Seysenbi, 2 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11571. Jazılğandar — 5941. Qaytıs bolğandar — 41
Ädebiet 1192 4 pikir 23 Säuir, 2020 sağat 11:38

Pandemiya (poema)

I

Tännen jan artıq edi, tändi janğa bas wrğızsa kerek edi.

Abay

Adamzat qay jaqtan keledi,
Adamzat qay jaqqa baradı?
Swraqqa kim jauap beredi,
Swraqqa kim jauap tabadı?

Ğalamzat bastauı – jarılıs,
Jarılıs boladı soñı da.
Qwdaydan qonğalı baq-ırıs,
Tüskenbiz damudıñ jolına.

Birtwtas aspan-jer jol aşqan,
Äu bastan ekige jarıldı.
Keñeygen sayın-dür kök aspan,
Qara jer nelikten tarıldı?

Birtwtas bolmıstı adam da
Ruh pen näpsige bölindi.
Bölindi jaqsı men jamanğa,
Qos-qostan barlığı körindi.

Fäni men baqidıñ arası –
Jalğanşı bes kündik twrağıñ.
Qiyamet-qayımğa qaraşı,
Kütip twr tozaq pen jwmağıñ.

Oñ jaqta – aq qanat perişteñ,
Sol jaqta – qap-qara şaytanıñ.
Bwrıspen men-dağı kelispen,
Dwrıstı sen-dağı bayqağın!

Ruhımız – biikke wşuşı,
Sondıqtan tartadı kögine.
Näpsimiz – tömenge tüsuşi,
Sondıqtan süyreydi körine.

Janımız – jap-jasıl japıraq,
Allanıñ nwrınan jaralğan.
Tänimiz – qop-qoñır topıraq,
Ananıñ sütinen när alğan.

Küybeñdep kün keşken tirligiñ –
Ömir men ölimniñ ayqası.
Mañdayğa jazılğan sürginiñ –
Jazmıştıñ migirsiz oyqası.

Jürekte – eñ ülken ğazauat,
Tağdırlar maydanda toğısar.
Mahabbat jäne de ğadauat –
Qos tarap mäñgilik soğısar...

II

Adam balası jılap tuadı, keyip öledi.

Abay

Bitpeytin eges qoy tirlik te,
Tağdırdıñ tezine köndik pe?
Ömirdiñ soñı-dür – bir nükte,
Öleñniñ soñı-dür – köp nükte.

Ölimniñ soñına kim jetken,
Şaytannıñ jolına tüskim joq.
Saqtandım sırttağı indetten,
Odan da qauipti – işki indet.

Qağatın jayım bar dabıldı,
Äytpese, ozaldan bülindik.
Eske alşı Abıl men Qabıldı –
İzgilik jäne de zwlımdıq.

Oyımız sol kezde derttendi,
Zwlımdıq auruday taraldı.
İzgilik sol kezde mert boldı, 
Sodan soñ virustar jaraldı.

Eñ swmdıq virus bwl – tajal-dı,
Adamzat boyına jwqtı köp.
Tudırıp san jetpes ajaldı,
Ülgergen san jetpes jükti bop.

Qaramas – qara ma, patşa ma,
Ol basın talaydıñ jalmağan.
Qızıqpas mal-mülik, aqşaña,
Ol emes kisini tañdağan.

Ömir bwl Jaratqan sıy etken,
Bilesiñ tiriniñ ölmegin.
Jaqsılıq körgeniñ – nietten,
Nietten – jamandıq körgeniñ.

Ajaldı toqtata almaspız,
Degenmen, tejeuge boladı.
Tübinde bärimiz – qandaspız,
Bölgenmen tağdırdıñ jolağı.

Tajaldı toqtatu jolı bar,
Aldımen nietti tüzet tek.
Oyıñdı öziñniñ qolıña al,
Aqıldı ar sonda küzetpek.

Ärkimniñ Qwdayı – öz arı,
Wyat pen wjdanıñ bağalar.
Düniede adam da tozadı,
Düniede zaman da jañarar...

III

Qayta, bala künimizde jaqsı ekenbiz.

Abay

Jaqsı eken adamnıñ barlığı
Bayağı jas bala küninde.
Sol kezde jarqırap jan nwrı,
Söyleytin Täñirdiñ tilinde.

Esimnen ketpeydi bala kez,
Sağındım jalındı jıldardı.
Esimnen ketpeydi qara köz,
Sağındım sağımdı qırlardı.

Esimnen ketpeydi säbiler –
Aqpannıñ tüninde örtengen.
Aldımen anası zar iler,
Balasın körgende erte ölgen.

Bir jetim jürek bar keudemde,
Şermende özek te örtendi.
Alqımğa öksik jas kelgende,
Bebeudep jan düniem dert emdi.

Köñildi eseyttik erterek,
Ömirdi tezirek köruge.
Jürdik te az uaqıt erkelep,
Asıqtıq ösuge, önuge...

Biraq ta wmıttıq nelikten
Perişte säbidi iştegi?
Ayrıldıq beykünä körikten,
Insani zähardan işkeli.

Wmıttıq bala bop küludi,
Wmıttıq bala bop oylaudı.
Wmıttıq bala bop jürudi,
Wmıttıq bala bop oynaudı.

Wmıttıq besikte jatqandı,
Wmıttıq adal süt emgendi.
Wmıttıq mäpelep baqqandı,
Wmıttıq tärbie bergendi.

Wmıttıq ğajayıp älemge
Balanıñ közimen qaraudı.
Wmıttıq söyleudi öleñde
Balanıñ sözimen sanaulı.

Barlığı jaqsı eken adamnıñ 
Jas bala küninde bayağı.
Bwl kezde türi bar jamannıñ,
Aqırğı zaman da tayadı...

IV

Endi osı künde hayuannan da jamanbız.

Abay

«Älemdi swlulıq qwtqarmaq»,
«Öleñdi şaytan da jazadı».
Qayda älgi basıma twtqan baq,
Bir sañğıp wşqanı – mazağı.

Jılanğa aynaldı swlulıq,
Jarğanat bop ketti baq qwsı.
Köñilden joğaldı jılulıq,
Ömirdiñ azaydı tättisi.

Aua da büginde twnşıqtı,
Dala da keñdikti añsadı.
Pendeler sonda da qırsıqtı,
Bastaldı sananıñ sarsañı.

Bir tünde qayğı, mwñ, şer tügil,
Külkim de auruğa şaldıqtı.
Janım men tänimniñ derti bir,
Oyımdı san saqqa qañğıttı.

Nauqasqa sekildi kör tınış,
Saudıñ da tögildi jası köp.
Erteñdi oylau da – qorqınış,
Dumandı toylau da – qasiret.

Jauladı ibilis indeti,
Qauladı şaytannıñ şalığı.
Qaytpadı küşeygen jın beti,
Jürekti tozaq-ot qarıdı.

Qwdaydıñ qabıldap qaharın,
Qamalğan twsımız – qabırğa.
Täubeden jañıldı şaharım,
Tausılıp baradı sabır da.

Tönip twr swm tajal täj kiip,
Bwl däuir aqırğı zamanday.
Qaraymın aspanğa bäjbiip,
Jerdegi eñ soñğı adamday.

Wstanbay tabiğat tärtibin,
Oñ zañdı şığardıq teriske.
Kütumen ötude är künim,
Keler dep qorğauşı perişte.

Tilegim – jaqsı men jaysañım,
Tiregim – jaratqan Täñirim.
Aspanda jayı bar Ğaysanıñ,
Al jerde orın bar Mädiniñ!..

V

Öziñ tiri bolsañ da, kökiregiñ öli bolsa, aqıl tabuğa söz wğa almaysıñ.

Abay

Jüregim jañıldı mindetten,
Aqılım adastı armannan.
Ne payda qwr qaşsam indetten,
Ne payda tek tiri qalğannan?

Köbeydi jürektiñ swrağı,
Azaydı aqıldıñ jauabı.
Köbeydi baylanıs qwralı,
Azaydı paydalı is «sauabı».

Ömirdi qaşıqtan süremiz,
Köñildi qaşıqtan bildirdik.
Külsek te qaşıqtan külemiz,
Büldirsek qaşıqtan büldirdik.

Jılasaq qaşıqtan jılaymız,
Süysek te qaşıqtan süyemiz.
Haldı da qaşıqtan swraymız,
Küysek te qaşıqtan küyemiz.

Balalar qaşıqtan oqıdı,
Bağalar qaşıqtan qoyıldı.
Toqudı qaşıqtan toqıdı,
Oynadı qaşıqtan oyındı...

Jaqınğa qaşıqtan söyleymiz,
Qağıldı qaşıqtan qaltamız.
Bidi de qaşıqtan bileymiz,
Küydi de qaşıqtan tartamız.

Ändi de qaşıqtan salamız,
Mändi de qaşıqtan tabamız.
Qwl boldı qaşıqtan sanamız,
Mwñ boldı qaşıqtan aramız.

Äkimder qaşıqtan saylandı,
Halıqtı qaşıqtan basqardı.
Keşemiz qaşıqtan maydandı,
Bwl soğıs qaşıqtan bastaldı.

Köbeydi sondıqtan jansaqtıq,
Azaydı sondıqtan batırlıq. 
Köbeydi sondıqtan alşaqtıq, 
Azaydı sondıqtan jaqındıq.

Şındıqtan nelikten qaşamın,
Bolmaydı nelikten ortaq mwñ?
Kelmeydi tek özim jasağım,
Kelmeydi tek özim jol tapqım...

VI

Adam balasın zaman ösiredi, kimde-kim jaman bolsa, onıñ zamandasınıñ bäri vinovat.

Abay

Bağım ma, sorım ma bwl zaman,
Seyilmes qaptağan twmanı...
Özimnen swrarım – kim jaman,
Özgeden izdemen kinäni!

Jaqsılıq jasauğa tırıstım,
Biraq ta jaqsımın demedim.
Ötkenmen jwrt üşin tınış kün,
Bir maza taba almay kelemin.

Sanamız qwtılsın qwldıqtan,
Jaqın men jat sonda sıylamaq.
«Şalımız» jaltarsa şındıqtan,
Bärimiz bolamız vinovat!

Saqtanğan dwrıs-aq indetten,
Senimdi qorğanım – üyqamaq.
Äkimder aynısa mindetten,
Bärimiz bolamız vinovat!

Sırtımda emes, dert – işimde,
Sol meniñ janımdı qinamaq.
Jemqordıñ jegeni üşin de
Bärimiz bolamız vinovat!

Wşqan baq qaytpasın qaytpasa,
Sordan da jüregim şiramaq.
Aqındar aq sözdi aytpasa,
Bärimiz bolamız vinovat!

Adamzat qalar ma azıqsız,
Qırıq kün tınıqsın mi qabat.
Bir jetim jılasa jazıqsız,
Bärimiz bolamız vinovat!

Kögermey köp twrsa kösege,
«Nwr-Jüye» tübinde qiramaq.
Qayırşı otırsa köşede,
Bärimiz bolamız vinovat!

Aldımen sananı emdemey,
Kürese almaspın künämen.
Bwzılğan piğıldı jöndemey,
Tüzelmes özinen bwl älem.

Şaldıqqan nahaldıq indetke
Zär jwtqan kümän da, wran da...
Şipa bar jahandıq bwl dertke,
Ne deydi, üñilşi Qwranğa!..

VII

Aurudı jaratqan – Qwday, auırtqan Qwday emes.

Abay

Bwrınnan senbeymiz rastıqqa,
Haq sözdi qaysımız wğındıq?
Qazir de adammen qastıqta –
Nadandıq, masıldıq, zwlımdıq.

Dosımız sekildi üş dwşpan,
Mıñq etpey otırmız soysa da.
Kökirek mastanğan, iş pısqan,
Nastanğan, lastanğan oy-sana.

Köñildi mwqattı aramdıq,
Qwday ma tar qılğan peyildi?
Jürekti jwtattı sarañdıq,
Qwday ma joq qılğan meyirdi?

Äp-sätte özgerer zaman bar,
Mıqtı da qaladı miskin bop.
Daulastı qaşıqtan adamdar,
Jaulastı sırtqı men işki indet.

Auırsaq, kinäli – özimiz,
Adasqan aq joldan, aqıldan.
Auırtqan – sözimiz, közimiz,
Künäğa belşeden batırğan.

Qılmıstıñ beriler jazası,
Sol bolar alatın şın sabaq. 
Jürektiñ qaşıp twr mazası,
Öytkeni qoyğanbız twmşalap.

Em tappay ne dertke, ne şerge,
Jüykemiz şaldıqtı keselge.
Kejirler aynaldı eserge,
Sezimder aynaldı meşelge.

Büristik biz iştey, tırıstıq,
Qwlqındı qamdadıq qatalap.
Janımız añsap ed tınıştıq,
Mäñgilik bolsa dep mahabbat.

Ne istedik mahabbat jolında, 
Soñında bir jürek ah wrdı.
Bwl dünie – adamzat qolında,
Qolında – zaman da aqırğı.

Qolında – jwmaq ta, tozaq ta,
Ketpese bolğanı senimnen.
Qolında – ğajap ta, azap ta,
Tek tañdau erki bar berilgen...

VIII

Ardan ketken soñ, tiri bolıp jürgeni qwrısın.

Abay

Jür, äne, tirlikte älsizder,
Köz aşpay qorlıqtan, zorlıqtan.

Ömirden tüñilip mänsiz der,
Tağdırın boqtaydı sondıqtan.

Allanıñ aldında – misaqta
Berilgen uädeni wmıttıq.
Jüyrik bop esep pen qisapqa,

Düniege toymastan qwnıqtıq.

Aynalıp jürgenşe arsızğa.
Aynalğan jaqsı edi jansızğa.
Jalğanğa aldandım qamsızda,
Armanğa aldandım añsızda.

Ne bolğan biılğı köktemge,
Ol älde ökpelep ketken be?
İş dertin jasırmas betperde,
Qorğamas sırttağı dertten de.

Jasadıq astamdıq, küpirlik,
Tüpke de jeterdey kesapat. 
Täubege kelmesek şükir ğıp,
Kömegin tigizbes eş ataq.

Är jürek – är bölek qıluet,
Qwdayğa keregi – minäjat. 
Dertterdiñ dauası – Qwdiret,
Kedergi – tek qana künäzat.

İşimnen şığıp twr nağız jau,
Janımdı jep jatır jemir-oy.
Özekke uınan tamızdı-au,
Jebirlik degen de jegi ğoy.

Kimim bar jatatın zar wğıp,
Dalañbay köñil de jelikti.
El-Ana tınısı tarılıp,
Jer-Ana tınısı keñipti.

Tınıştıq añsağan jürektey
Aspan da bir sätke tınşımaq.
Karantin oy salar qwr ötpey, 
Berilgen eskertu – bwl sınaq.

Bwl sınaq tudırmas tañdanıs,
Jasau da jön emes bölek tür.
Sanadan bastalğan dağdarıs
Sanadan bitui kerek-dür!..

IX

Adam balasına adam balasınıñ bäri - dos.

Abay

Älemde zamannıñ zarı bar,
Denemde dalamnıñ janı bar.
Öremde ğalamnıñ zañı bar,
Öleñde qalamnıñ qanı bar.

Tilekpen şır etip dwğa ğıp,
Jürekpen jır etip mwñ şağam.
Aqılğa saldırman bwğalıq,
Maqwlğa bolmaydı qwl sanam.

Elimmen birgemin, köşke erem,
Al jwrttan ozğanım ayıp pa?
Adamnıñ bärin de dos körem,
Adamğa dwşpandıq layıq pa?

Qwdaydıñ pendesi bolğasın,
Atamız Safidan düredik.
«Alla jar, äruaq qoldasın!» –
Dep ömir sürumen jür edik...

İbilis tüsti de ortağa,
Süyreley jöneldi tünekke.
Bir qolı qabıstı qolqağa,
Bir qolı jabıstı jürekke.

Sodan soñ adamdar bwzıldı,
Bastaldı alalau, qaralau.
Wmıttıq Qwday men Qızırdı,
Bastaldı sau jandı jaralau.

Dert bolıp qarpıdı dwşpandıq,
Ört bolıp şarpıdı şaytandıq.
Şındıqtı öltirdi mıstandıq,
Swmdıqtı tiriltti sayqaldıq.

Arqamnan qaşıp twr äruaq,
Şalqamnan basıp twr albastı.
Qonbastan jasıp twr käri baq,
Oñbastan sasıp twr Elbastı...

Büginde aynımas dos bar ma,
Ölgenşe ayrılmas kün qayda?
Wqsaymız süzisken qoşqarğa,
Bwl tirlik aynaldı qırbayğa.

Zamannıñ zarına ün qostım,
Dalamnıñ janına ıñ qostım.
Qalamnıñ qanına jır qostım,
Adamnıñ barına şın dospın!..

X

Adaspay tura izdegen hakimder bolmasa, dünie oyran bolar edi.

Abay

Äkimder esebin berude,
Halıqtıñ aldına şığıp ap.
Aqındar azabın şegude,
Qalamın jürekke swğıp ap.

Äulie qalğan joq sirä da,
Äruaq ta, kie de qaşqan-dı.
Kök jerge qwlamay twra ma,
Aytşı, kim tirep twr aspandı?

Teris jol, adasqan ağım köp,
Jalğan pir, aldamşı sopı bar.
Zalım köp, paydasız ğalım köp,
Barlığı – türlengen totılar.

Dinimiz aynaldı ılañğa,
Künimiz aynaldı qırğınğa.
Twtıldıq qap-qalıñ twmanğa,
Jwtıldıq qap-qara qwrdımğa.

Haq emes, taq kerek sappasqa,
Köp bügin bilikke talasqan.
Baq emes, täj kerek qaqbasqa,
Köp bügin turadan adasqan.

Köbeygen sayın bwl tasırlıq,
İştegi aurudı jasırdıq.
Küşeygen sayın bwl basırlıq,
Sırttağı aurudı asırdıq.

Atalıq quattan jañıldıq,
Sap boldı qandağı qasiet.
Analıq şuaqtan arıldıq,
Tap boldı jandağı qasiret...

Birtwtas denemiz biz degen –
Japırağı jayqalğan bäyterek.
Adaspay turasın izdegen
Hakimder bolmasa qayter ek?

Dünieni saqtaytın oyrannan,
Solar ğoy – qwtqarar näubetten.
Solar ğoy – periştem oyğa alğan,
Şapağın şaşatın zäu kökten.

Solar ğoy – imanday senerim,
Oñalar, joğalar dertti mwñ.
Jolında janımdı beremin,
Qwdayım, jolıqtır sertti kün!...

 

Asılbek Jañbırbay

Abai.kz

4 pikir