeri-revolyuciyalıq komiteti ökildiginiñ törağası Əlimhan Ermekovpen kezdesedi..

Osı Əlekeñniñ Mağauiya degen jalğız wlı boldı. Ömiriniñ soñına deyin Qarağandı qalasında twrıp, wmıtpasam 2006 jılı dünieden ötti. 2004 jılı men osı Mağauiya aqsaqaldı üyine izdep barıp, wzaq swhbat qwrdım. Qanday əke bolmasın öziniñ ömiriniñ şındığın basqağa aytpasa da balasına aytıp ketedi ğoy, aqsaqalmen əñgimeleskendegi bastı maqsatım, Əlimhan Ermekovtiñ Leninmen əñgimesiniñ anıq qanığın egjey-tegjeyli bilu edi.

Ol kezde tarihi zertteuler arqılı bwl kezdesudiñ mən-jayın birazıraq bilip qalğan kezimiz ğoy. Biraq men bwl jaydı ne de bolsa, Əlekeñniñ tuğan balasınan biluge wyğardım. Mağauiya aqsaqal qazirgi Politehnikalıq universitet jağındağı Lenin köşesinde, orıs kempirimen twradı eken. Kempiri ekeui qosıla öbekteytin jündesteu kelgen qara mısığı bar, akademik ataqqa ie, Mağauiya aqsaqaldıñ 83 jasına kelip, qartayıp otırğan şağı eken, əytse de meni jatsınbay qarsı aldı. "Iesin sıylasañ, itine süyek sal" degen qazaqı qağidanı wstanğan men ə degende qariyalardıñ qara mısığına tiise söyledim, sonıñ arqasında əngimemiz tez jarasıp jüre berdi.

Bwl özi wzaq əñgime, qısqarta aytsam, men Mağauiya aqsaqaldıñ əñgimesinen mınanı añdadım.

Əueli bayandamanı Safarov jasaydı. Onıñ bayandaması Türkistan respublikasında jer reformasın jüzege asıru jayına arnaladı. Safarov batır adam eken 1916 jılğı wlt azattıq köterilis kezinde Jetisu qazaqtarınıñ patşa əskerinen körgen qorlığın ayta kelip, söziniñ soñın jauız kazak-orıstardı Jetisu öñirinen köşiru kerek degen batıl məlimdememen tüyindeydi

Bwdan keyigi söz kezegi Əlimhan Ermekovke keledi. Ermekovtiñ taqırıbı Qazaqstannıñ soltüstik, batıs, şığıs öñirleriniñ məselesi. Bwl kez atalğan öñirlerdiñ, əsirese qazirgi Atırau men Batıs, Şığıs, Soltüstik Qazaqstan jəne Pavlodar, oblıstarınıñ qazaqtıñ qolınan susıp şığıp bara jatqan şağı eken. Orıs şovinisteri bwl jerlerdi əste qazaqtıñ jeri dep oylamaydı, əldeqaşan Reseydiñ qwramına qosıp qoyğan tek osı jiında zañdıq twrğıda qwjattap, bekitip alu məselesi ğana qalsa kerek.

Mine, osı sın sətte iığına qazaqtıñ bes oblısınıñ tağdırı men "qaytseñ de el-jerdi orısqa bermey şıq" degen Əlihannıñ amanatın arqalağan Əlimhan Ermekov minbege köteriledi.

Qarağandıda bizdiñ jas kezimizde Jayıq Bektwrov attı qart jazuşı twrdı. Alaş ziyalılarınıñ köbin körgen, 37-niñ quğın-sürginin basınan keşirip, özi de "Halıq jauı" atanıp, jazasın Sverdlov oblısınıñ arğı bir tükpirindegi Ivdel'lag degen atışulı lagerde wzaq jıldar boyı ötep qaytqan, ömirde körgen qorlığı köp, biraq jasımağan, qayratker ziyalı adam edi. Sol kisi Əlimhan Ermekovpen ömiriniñ soñğı on jılında joldas bolıptı, Ömiriniñ keyingi on jılınıñ soñğı bes altı jılında Jəkeñmen biz joldas boldıq. Asa jarıtıp joldas bola almasaq ta, əñgimesin tıñdauğa jarap jürdik.

Ol kisiniñ əñgimeşildigin men aytayın, Jayıq Bektwrov əñgime aytqanda özimiz közin körgen wlı əñgimeşi Aqseleu Seydimbekovtiñ özi Jəkeñniñ qasında moldanıñ aldında otırğan ülgili şəkirttey mülgip otıratın.

Bizdiñ közimizdi Alaşorda zamanına alğaş aşqan osı Jəkeñ marqwm edi. Birde ol Əlimhan Ermekov turalı əñgimesin ayta kelip, Əlekeñniñ külgendegi beynesin perişte bolmıstı səbidiñ keypine teñegen edi. Ömiriniñ qırıq jılğa juığı quğın sürginde ötse de, Əlekeñ adamgerşiligin, adamdıq bet kelbetin eş joğaltpağan kisi eken. Onısı külgen kezde tipti anıq bayqalıp, Əlekeñ külgen kezde jüzi atqan tañday jarqırap, didarı nwrlanıp ketedi eken. Sosın Əlekeñ ülken men kişige "siz" dep qana söyleytin izetti, iltipattı adam bolıptı. Soğan qaramastan Əlekeñ öte şeşen söyleydi eken. Orıs tilinde söylegende söyleu mədenieti kez kelgen orıs oqığanınan üstem şığıp, mısın basıp twradı eken. Sonday-aq ol kisi francuz, ağılşın, nemis tilderinde de erkin söyley bilipti. Əlekeñniñ tağı bir qasieti - kisi baurağıştığı eken.

Minekey, Əlekeñ minbege şığıp, ğılımi twjırımdarğa negizdelgen bayandamasınıñ tiegin ağıta jönelgende, qazir-aq jabayı qazaqtıñ jerin qalpaqpen wrıp alamız dep jinigip otırğan orıstıñ aqjelke wlıqtarı alğaşqıda tosılıp, abdırap qalsa kerek. Əytse de jırındı qular emes pe, ər jerden dauıs köterip, sözin bölip, narazılıq bildirip Ermekovti sözden sürindiruge tırısıptı. Tumısınan salqınqandı, mədenietti Əlekeñ əlgilermen salğılaspay jüzin Leninge qaray tiktep alğan küyi, bayandamasın da Leninge bağıştay qaratıp alıp, bögelmesten tarta beripti.

Bayandamanıñ bir twsına kelgende, Lenin özi toqtatıp, "Jas jigit, jaña Safarov joldas Jetisu ölkesinen orıstardı quu kerek dedi, siz bwğan ne deysiz" - depti Ermekovke közin sığırayta sınay qarap.

Osı kezde Əlimhan Ermekov sälden keyin-aq bar qazaqtıñ bağına aynalğalı twrğan taktikalıq qulıqqa basıp: "Men Jetisu ölkesiniñ jayın joldas Safarovtan artıq bilmeymin, al orıstardı Qazaqstannıñ Soltüstik, Şığıs pen Batıs öñirlerinen köşiru qatelik boladı, sebebi bwl öñirlerdi orıs halqı köp mekendeydi. Eger orıstardı köşire bastasaq, jergilikti halıqpen arada qaqtığıstar tuındaydı, mwnıñ artı öşpendilikke əkeledi, soñı şielenisterge əkelip soğuı mümkin, sondıqtan qazaqtardı öz jerine tolıq ornalastırıp alğanşa Reseydiñ işki ölkelerinen orıs şaruaların qazaq dalasına əkelmey twrğandarıñız abzal", - depti. Osı kezde Lenin ornınan balaşa quanıp atıp twrıptı da: "Kördiñizder me, jaña Ortalıq komitettiñ müşesi özi kommunist Safarov joldas orıstardı Qazaqstannan quayıq, - deydi, al mına partiyada joq qazaq ökili orıstardı tek Qazaqstanğa köşirudi toqtata twrudı ötinedi. Bwl oylanatın məsele", - dep ornınan elpildey twrıp kelip, Ermekovtıñ arqasınan qağıptı.

Leninniñ ülken basımen otızğa əli ilikpegen jas aziattı madaqtap, arqasınan qaqqanı orıs jağınıñ narazılığın tuğızadı. Arasında Ermekovtiñ sözin bölip, onıñ bayandamasın joqqa şığaruğa tırısqandar boy körsetedi. Tipti Krestinskiy degen şovinist bireu öktem ünmen: "Etot çelovek hoçet sozdat' Dancingskiy koridor, nuka, prekratit'!", - dep saladı. Onı qostağan basqa da aqjağaldılar qoştay şulap, jamırasıp ketedi. Sonda Lenin ornınan atıp twrıp: "Eto, vı hotite sozdat' Dancingskiy koridor, on pravil'no govorit, - dep əlgilerdi tiıp tastap, "Prodoljayte, molodoy çelovek..." - dep Ermekovke oñ şıray berip, bayandamasın.soñına deyin tıñdatqızadı.

Ermekovtiñ osı bayandamasınıñ negizinde Lenin qazaq jeriniñ territoriyalıq twtastığı turalı qwjatqa qol qoyıp, Qazaq ASSR qwrıladı.

"Eger deydi - Mağauiya aqsaqal: - kelisimge Əlihan Bökeyhanovtıñ özi barar bolsa, Əlekeñ han twqımı, örkökirek, qızu qandı, diplomatiyağa joq adam, sondıqtan Lenin bastağan bol'şeviktermen til tabısa almauı mümkin edi. Bökeyhanov mwnı sezdi. Osı sebepti kelissözge meniñ əkemdi jiberdi. Ol bwl tapsırmanı oydağıday orındap şığa aldı", - dedi.

Osı əñgime üstinde meniñ nazarımdı audarğan bir jayt, Leninniñ osı jiın bastalğannan Əlimhan Ermekovke jılı şıray tanıtqanı, onı ünemi qoldap, qorğaştap otırğanı. Orıs şovinisteriniñ aran auzına tüsip ketuden araşalap, qazaqtıñ jerin twtas qaytarıp beruge büyreginiñ bwrğanı. Qalay desekte Leninniñ bwl qılığı əli künge deyin jwmbaq.

Erterekte batıs zertteuşileriniñ Lenin turalı bir jazğanın oqığan edim. Sonda əlgi zertteuşi Leninniñ boyında köptegen wlttıñ qanı bolğanın tize kelip, revolyuciya köseminiñ boyında qazaqtıñ da qanı bar deydi. Bəlkim ras ta şığar.

Köp jıldan beri el işin Əlihan aytıptı degen bir söz kezip jür. Leninmen kezdesudiñ sətti ayaqtalğanına quanğan Əlekeñ: "Pay, pay, mına orıstan da bizdiñ Əlimhanmen eki sağat söyleuge jarağan wl tuğan eken" degen desedi. Osı jayında Mağauiya aqsaqaldan swrağanımda bwl turalı əkesinen eşteñe estimegenin ayttı.

Mağauiya aqsaqaldıñ aytuınşa, Əlimhan Ermekov Lenin turalı eşqaşan jaman pikir aytpay ötipti. Ol tek Lenin ideyasınıñ küyregenin Stalinnen körgenge wqsaydı

Men de keyde Lenin otızınşı jıldardıñ ortasına deyin ömir sürse ne bolar edi dep qiyaldaymın. Eger Lenin tağı bir on, on bes jıl ömir sürgende Stalin bilikke kelmeuşi me edi? Eger Stalin bilikke kelmegende qazaq halqı socializmge qwrbandıqsız ötip, 32- niñ 4 million qazaqtıñ basın jwtqan alapat aştığına wşıramas pa edi? Bəlkim alaş arıstarınıñ tübine jetken 37-niñ quğın-sürgininen de aman öter me edik. Osı eki qırğın nəubet bolmağanda qazaqtıñ erleri japondıq ülgidegi mığım memleket qwrıp, kiizdey twtasqan 40 million qazağı bar eñseli el bolıp, teriskeyde orısqa des bermey, küngeydegi qıtaydan ayılımızdı jimay, azuımızdı ayğa bilep otırar ma edik. Tilekti qwday bermedi, qayteyik.

Əytpese, Leninniñ qazaqqa büyregi bwrıp twr edi. Meniñ oyımşa, Leninde imperiyalıq piğıl bolmağan siyaqtı. Kezinde Universitette oqıp jürgende Leninniñ elu tomdığın tisimiz asa batpasa da, jata jastana oqıdıq qoy, öytkeni Lenin eñbekterininen citata keltirmeseñ, eşqanday avtoreferatıñ men kursovoy jwmısıñ qabıldanbaytın. Sondağı meni tañqaldırğanı - sonşama eñbekti Leninniñ öz qolımen jazıp şığuı. Qazir SNG prezidentteriniñ kitap jazğıştığın körip jürmiz, ol kitaptardıñ bir auız sözin özderi jazbaytının jəne bilemiz...

Al Leninniñ soñında 55 tom eñbek qalğanın jəne bwl kürdeli eñbekterdiñ barlığın ol türmede, aydauda, tipti emigraciyada boy tasalap jürip, asa jankeştilikpen jazıp şıqqanın eskersek, Leninniñ qanday ğajayıp bilimdar həm eñbekqor adam bolğanın bağamday beriñiz.

Leninde imperiyalıq piğıl bolmağan siyaqtı dedik, sonıñ ayğağınday ol öziniñ "O nacional'noy gordosti velikorossov" attı maqalasında orıs şovinizimin jer jeberine jetkize ayıptaydı.

Leninniñ əu bastağı arman-mwratı Reseydi 300 jıl bilegen Romanovtar twqımınıñ tübine jetu edi. 1881 jılı Aleksandr II-ge qastandıq jasalıp, jarılğan snaryad jarıqşağı küymesiniñ kül-talqanın şığarğan aq patşa til tartpay ketedi. Bwl teraktını jasağan "Halıq eriktileri" degen patşalıq bilike qarsı wyımnıñ müşeleri edi. Osı wyımnıñ işinde Leninniñ ağası Aleksandr Ul'yanov ta bolğan desedi. Köp wzamay Leninniñ ağası da wstalıp, wyımnıñ barlıq müşelerimen birge ölim jazasına kesiledi. Sonda üyinde qayğırıp otırğan şeşesin kelip jwbatqan jas Lenin "Biz basqa jolmen jüremiz" dep anasına sert beredi.

Lenin sertinde twrdı. Ol patşa samoderjaviyasınıñ tübine jetti jəne Nikolay patşanıñ ürim-bwtağın asqan jauızdıqpen qırıp saldı, onıñ qanişer jendeti Goloşekin bwl tapsırmanı tap-twynaqtay ğıp orındağanı sonşalıqtı, tipti patşanı ören-jaranımen o düniege attandırğannan keyin müddelerdiñ wstinen kislota qwyğızıp, süyekterine deyin ağızıp jiberuge tırısqan desedi.
Mwnıñ bəri Leninniñ asa kökşil adam bolğanınıñ ayğağı.

Desek te, Stalinniñ zwlımdığı bərinen asıp tüsti. Bala kezinen wrlıq-qarlıqpen aynalısqan ol jastayınan abaqtı körip ösip, qanı bwzılıp şıqqan adam edi. Osılayşa qanı swyıq Stalin jas memleketti az jılda "Halıqtar türmesine" aynaldırdı.

Sol üşin ol aldımen Leninniñ tübine jetti. Lenin ölisimen bilikti qolına alıp alğan ol öziniñ qandı terrorın qauırt bastap ketti. Milliondağan adamnıñ ömirin jalmağan bwl terror attay otız jılğa sozılıp, Stalin ölgen soñ ğana əzer toqtadı.

Sözimniñ soñında Leninge qaytıp oralayın, bir jılı kiikter jaylı materialdar izdestirip otırıp, bir qızıq maqalağa közim tüsti. Bol'şeviktik bilikke kelgen Leninniñ alğaşqı dekretteriniñ biri "Qazaq dalasındağı kiikterdi qorğau jəne saqtau" jöninde bolıptı. Bwl da Leninniñ bir jwmbağı.

Ərine, tarih Lenindi eşqaşan aqtamaydı, biz de bol'şevizm kösemin aqtauğa ıqılastı emespiz. Desek te qazaqtıñ 12 mıñ şaqırımğa sozılğan wlanğayır şekarasın Əlimhan Ermekovtıñ uəli uəjderine toqtap, qazaqqa dau-damaysız alıp bergen keñşiligin wmıtpauğa tiispiz.

Lenin ölgennen keyin Stalin twsında, keyinnen Hruşev pen Brejnev zamanında Əlimhan Ermekov sızdırğan şekarınıñ 25 payızınan ayırılıp qaldıq. Orınbor ölkesi Reseyge, Taşkent pen Bostandıq audanı, jəne Qaraqalpaqstan ölkesi Özbekstanğa, Brejnev zamanında qazirgi Türkistan oblısınıñ üş audanı özbekke jılap ketti.

Jer şığını bwdan da köp boluı mümkin edi. Qazaqtıñ bağına Jwmabek Təşenov tuıp, 60 jıldarı öziniñ mansabın tərk etu arqılı tağı da bes oblıstı körşi respublikalardıñ talan tarajına tüsip ketuinen saqtap qaldı.

"El bolğan soñ, er tuğıza almay twra almaydı" degen osı da. Qazaqtıñ joğın tügendep esesin qaytarar tuar tağı bir Er...

Erlan Töleutay 

Abai.kz

32 pikir