Jwma, 25 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107529. Jazılğandar — 102323. Qaytıs bolğandar — 1699
Kübirtke 2885 25 pikir 21 Säuir, 2020 sağat 15:26

Auılğa oralatınıñdı wmıtpa!

QR Prezidenti Q-J.K.Toqaevtıñ,

Qazaqstan halqınıñ nazarına!

(auılğa asar!)

 Kosmostı igersek te, qanşalıqtı

damısaq ta, tübi biz auılğa oralamız.

Aldağı ömirdi közge elestetsek bir 30-40 jılda älemdik örkeniettiñ damığanı sonşalıqtı jasandı intellekt, üyiñde qızmet etetin robottar, maşinanıñ ornına magnitti jastıqpen kez-kelgen jeriñizge bara alasız, osı siyaqtı basqa da tehnologiyanıñ jetistikteri Sizdi raqat ömirge alıp keledi. Tipti jasıñız da 150 jılğa deyin wzaruı da mümkin. Biraq mwnday tınımsız, informaciyalıq megaqalada twru adamdı şarşatatını anıq. Sondıqtan, tehnologiya jetistikteriniñ arqasında biz qanşalıqtı alğa ketsek te, bäribir bir kezderde biz auılğa oralamız. Sebebi, auıl –  şıqqan tegimiz, al ekinşi jağınan, adamğa eñ keregi, körkem tabiğattıñ taza auası, suı, jer ananıñ kieli topırağı, ekologiyalıq taza tağamdar, auıldıñ janğa jaylı tınıştığı. Äsirese tvorçestvo adamdarı üşin auıl – taptırmas keñistik, şabıt qaynarı. Qazirden bastap-aq tvorçestvolıq auıldarın aşu kerek. Är adamğa «baratın auılıñdı erterek dayında, tülep şıqqan auılıña, tabiğatıña kömektes» demekşimin. Auılda twratın ziyalılardıñ tiziminen şığıp qalsañ, keşigip barğan uaqıtıñda seni qabıldamay qoysa, baqıtsızdıq degen osı bolmay ma?! Auılına qarap azamatın taniıq!

Biz kim edik, qazir kimbiz, qayda bara jatırmız, ne isteu kerek?

Osı swraqtıñ şeşimin tabu üşin biz, eñ aldımen, tarihımızğa jüginemiz. Öytkeni tarihtı bilmey, bolaşaqtı boljau mümkin emes. Bwl kieli jerde düniejüzi damuınıñ tarihi logikasın, köp ğasırlıq evolyuciyasın eske alsaq ta bolar. Mısalı, ejelgi Euraziya, Qazaqstan jerinde tas ğasırı, qola, temir däuiri, skif, saq, ğwn, qañlı, üysin memleketteri, türki qağanattarı, t.b. orta ğasırlıq memleketter men handıqtar bolğanı belgili. Kaspiy teñizinen Qıtayğa deyingi aralıqtağı alıp keñistikte bizdiñ örkeniet tarihımız bolğanın bilemiz. Arğısın aytpağanda, bizdiñ tegimizdiñ «Türki» dep ataluınıñ özi V-VI ğ. jaña däuirge deyin Qıtay, Arab, Iran, Siriya jazbalarında bar. Naqtıraq aytar bolsaq, bizdiñ tarihımız sonau Şaybani Äbilqayır hannan äldeqaşan bwrın bastalıp, sonan soñ Kerey men Jänibek handar, Qasım han, t.b. köptegen handardıñ esimderimen jalğasın tauıp, Qazaq memlekettiligi degen ataumen qosa jürgen edi. Mine, sol kezdegi el tağdırı handar men batır babalarımızdıñ qolında bolıp, wlan-ğayır jerimizdi bögde elge bermeu üşin barın salğan bolatın. Öytkeni olar qazaq jerin nığaytuda, qazaqtardıñ üstemdigin ornatuda  orasan  zor äreketterge bardı. Qazaq halqı şaması 3000 jıldıq tarihı bar türki etnosı retinde tanılğan arğı zamandı aytpağannıñ özinde, 550 jıldıq handıq tarihında asa auır sayasi, ruhani, äleumettik-ekonomikalıq procesterdi basınan keşirdi.

Ata tegimizge köz jibersek, tarihta biz siyaqtı imperiyalıq oy men is jasağan halıq az. Olardıñ qatarında Rimlyan, grek, parsılarmen qatar türki halıqtarı bar ekendigin, äsirese, jastarımız wmıtpauı kerek. Bwl tektilik genofondımız  XXI ğasırda qazaq eliniñ, jalpı türki äleminiñ qayta tüleuine negiz boladı dep senemin.

Biz düniejüzindegi elderdi tarih tarazısına salar bolsaq, är eldiñ damu tarihı är qilı. Aytalıq, eñ aldımen biz Qıtaydıñ 5 mıñ jıldıq tarihın, özimizdiñ 3 mıñ jıldıq tarihımızdı, Aziya men Europanıñ damuın zerdelesek, sonımen qatar qazirgi jahandanu procesindegi jañalıqtardı elekten ötkizer bolsaq, bir oy tuadı. Bizdiñ şığıs halıqtarınıñ tarihına keler bolsaq, tağdır bizge 2 tarihi mümkindik berdi. Birinşisin biz paydalana almadıq, ol ketti. Al ekinşi mümkindikti endi tiimdi paydalana almasaq, ne alpauıt memleketterge jwtılıp ketemiz, ne ömir boyı mäñgi şikizat eli bolıp solarğa qızmet etemiz. Tağdır bizge osınday swraqtı köldeneñ qoyıp otır.

1-şi mümkindik degenimiz – bwdan 1000-1500 jıl bwrın bizder, şığıs elderi damığan edi. Sonıñ däleli retinde ğwlama ğalımdarımız äl-Farabi, Ibn-Sina, Wlıqbek, t.b. sındı ğwlamalar matematika, medicina, filosofiya salaları boyınşa älemdik deñgeydegi ozıq oylı jañalıqtardı aş qandığın ayta alamız. Europa sol  uaqıtta  artta  qalğan  edi. Türki tegi Şıñğıshannan bastap, Qwbılay, Ämir Temir t.b. jartı älemdi basıp aldı, biledi. Mısalı, bir Qwbılaydıñ özi, wrpaqtarımen tolıq Qıtaydı, Sun imperiyası men V'etnamdı qosa, 100 jıl boyı biledi. Pekinde otırıp, olar Qıtaydıñ örkenietin damıtuğa qızmet etti, ortalıqqa küriş äkeletin kanal salğızdı t.b.

Keyingi 500 jılda Europa memleketteri  şığıstan, sonıñ işinde türkilerden qanşama jañalıqtardı alıp, jılu maşinasın jasap, teñiz köligin, zauıt-fabrikalar salıp, öndiristi qarqındı damıtıp öndiris revolyuciyasın jasadı. 2012 jılı London olimpiadası aşılğanda, olardıñ tarihi damuın kördik. Düniejüzindegi eki wlı imperiya - Qıtay men mwsılman elderi qalıp qoydı. Keyinnen  Europada:  Eynşteyn, N'yuton, Edison, Faradey şıqtı, Gegel', Rikardo,  Marks, t.b qoğamnıñ damuına üles qostı. Qazir sol Europa bizge üyretude.

Älemdik top-universitetter de batıs elderinde, Amerika Qwrama Ştattarında şoğırlanğan. Al sol şet elderge bilim quıp barıp jürgen  jastar,  ilim  berudiñ qaynar közi – bizdiñ Şığıs bolğandığın bilip jüruleri kerek. Empirikalıq ilimder, ömir men dünie jaratılısı turalı mäseleler, danalıq, tereñ  filosofiya, t.b.barlığı da Ündistan, Qıtay osı bügingi Aziya jerinen bastau aladı. Islam örkenietiniñ özi ğılım men mädenietke köp närse berdi. Alayda, onıñ bärine «kapitalistik», «racionaldı  ruh» bergen Batıs boldı. Osılayşa, Hİİ ğasırdan beri Qarahanid dinastiyası qwlağan soñ Türki örkenieti tereñ küyzeliske wşırap, tağı basqa sebeptermen biz özimizdiñ bay, tereñ negizimizdi özimiz jalğap alıp kete almadıq. Biraq Qıtay keyingi 20-30 jıldıñ işinde ekonomikasına serpilis jasap, qazir düniejüzin moyındatıp, AQŞ-tan keyingi ekinşi orınğa şıqtı.

Al endi 2-şi  mümkindik degenimiz – ol bizdiñ ata-babalarımızdıñ  nayzanıñ wşımen, bilektiñ  küşimen bizge qaldırğan mwrası. Ol tabiği qazba baylıqtarı men adam kapitalı. Qazaq halqınıñ boyındağı tektilik, qan tazalığı, ğalımdardıñ zertteui boyınşa, intelektualdıq äleueti joğarı wrpaqtıñ qalıptasuına äser etedi eken. Demek, wlttıq genefondımız da tabiği baylıqtarımız siyaqtı bizdiñ ülken basımdıqtarımızdıñ biri. Degenmen, dünie jüzinde eñ bay elderdiñ birimiz, biraq äli de kedey twramız. Nelikten? Eñ bastısı, jahandanuğa jwtılıp ketpey, osı qıruar baylıqtı halıqtıñ igiligi üşin tiimdi paydalanu. Aldımızdağı negizgi maqsat – örkenietti elderdiñ qatarına qosılu. Eskişe aytqanda, nardıñ jügi qazirgi wrpaqtıñ moynına tüsip otır. Bwl twsta sapalı, bäsekege qabiletti, ruhı joğarı adami kapitalımız negizgi röldi oynaydı.

Ejelgi Türkistan bayırğı ruhani ortalıq retinde Wlı Jibek jolında erekşe orın ielengendigi tarihtan mälim. Düniejüzilik atlastı alıp qarasañız, Orta Aziya aumağında ejelden kele jatqan Türkistan, Samarqand, Bwhara, Taraz siyaqtı iri qalalar bar. Bükil tarihtı tarazılar bolsaq, öte erte kezeñderdi almağannıñ özinde,VI-VIII ğasırlarda osı öñirde Türki qağanatı, bılayşa aytqanda, türki tildes halıqtar ömir sürgen. Sol Türik qağanatında ejelgi Türkistan qalası ruhani ortalıq retinde tarihi orın aldı. Keyin tarihtıñ ağımına baylanıstı türkitildes  halıqtar är tarapqa şaşırap ketti. Mısalı, biraz türikter Anadolığa ketti, sol jaqta damuınıñ arqasında «Osman imperiyasın» qwrdı, keyin Kemal Atatüriktiñ revolyuciya jasauınıñ nätijesinde, jaña örkenietti memleket bolıp qalıptastı. Büginde 85 mln. halqı bar Türkiya 20 damığan memleketter qatarına qosıluda, basqa tuıs halıqtar da öz memleketterin qwrıp, damu üstinde.

Qıtay memleketi HHİ ğasırda Wlı jibek jolın jandandırıp ekonomikasına serpilis beretin jobalardı Euraziyadan Afrikağa deyin iske asıruda. Osı twrğıdan qarağanda Türkistan äleuetin paydalanıp Wlı Jibek jolında Türkistandı ruhani astanağa aynaldıru üşin «Türkistan öñiri» ruhani jäne tehnologiyalıq klasterin qwru jobasın 2012 jılı Elbasına wsınğan bolatınmın. Joba 6 klasterden twradı: ruhani, tehnologiyalıq, jaña auıl, turizm, logistika, infraqwrılım klasteri. Jobanıñ qarjı-ekonomikalıq esebiniñ jalpı soması 8 mlrd. AQŞ dollarınan asadı. «Türkistan uälayatı» oblısın qwru kerek degen bolatınmın. Endi 2018 jılı oblıs qwrılıp, iske asa bastadı. Meniñ oyım sol jobada körsetilgen 6 klasterdiñ bäri tolıqqandı iske assa eken. Mısalı, saq, ğwn, türki qağanatınan qazirgi kezge deyingi ömirimizdi qamtığan bir älemdik deñgeyde «Mädeni-tarihi, geografiyalıq muzeydiñ» özi aşılsa, bükil älemdi qızıqtırar edi, tağı basqa jobalar bar. Bwl Türkistan jobası batıs pen şığıstı biriktiretin halıqaralıq deñgeyde ruhani megapolis bolar edi.

Bwl joba mınau twraqsız jahandanu zamanında el men eldi, halıq pen halıqtı biriktiretin integraciyalıq ideya boluı abzal. Osı is-şaralardan keyin, tarihi qwndılıqtar arqılı bizdiñ aldımızda adamnıñ ruhani jañğıruına kürt özgerister aşıluı mümkin. Qoğamnıñ ar-ojdanına kir keltirmey, degradaciyağa wşıramauına,  qauipsizdikti  saqtauda  bir  ülken qadam jasau qajet. Adamnıñ oy-örisi HHİ ğasırdıñ talabına, jaña civilizaciyalıq qoğamğa say özgerui tiis. Bwl düniejüzilik örkeniettiñ talabı. Al özimizge kelsek, twtas wlttı oyatatın oylar, iske asıratın jaña jobalar kerek! Olardı tarihi wlı twlğalarımızdıñ mwralarınan tauıp damıtuğa boladı. Qazir bizge mädeni – ruhani, tarihi tegimizdi tereñ bilu koncepciyası kerek jäne wzaq merzimdi (2021-2030 jj.) ğılımi bağdarlamağa memlekettik tapsırıs qajet.

Büginde biz Türki tildes elderiniñ basın qosıp, olardıñ damuına serpilis beru arqılı eñ damığan kapitalistik eldermen bäsekege tüsuimiz kerek. Şamamen 2030-2040 jj. düniejüzinde Türki älemi öz ornın oyıp aluı tiis. Eger biz mwnı jasay almasaq, onda damığan kapitalistik elder bizdi bölip-bölip civilizaciyalıq joldan sırtqa şığaradı. Tek osılay «ambissiyalıq maqsattı» qoyıp şeşe bilsek, Türki älemi düniejüzinde eñ biik därejege, bağağa ie boluı mümkin. Bwl mäselede memleket basşıları men ğalımdardıñ ornı özgeşe.

Qazirgi Türki äleminiñ ekonomikalıq potencialın alsaq, jılda ötetin düniejüzilik Davos ekonomikalıq forumınıñ 2019 jılğı ğalamdıq bäsekelestik körsetkişteri boyınşa bizdiñ jağdayımızdıñ müşkil ekenin köruge boladı. Globaldı bäsekelestik indeksi boyınşa aldağı 50 eldiñ işinde joqpız, Azerbayjan 58-şi bolıp kirip twr. Qazaqstan 55, Türkiya 61, Qırğızstan 96 orında bolsa, Özbekstan men Türkmenstannıñ Davos ekonomikalıq forumına körsetkişteri enbegen. Al, tereñirek qarasaq, Türki tildes elderi densaulıq, bilim, ğılım men tehnologiya, qarjı jüyesi, äsirese biznes, innovaciyalıq damudan köp artta kelemiz (80-100 orındamız). Bizge osı körsetkişterge, äsirese, jaña bilim, ğılım men tehnologiyağa asa män beru qajet.

Meniñ oyımşa, Türki älemi elderine XXI ğasırdıñ civilizaciyalıq poezdınıñ soñğı vagonına minu üşin bizge üdemeli damudan basqa jol joq. Ol üşin Türki elderiniñ basın qosatın bir integraciyalıq ideya kerek. Biz jahandanu procesinde älimdik civilizaciyanı alıp qarasaq, onıñ işinde G7 memleketteriniñ damığan jolın saralay kele, biz olarmen ekonomika, jaña tehnologiya, ekologiya, qauipsizdik, kosmostı igeru salaları boyınşa bäsekelestikke tüse almaymız jäne biz köp arttamız. Mısalı, biz ğılımi tehnikalıq progressten, tehnologiyalıq ukladtardı igeruden, onıñ işinde 6-TU igeruden kem degende 40-50 jılğa artta qalıp qoydıq.

Meniñ oyımşa, Türki äleminiñ bir ğana jolı bar, ol – ruhani, tarihi-mädeni qwndılıqtarımızdı jañğırtu.

Bizdiñ türki tildes memleketteri äli de bolsa köptegen tarihi, ruhani, ädebi, til, arheologiya, etnografiya jädigerlerin saqtap keledi. Oğan qosımşa, arheologiyalıq izdenisterden jaña köptegen tarihi eskertkişter, qazba baylıqtar tabıluda. Tüptep kelgende, bwl – bizdiñ genetikalıq tegimiz. Uaqıtısında ata-tegimiz bükil Aziya men Europa qwrılığın dür silkindirip, ülken imperiyalıq joyqın küşke aynaldırğan bolsa, biz, yağni Türki älemi, XXI ğasırda tarihımızdı jandandıru arqılı älemdik tarihtıñ törinde ekinşi ret tolıqqandı otıruımızğa äbden boladı.

Ol üşin joğarıda aytılğandardı eskerip, barlıq küşti bir türki äleminiñ kindigine jinau kerek. Bwğan, äsirese, ğalımdar, memleket jäne qoğam qayratkerleri bilek sıbanıp twrıp atsalısu kerek. Är memleket özinşe ruhani-tarihın izdenude. Al birtwtas Türki äleminiñ tegin tügeldegen joqpız. Sol üşin «Türki äleminiñ ruhani-tarihi tegi» degen koncepciya jäne wzaq jıldarğa arnalğan ğılımi izdenu bağdarlaması qajet. Nätije retinde «mädeni-tarihi mwra atlasın» jasau kerek.

Meniñ oyımşa, osı ideyanı iske asıru üşin halıqaralıq deñgeyde, 200 millionnan astam adam potencialı bar, bükil türki elderiniñ ğalımdarına jäne biznes ökilderine jükteytin halıqaralıq megajoba qajet. Onıñ atı: «Türki älemine ruhani serpilis beru» jobası. Türki äleminiñ «Genetikalıq ortalığın» aşu kerek.

Bwl jobanıñ iske asıruınıñ qısqaşa tetigin aytsam, birinşi kezekte Türki elderiniñ Ükimet basşıları bwl mäseleni konceptualdı talqılap, ğalımdar men biznes ökilderi birikken jwmısşı tobın qwrıp, olarğa memlekettik tapsırıs beru kerek. Tiisti halıqaralıq granttıq qarjılandıru arqılı tez arada osı jobanı dayındau üşin ğılımi zertteuler jürgizu qajet. Bwl jobağa halıqaralıq rezonans beru üşin Türki elderiniñ Prezidentteri «Türki älemine ruhani serpilis beru» memorandumın qabıldap, bekitkeni jön. Mwnday XXI ğasırdağı tıñ ideyağa Türki äleminiñ halıqtarınan qoldau alğan jön.

Auıldıñ hal–jağdayı qay deñgeyde?

Aşığın aytu kerek, Keñes Odağında auıl jaqsı damıdı. Kezinde eñbekpen qamtılğan nebir kolhoz, sovhozdar, auıl ortalıqtarı, t.b. jwmıs istep twrdı. Jol, baylanıs, mädeniet oşaqtarı: kitaphana, mädeniet üyi, sport keşenderi, monşasına deyin bar bolatın. Jalpı, auıl jaqsı damıp, onıñ äl-auqatı, tınıs-tirşiligi, twrmısı aytarlıqtay deñgeyde bolğandığın öz közimizben kördik, auılda ösip, tälim- tärbie aldıq. Auıl qazaq halqınıñ özegi boldı.

1991 jılı egemendigimizdi alğanda, börkimizdi aspanğa laqtırdıq. Joğarğı Keñeste birinşi «Täuelsizdik deklaraciyası» qabıldanğanda, bizdiñ deputattardıñ köbisiniñ janarına jas üyirilip, ata-babamızdıñ ğasırlar boyı armandağan erkindigimizge qol jetkizdik dep quandı. Alayda sol kezde qiın kezeñ etek aldı, dağdarıs, inflyaciya, zauıt-fabrikalarımız toqtap qaldı. Degenmen egemendigimiz turalı köptegen zañdar qabıldap, öz aqşamızdı engizdik. Osı ötpeli kezeñ halıqqa auır tidi. Mwnday jağday egemendik alğan basqa TMD memleketterinde de boldı. Auılda da tirşilik qiınday tüsip, öndiris orındarı toqtap, dağdarısqa tüsti, nätijesinde halıq qalağa ağıla bastadı. Äke, anaları balalarınıñ artınan qalağa ketip, auıldıñ ziyalı ortaları da sireude.

Jalpı reformanıñ salmağı auılğa öte auır tiip, auıl toqırap qaldı. «Optimizaciya» degen ädemi sözben auılda sol uaqıtta balabaqşaları, kişi keşendi mektepter, auruhana, emhana, fel'dşerlik punktter, sport keşenderi jabılıp, talan-tarajğa tüsti. 10-15 mıñdıq malbasılıq komplekster bolatın, bügin olardıñ  ornı opırılıp, soğıstan qirap qalğanday dualdarı äli twr. Keyingi jıldarı auıldıñ jağdayı jöndele bastadı, qarjı bölinip infraqwrılımdar salındı. Biraq äli de auıl bwrınğı, 90-jıldardıñ basındağı deñgeyge jete qoyğan joq.

«Qazaqtıñ jamanşılıqqa üyir bola beretwğınınıñ bir sebebi, jwmısınıñ joqtığı», - deydi Abay. Eger egin salsa, saudağa salınsa, qolı tier me edi?. Qazirgi auıldıñ jağdayın qısqaşa aytsaq, jwmıssızdıq ortaşa eseppen alğanda 60-70 payızdı, key jerlerinde 80 payızdı qwraydı. Statistika jürgizu üşin men audandardı, oñtüstik oblıstardı aralap, bwğan köz jetkizdim. Eger auılda jwmıspen qamtılğan mwğalimder men därigerler, äkimşilik jäne şarua qojalıqtarı qızmetkerlerin alıp tastasaq, jwmıssızdıq sanı şığa keledi. Köbinese auıl jastarı jwmıssız. Jazda 2-3 ay qalağa barıp, är jerde isteydi, küzde qaytıp kelip jwmıssız otıradı. Olardıñ bwdan soñ jaman jolğa tüspeytinine kim kepil? Qızdardıñ tağdırı odan da qiın, aytuğa da wyalasıñ, jüregiñ auıradı. Keyingi kezde qazaq jastarınıñ arasında baratın jeri, basatın tauı bolmağandıqtan narkomaniya, wrlıq, mal wrlau örşip, bwzaqılıq, suicid köbeyip baradı.  Jwmıssızdıqtıñ  saldarınan keybir jastarımız şet elde dini ekstremizm, terrorizm, kamikadze, jihadqa baru jolına tüsude. Osınıñ barlığı jwmıssızdıqtıñ saldarı emes pe?

Ökinişke oray qazir auılda eñ tiimdi jwmıs ol mal bağu emes, kerisinşe mal wrlau. Wrlıqşını taba qalğan jağdayda qarapayım qazaqqa kömektesudiñ ornına jergilikti qwqıq qorğau organdarı özderi wrlıqşılarmen birge ekendigi halıqqa mälim. Bwl masqara emes pe? Jetken jerimiz osı bolsa, küysegen auzıñdı birdeñe jasayın degen halıq maqalı bar.

Bizde Ükimet 5 payız jwmıssızdıq degendi aytadı, bwl statistikalıq jağınan dwrıs eseptelmegen. Mwnday «rekordpen» Düniejüzilik Ginnes kitabına kirer edik. Ötiriktiñ de şegi boluı kerek qoy. Europanıñ keybir elderinde jwmıssızdıq 15-25%, orta eseppen 10%-nan  asadı. Bizde 2,7 mln. adam özin-özi qamtamasız etedi deydi, negizinde olar jwmıssız. Olar zeynetaqı, därigerlik saqtandıru jüyesinen tıs qalıp, birneşe jıldar boyı qwqıqtarı taptalıp otır. YAğni halqımızdıñ 20%-na jağday jasalmay, jwmıssız otır. Olardıñ basım köpşiligi auılda. Mwnımen eşkimniñ isi joq, al jergilikti bilik organdarı jılda «halıqtıñ jağdayı jaqsı» dep jalğan mälimet berip otıradı.

Qazir adamnıñ bäri bir sortqa aynalıp bara jatqanday, onıñ atı «ıñğaylı adam», nemqwraylıq, bäri jaqsı, eşqanday problema joq siyaqtı bolıp körinedi. Eñ jamanı ─ bizde ötirik aqparat beru, isten göri qağaz jüzinde esep beru ädetke aynalğan. Ötirik aytu qanğa siñdi. Sebebi tapsırma sonday, adamdı emes, qaltanı oylaytın zaman boldı. Al jwmıs tappay, järdemaqı swray qalğan jağdayda, onı alu üşin: «Men sağan barlıq qwjattarıñdı jasaymın, biraq järdemaqınıñ 50%-n mağan beresiñ» degen şeneunikter de tabılıp jatadı. Biz osılayşa  auıl  adamdarın  «kedeylik  qaqpanına» tüsirip qoyğanbız: olardıñ öz isterin aşıp, tabıs tabuın qoldamaymız, para berip, byudjetten alatın järdemaqılarğa kün köruge baylap qoyğanbız.

Büginde auıl jağdayınıñ äleumettik-ekonomikalıq teñsizdik jaqtarın auıl şaruaşılığınıñ belgili  mamanı, el janaşırı, on üş jıl boyı üş audandı, on eki jıl şarua qojalığın basqarğan Ğalım Twrğambaevtıñ aytuınşa, «auıl şaruaşılığınıñ basında otırğandardıñ köbisi täjiribesiz jastar. Memleket tarapınan bölingen subsidiyanıñ 86%-ı iri holdingter men kompaniyalarğa bölinse, al wsaq, orta şaruaşılıqtarğa 14% ğana beriledi eken. Bwl aqılğa sıymaydı emes pe? Auılğa bölingen aqşa şarua qojalıqtarına jetpey jatır. Bilik ol qalay jwmsalıp jatır, odan beyhabar. Sonda qarapayım auıldağı qazaqqa janı aşitın jan bolmağanı ma?». Auıl altın tamırımız degenimiz qayda?

Tehnika mäselesine keler bolsaq, biz ülken dağdarıs aldındamız. Mısalı, elimizdiñ auıl şaruaşılığı salasındağı tehnikalıq parkterdiñ 60-70%-ı tozğan. Tehnikalardıñ jwmıs isteu merzimi äldeqaşan ötip, eskirgen. Olardı  qayta  jañğırtu  (amortizaciyalıq)   bağdarlaması joq, t.b. Bağdarlama bolğan jağdayda da onı iske asıratın injener mamandar jetispeydi.

Auıldı qalay damıtamız?

Auılda 45%, yağni 8 mln-nan astam halqımız twradı, olardıñ işinde jartısına juığı jastar. «Auılına qarap azamatın tanı», - deydi qazaq. Auılğa bara qalsaq,  wyalamız.  Wsaq  şarua qojalıqtarına qoldağı köptegen jeke jer telimderin igeruge jaña tehnika, tehnologiya jetispeydi. Olar iri şaruaşılıqtarmen bäsekege tüse almaydı, önimderi ötpeydi, ötse de arzan bağağa swraydı. Sondıqtan wsaq şarua qojalıqtarın biriktirip, auılşaruaşılığın kooperaciyalau qajet jäne ol üşin «kooperaciya turalı» zañdı tezirek iske asıru kerek. Är audanda bir nemese eki tehnikalıq servis ortalıqtarın qwru jäne auıl şaruaşılığın jañaşa wjımdastıru qajettiligi tuındauda. Al onıñ negizi - kooperaciya. Bwl jerde tikeley memlekettik qoldau qajet. Sol qwrğan kooperaciyada, ortalıqtarda Ükimettiñ ülesi 20- 30%-ğa deyin boluı mümkin. Eñ bastısı – auılşaruaşılığı öndirisine subsidiyalar men arzan nesielerdiñ köptep bölinuin, olardıñ jergilikti jerge jetuin qadağalau kerek. Sonda ğana investiciya tiisti jerge salınadı, jwmıs ornı köbeyip, auıl serpilis alatın boladı.

Auılda twtınu kooperaciyaların qwra otırıp, qosımşa investiciya tartu, tauar öndiru, öñdeu jwmıstarın jandandıru qajet. Bwğan AQŞ, Kanada, Euroodaq elderiniñ täjiribeleri dälel bola aladı. Ozıq şetel  memleketterindegidey,  bizde de «bilimdi  tehnologiyalıq  auıldar  kerek».  Onı  «Jaña auıl» dep te atauğa boladı. Olardı biz Şortandıda, Almatı mañındağı KIZ ben KNIITJ agroqalaşıqtarında, t.b jerlerde qwruımızğa boladı. Mısalı, Singapur eliniñ auılşaruaşılıq önimder öndirisindegi zamanaui tehnologiyalarğa negizdelgen 10 ğılımi-öndiristik parkin qwru bağdarlamasın paydalanuğa boladı. Onda ärtürli bağıttağı şamamen 500 ferma sıyıstırudı közdegen 1,7 mıñ ga jer bölingen.

«Jaña holdingter qwru». Eger osılay esepsiz paydalana bersek, 40-50 jıldan keyin mwnay-gaz qazba baylıqtarı bitedi. Biz wrpaqqa ne qaldıramız? AQŞ-tıñ mwnay, gaz, t.b qazba-baylıqtarın zerttey otırıp, bolaşağın oylağandıqtan olardı şetelden satıp aluda. Al bizdiñ Ükimet nege osı jağın oylamaydı? Sonda bizdiñ nemerelerimiz: «sizder örkenietke ne jasadıñızdar dep swraq qoymay ma»? Jalpı bizdiñ negizgi «brendimiz» mwnay-gaz emes (mümkin olar şeneunikterdiki şığar), ol – ğasırlardan beri kele jatqan atakäsip - mal men egin önimderi. Qalay aytsañız da bizdi şetel agrarlı memleket dep tüsinedi. Ötken ğasırdıñ 90-jıldarınıñ basında auılşaruaşılığı tabısınıñ kölemi, jalpı işki önimge (JİÖ) şaqqanda, 27-29%-ğa deyin baratın, al qazir bar bolğanı 5%. 20%-ğa deyin ösirgen jağdayda äldeqayda tiimdi bolar edi. Ol üşin wzaq merzimdi auılğa serpilis beru memlekettik bağdarlamasın jasau kerek.

Qazir bizde  azıq-tülik, et pen süttiñ şamamen 40% şetten keledi. Kerisinşe, biz satuımız kerek emes pe? Qazaqstan osınşa baylığımen ata käsibimiz – malmen elimizdi qamtamasız ete almasa, bolaşağımız qanday bolmaq? Sol sebepten Qazaqstanda «Mal önimderi» jäne «Astıq» holdingterin qwrudı memleket qolğa aluı kerek. Tez arada düniejüzinde aldıñğı orın aluğa bar küşti jwmsap, auıldı da joğaltıp almaudıñ amaldarın izdegen jön. Bizdiñ el mal önimderin damıtudıñ jolın biledi. Kezinde Twrar Rısqwlov RSFSR Sovnarkomı törağasınıñ 11 jıl boyı orınbasarı bolıp twrğanında, V.Stalinge: «Joldas Stalin, et –  valyuta. Mal önimderin dayındap, Europağa et satıp, odan tüsken qarajatqa öndiriste isteytin maman-injener dayarlayıq», degen. Osı sözdiñ mäni qazir de mañızdı. Keñester Odağı twsında Qazaqstan sırtqa 300 mıñ tonnadan astam joğarı sapalı mal önimderin şığarğanın eskersek, büginnen bastap mal şaruaşılığın jandandırudı jolğa qoyu qajet, erteñ keş boladı.

Äli de bolsa biz düniejüzinde auılşaruaşılıq  önimderi arqılı bäsekege tüse alamız. Sebebi älemde aldağı 30 jılda auılşaruaşılıq önimine 2 eseden köp swranıs tuadı, al su tapşılığı 50-60%-ğa deyin ösedi. Osı mümkindikti paydalanğan dwrıs.

Jerdi igeru – eldi igeru

Bastapqı kezden-aq, tabiği qazba baylıqtarı men adam kapitalın, qazaqtıñ qanğa siñgen käsibi men wlttıq bolmısına tän auılşaruaşılıq salasın damıtuğa, jerdi igeruge basımdılıqtıñ berilmeui büginde halqımızdı wlt retinde ruhani azıp-tozuğa, ata käsibinen mäjbürli tamır ajıratuına äkelip soğıp otır.

Ata käsibimizdiñ mekeni – auıldıñ halin ayta kelip, öskeleñ wrpaqtıñ tragediyalıq tağdırın osılayşa aşıp körsetken jön. Iqılımnan auıldı jerge tamırın jayğan qazaqtarğa urbanizaciyalıq reformanıñ äli de auır tiip otırğanın, äleumettik-ruhani azıp-tozğanın tilge tiek etpeske bolmas. Mwnıñ saldarı büginde jerdi şeteldikterge jalğa beru, özimizge jer satu dauına äkelgenin bilesizder. Bilikten megapolis jasaymız qala halqın köbeyteyik dep, mısalı AQŞ-ta azğantay-aq payız auılda twratındar bükil memleketti asırap otır degen urbanizaciya sözderin aytadı. Bwl jansaq pikir. Strategiyanı oylasaq kerisinşe tehnologiyanı da, adamdı da auılğa tartu kerek.

Osınday keleñsizdikterdi öz qolımızdan jasağanımızdı qalay keşiruge boladı?! Tegin jer ülesterin öz qolımen igere almağandarı wjımdasıp, kooperaciya qwru arqılı eñbek etuge boladı. Bwl iske jergilikti jerdegi qoğamdıq keñes pen Mäjilis deputattarı septigin tigizui kerek, äkimşilik kömektesui tiis. «Jerdi igerudegi eñ tübegeyli mäsele retinde «Kooperaciya turalı zañnıñ» qalay iske asırılıp jatqandığın «Jer turalı komissiya» qarau kerektigin jäne «Parlamenttik tıñdau» ötui kerek. «Qazaqstanda jerdi igerudiñ eñ tiimdi jolı 2015 jılı 29 qazanda qabıldanğan «Kooperaciya turalı zañın» iske asıru tetikteri nege naşar jürip jatır?

«Jer Kodeksi» qabıldanğannan beri qaray jer qalay paydalanılıp jatır? Kimniñ qolında? Qanday zañdılıqtar bwzılıp jatır? Jüzdegen, mıñdağan gektar jer latifundister men baylardıñ qolına qalay ötti? Onıñ igerilmey jatqanı qanşama?

Bwl mäselede Parlamenttiñ, jergilikti äkimşilikpen qatar, mäslihattıñ, sol siyaqtı qoğamdıq keñestiñ rölin küşeytu kerek. Äkimderdiñ jwmısın osı «Kooperaciya zañın» qalay iske asıratındığımen bağalau kerek, eger aqtamasa, ornınan alu qajet. Sonda ğana is jüredi! «Auılşaruaşılığın üdemeli damıtudıñ 2030 jılğa deyingi Memlekettik bağdarlamasın» (bwl wsınıs «Jer Kodeksiniñ» 4,6 –babına kirsin) jasau kerek.

Igerilmey jatqan jerdi qaytaru tetigin iske asıru üşin igerilmegen jerlerge salıqtı 10-20 eselep köbeytu öz nätijesin beredi dep talay ayttım da, jazdı da. Jer-Ana qazir sırqat. Jerdiñ qazirgi jağdayın, salamattılığın anıqtap alu üşin audit jürgizu qajet. YAki, «Tabiğat pen Jerdiñ, adamnıñ garmoniyası bolğan elde ğana nesibe köp, baqıt bar», - dep Şäkärim babamız aytıp ketken.

Eger elimizge tübegeyli özgeris jasağımız kelse, «Jer Kodeksi» turalı jaña zañ jasalıp, ol Parlamentte qabıldanuı tiis. Jerdi anamızday qasterlep, tiimdi paydalanu arqılı özimiz de ösemiz, elimizdi de körkeytemiz. Jerdiñ qwnı joq! Al qwnı joq Jerdi qalay satuğa boladı?! Qazaqtıñ kodı jer dese de boladı. Wlı Abaydıñ äkesi Qwnanbay aytqanday: «El ösedi, mal ösedi, jer öspeydi». Jerdiñ qwnı joq. Mwnı K.Markste aytqan. Qwnı joq jerdi qalay satamız? Jerdi anamızday qasterlep, tiimdi paydalanu arqılı, özimiz de ösemiz, elimizdi de körkeytemiz!

Jer dauı köterilgende qazaqtıñ wltjandı azamattarı, ziyalıları bas köterip, «jerdi satpaymız, şetelge jalğa bermeymiz» dep, halıqqa ündeu tastadıq. Olar: J.Äkim, M.Şahanov, M.Äuezov, D.Isabekov, S.Smataev, S.Ğabbasov, M.Eleusizov, J.Twyaqbay, M.Ötelbaev, M.Mırzahmetov, B.Raqışev, R.Eleşev, K.Elemesov, Ğ.Qabışwlı, K.Jwmadilov, D.Köşim, M.Tayjan, A.Sırım, M.Qulkenov, J.Erman, Ä.Älibaev, Z.Batalova, Ä.Qosanov, Ğ.Hayrolla, M.Toqaşbaev, R.Jwmalı, J.Qalıbay, W.Esdaulet, B.Qoyşıbaev, E.Bapi t.b. wzın sanı 500-den asatın wltjandı azamattar jäne qoğamdıq wyımdar.

Halıqtıñ bas köteruiniñ arqasında, elbası jerge moratoriya jasap, jer reforması turalı memlekettik komissiya qwrdı. Mende sol jer reforması komissiyasınıñ bir müşesi retinde, biraz auqımdı jobalar men wsınıstar jasadım.

Negizgi wsınısım, jerdi şeteldikterge jalğa bermey, Qazaqstan azamattarına satpay, 49 jılğa tek QR azamattarına ğana jalğa beru arqılı kooperaciyalau turalı zañdı jäne basqa da tetikterdi iske qosıp jerdi tiimdi paydalanuğa boladı. Bizge, yağni qazaq memleketine Jaratuşı täñirden bergen jäne ğasırlar boyı saq, ğwn, türki qağanatı, t. b. handıqtar tarihında ata-babalarımızdıñ qanı tögilgen jerdi, wrpaqtan- wrpaqqa amanat etilip kele jatqan jäne keler wrpaqqa qaldıru moral'dıq   parızımız bolıp  tabılatın jerdi eşkimge satuğa bolmaydı. Jer - qazaqta qanşa han, bay, bi bolsa da, jekeniñ menşiginde bolğan emes, satılğan da emes.

Qaysarlıq körsetip, halıq qoldauına ie bolğan komissiya qwramındağı wlt janaşırlarınıñ az ğana tobınıñ mañday teriniñ jäne de aymaqtarğa barğandağı halıqtıñ jerdi satuğa qarsılığınıñ arqasında ğana Prezident jerge bes jılğa moratoriy jariyaladı.

Jetistik boldı, alayda, jer mäselesi tübegeyli şeşilmedi. Qazirgi jana qabıldanğan jer turalı zañda da mäsele tübegeyli şeşilmey qalğandığın ökinişpen aytıp narazılığımdı bildirudemin. Mwnıñ da dau-daması alda kütip twr? Söz joq, qazaq halqınıñ elge, jerge, auılğa degen meyirimi erekşe. Jer – qazaqtiki bolıp qaluı tiis! «Äueli Qwdayğa sıyınıp, ekinşi öz qayratıña süyenip, eñbegiñdi sau, eñbek qılsañ, qara jer de beredi, qwr tastamaydı,- deydi Abay.

Öz jerimizdi tiimdi igeru  maqsatında, «Tıñ jerdi igeru arqılı qazaq elin jaña beleske köteru (Qazaq örisi)» attı jobanı wsınamın jäne onı iske asıru üşin QR Parlamenti «Auılşaruaşılıqtıq erkin ekonomikalıq aymaq turalı» QR zañın qabıldauı tiis.

Älemde bolıp jatqan jaña qwbılıstardı, kürt özgeristerdi, HHİ  ğasırdıñ civilizaciyalıq  damuın eskere otırıp, Qazaqstan tek özin ğana emes, sonımen qatar düniejüzinde 1,3 mlrd aşarşılıqta jürgen halıqtıñ belgili bir mölşerinde de azıq tülikpen, mal önimderimen qamtamasız etuge mümkindigi bar jäne soğan üles qosu üşin osı jobanı iske asıruğa bel baylauğa bolar edi.

Qıtaymen şekaralas jatqan Almatı oblısı, Jetisu alqabında, İle oypatı, Balqaş köli, Alaköl, Zaysan köli aumaqtarın qosa Şığıs Qazaqstan oblısında jäne tağı basqa öñirlerde öte qwnarlı jer aymaqtarı bar, suarmalı, şöpti taulı jayılımdarı, ülken-ülken jüzdegen kilometr belder, «oazis» jerlerdi azıq tülik ösiruge, mal önimderin jasauğa t.b. daqıldarmen aynalısuğa äbden boladı. Osı aumaqtarda Erkin auıl şaruaşılıqtıq ekonomikalıq aymaq qwrıp, elimizdegi mıñdağan jastardı tıñ igeruge jwmıldırıp, «Qazaq örisi» attı jobanıñ negizinde mınaday is-şaralar jasalsa:

Birinşiden, bwl  jerlerdi Memlekettik qoldau arqılı «Erkin ekonomikalıq aymaq» jasau kerek, infraqwrılımdı qwru qajet, twratın üyler, materialdı tehnikalıq bazalar salu, tağı basqa is-şaralar kerek. Bwl turalı Parlamentte arnayı zañ qabıldau qajet. Investiciya saluğa, nesie, salıq jüyesine jeñildikter beru kerek. Ükimetpen birge, oblıstarda jerdi igeru bağdarlamasın jasau kerek.

Ekinşiden, sonımen qatar ol jerlerdi igeruge oñtüstik öñirden (mısalı, Oñtüstik Qazaqstan oblısında 3 mln. juıq halıq twradı, jwmıssızdıq köp), t.b. Respublikamızdıñ halqı tığız jerlerden 500 mıñğa juıq halıqtı, äsirese jastardı (Sovetter odağındağı BAM, Celinanı igergendey) osı  jaña megajobanı igeruge jwmıldıru qajet. Izrail'dıñ düniejüzine belgili täjiribesin paydalanıp, Kibucter jasalsın. Bayağı «BAMdı, Celinanı» igerudey keşendi ister bolsa. Mwnday mäselede halıqtıñ da patriottıq sezimi köteriler edi. Jaña auılda jastar jaña ömirdi bastar edi. Jastar kooperaciyası qwrılsın. Eñ mañızdısı, basqa eldermen şekaralas jerlerdi igeru  arqılı  qauipsizdigimiz de artar edi! Olarğa köteriñki jolaqı, jöndi jalaqı berip, barğan jerde barlıq jağday jasalsa. Jastar elimizdi köteruge, otan aldındağı patriottıq borışın jete tüsinip, jastar da qanattanıp jaña ömirdi «Qazaq örisinen» bastar edi.

Üşinşiden, bwl jobağa «Auılğa asar» retinde Qazaqstannıñ qaltalı azamattarı, mecenattarı, oblıs, aymaq bolıp, jalpı halıq bolıp septigin tigizse, igi is bolar edi. Bwl megajobanıñ qarajatı ärtürli saladan qwraluı mümkin. Olar: Memlekettik, Respublikalıq, jergilikti byudjetter, bay-quattı biznesmenderdiñ özderi is jasau, joba igeru investiciyası, şetel investiciyası, asar retinde, Zañdı jäne jeke twlğalar, jalpı Qazaqstan halqınıñ kömegi retinde arnayı «Qazaq örisi» attı qor qwru qajet.

Törtinşiden, bwl jobanıñ geosayasi mäni bar ekenin de esten şığarmau qajet. Qazaqstannıñ qauipsizdik mäselesi är uaqıtta birinşi kezekte twruı tiis. Keleşekte demografiyalıq ösuge de jaqsı mümkindik bolar edi. Eger ata-babalarımız sonau aqtaban-şwbırındıdan bastap, aşarşılıqtan tağı basqa keri sayasattıñ saldarınan şetelge tau asıp ketse, endi sol qwnarlı jerlerimizdi olardıñ nemere-şöbereleriniñ igeruge bet aluı - bwl ülken qwbılıs.

Besinşiden, osınday Erkin ekonomikalıq aymaqtardı Reseymen şekaralas oblıstarda qwrsa. Mısalı Özbekstanmen şekaralas jatqan Oñtüstik öñirlerde qwru kerek. Mwnda negizgi basımdılıqtı jemis-jidek, kökönis, maqta öndirisimen birge mal önimderine de berilgen jön bolar edi. Şağın jäne orta käsipkerliktiñ jwmıssızdıqtı joyudağı röli öte joğarı. Ol üşin auıldı mekenderde jwmıs orındarın qwruğa arnalğan «şağın jäne orta biznesti üdemeli damıtu» jönindegi arnayı bağdarlama qabıldağan jön.

Altınşıdan, endi qazaqtıñ, qazaqstandıqtardıñ wlttıq problemasın  basqa  bireulerdiñ  moynına  artpay  (25 jılğa jerdi jalğa bereyik. Mısalmen aytqanda, solar asırasın demey) tek özimiz «eki qolğa bir kürek demekşi» şeşuimiz kerek. Egemendik alğalı 29 jılda qabırğamız qattı, düniejüzine belgili el boldıq, mümkindigimiz de bar. Endi jaltaqtaudıñ jöni joq. Endi barlığı tek halıqtıñ birliginde, ruhani – patriottıq küş jigerinde. Mine bwl joba halıqtı oyatatın joba, läyim solay bolğay.

Jetinşi, bwl jobada tağı basqa tetikter körsetilgen. Jerdi igeru jobası arqılı Qazaq elin jaña beleske köteru qajet. Bwl Qazaqstan halqınıñ jaña ambiciyasın körseter edi. Mäsele sayasi şeşimde, halıqaralıq imidj üşin bwl joba tikeley QR Prezidenti Q-J.K.Toqaevtıñ patronajında bolğanı abzal.

Ükimet 13 jıldan beri zañ boyınşa uäde berip kele jatqan 10 sotıq, 25 sotıq jer uçaskelerin jäne auıl twrğındarına uaqıtısında berilgen 1-10 ga deyin jer telimderi (ülesterin), tez arada osılardıñ bäri halıqqa tegin berilsin. Al jergilikti äkimşilik ökilderi tikeley iske asırsın! Osı is-şaralardıñ iske asırıluın BAQ jariyalı türde ünemi halıqqa aşıq habarlap otırsın.

QR Prezidentine tikeley bağınatın, elimizdegi jer resurstarınıñ barlıq türlerin racionaldı jäne tiimdi paydanalu twrğısınan QR jer resurstarın basqaru jönindegi Vedomstvaaralıq Memlekettik Agenttikti qaytadan qwru jäne onıñ basşısına Prem'er ministrdiñ orınbasarı lauazımın beru.

Qazir bizde auılğa barıp jwmıs isteytin käsibi mamandar dayındau – kezek küttirmeytin mindet bolıp otır. Osı twsta, jastarğa aytarım auıl şaruaşılıq mamandıqtarın tañdau, azıq-tülik, mal käsipkerligimen aynalısu – bwl eski dästür emes, qayta artıqşılıq. Tek atına qızığıp, jappay ekonomist, zañger bolğanşa, atakäsip – mal, egin şaruaşılıqtarın igerip, bay-baquattı kün keşuge äbden boladı. Jastar barınşa racionaldı bolğanı dwrıs. Sonda auıldıñ da eñsesi köteriledi, elimizdiñ de azıq-tülik qauipsizdigi küşeyedi. Auılğa kömek tek auıldağılardıñ enşisi bolmauı kerek. Onı Ükimet, Parlament, ziyalı qauım, bükil el oylauı qajet.

Qazaqşa aytqanda, auılğa «Asar» qajet. Ötkendi eske alsaq, bärimiz auıldan  şıqtıq.  Oqıp  jürgende  aqşa  da,  et te, süt te, qwrt ta auıldan keletin. Endi qaladan auılğa tasitın jağday tuındadı. Qaytarımı boluı kerek emes pe? Investiciyanı da auılğa qaray bwru qajet. Sol auılda tuıp-ösken, qazir qalada bilimdi, önerde jürgen, sport salasındağı, biznesi bar t.b. azamattar birigip demeuşi retinde öz auılına kömek bersin. Auılğa qarajattı tartu üşin är audanda biliktiñ pärmenimen «aqıl-keñes beretin ortalıqtar» qwru kerek. Olar nesieni qalay alu, biznes-jospardı qalay jasau, kişi käsiporındı qalay aşu, käsipti neden bastau, t.b. auıldı damıtatın is-şaralar wyımdastırıp, auıl twrğındarın jwmıspen tolıq qamtu üşin qızmet etui kerek.

Är audan äkimşiligi sol jerden şıqqan, biraq şet jaqta jürgen azamattardıñ basın qosıp, bağdarlamalar jasap, «Auıldı qalay damıtamız» degen wsınıstarmen şıqsa, igi is bolar edi. Qazaqta elge, auılğa degen ruhani meyirimimiz jetkilikti. Sondıqtan osı bastamanı qolğa alıp, jaña mümkindikti iske qosqan jön. Sonda ğana tuğan auılına kelgen är azamattıñ eñsesi tüspeytin boladı.

Söz soñında aytarım, bizdiñ keleşegimiz bir alaman bäyge, alda kele jatqan eki twlpardıñ jarısı siyaqtı. Bir jağınan köz ilespey damıp kele jatqan jaña tehnologiya, ekinşi jağınan bizdiñ aqıl oyımız, parasatımız, ruhani qwndılığımızben qatar auıldı körkeytu, kieli jerdi igeru. Eñ dwrısı, osı eki twlpardı jeke-jeke jibermey, bir arbağa jegip jarıssaq ozar edik.

Qazaqtıñ sözimen aytsaq auılğa asar kerek. Bärimiz auıldan şıqtıq, tegimiz auıl bolğandıqtan mwndayda eşkim şette qalmau kerek. Mısalı bizdegi Forbs jurnalındağı 50 eñ bay milliarderlerimiz ben millionerlerimiz, onıñ işinde atap aytsaq B.Ötemwratov, V.Kim, T.Qwlıbaev, D.Qwlıbaeva, A.Ibragimov, R.Sarsenov, K.Rakişev, N.Smağwlov, Q.Boranbaev, D.Abulğazin, S.Seytjanov, A.Nurieva tağı basqalar auılğa asa köñil bölip, bir-bir HHİ ğasırdıñ jaña auıldarın salıp, auılşaruaşılığın ärtaraptandırıp, zauıt-fabrikalar salıp, äsirese mal önimderi men azıq-tülik tauarların öndirip tek özimizdi ğana emes jäne älemdik narıq jüyesine şığaruğa at salıssa.  Eñ bastı mäseleniñ biri tez arada osı uaqıtqa deyin qabıldanbay jürgen «jergilikti özin-özi basqaru» zañın qabıldau qajet. Ükimet auıldı aymaqtarımen damıtu strategiyalıq bağdarlama qabıldau kerek.

Auılğa kömek tek auıldağılardıñ enşisi bolmauı kerek. Onı Ükimet, parlament, ziyalı qauım, bükil qoğam, el bolıp oylaumız qajet. Qazaqşa aytsaq auılğa «Asar» qajet. Auıldan şıqqanımız ras bolsa, auılğa qazir bet bwrsaq, damıtsaq, erteñ älemdegi auılşaruaşılığı ozıq el boluğa mümkindigimiz bar. Mwnı ata-tegimizdiñ tereñde jatqan, ertede mıqtı imperiya Türki eli bolğanımızdıñ bügingi sol eldiñ wrpağınıñ HHİ ğasırdağı jaña ambiciyası dep älemdi tüsindiru bizdiñ parızımız dep bileyik.

Orazalı Säbden,

Qazaqstan Ğalımdar odağınıñ prezidenti, QR Memlekettik sıylığınıñ iegeri, akademik.

Abai.kz     

25 pikir