Jwma, 3 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Tarih 1199 8 pikir 20 Säuir, 2020 sağat 13:25

Tarihımızdı tüpnwsqadan zertteuge mümkindik beretin eñbek...

Qazaq halqınıñ tarihı men mädenieti şığıs elderimen tığız baylanıstı. Halqımızdıñ  türkilik ejelgi jäne ortağasılıq tarihınıñ derekteri qıtay, parsı, arab häm türki tilderiniñ jazbalarında molınan körinis tapqan. Biraq keñestik kezeñde türli sayasi sebepterge oray şığıstanu salası Qazaqstanda 1989 jılğa deyin öz aldına jeke mekeme retinde qwrıla almadı, tek 1989 jılı ğana Äl-Farabi atındağı Qazaq Wlttıq universitetinde şığıstanu fakul'teti aşıldı.

«Eşten keş jaqsı» demekşi, büginge deyin atalğan oqu ornın bitirgen köptegen tülekter täuelsiz Qazaqstannıñ sayasi, mädeni, diplomatiya jäne ekonomika salasında eleuli qızmet etip keledi. Sonmen birge bwl salanıñ auır jügin köteuge tarihi Otanına oralğan ğalımdar qosıldı. Irannan kelgen Islam Jemeney şığıstanu salasın damıtuğa sübeli üles qosıp kele jatqan aytulı ğalım. 

Juırda Islam Jemeney «Tarih-i-Raşididiñ» parsı tilindegi Özbekstan, Täjikstan jäne London (Tehran, A. Ğaffari Färd nwsqası boyınşa) qoljazba nwsqaların salıstırıp, ondağı mätindi, terminderdi, qasietti Qwran ayattarın, türki öleñderin jäne köne sözderdi anıqtap, saralap, kitaptıñ tolıq nwsqasın dayındadı. Tekstologiyalıq tolıq nwsqasın jäne şığarmanıñ tarihi, ädebi, dini, sayasi jäne tildik mañızına arnap kirispeler jazdı. Sonımen birge qazaq handığı qwrılğan 1465 jıldan bwrınğı tarihımen büginge deyingi tarihına şolu jasap, parsı tilindegi tekstologiyalıq nwsqasın dayındadı, onı Iran Islam Respublikasınıñ Mädeniet jäne Islamdı däripteu ministrligi bekitip,  Tehrandağı «Oğızhan» baspasınan jarıqqa şıqtı.      

Kitap«Äl-Farabi atındağı Qazaq wlttıq universitetiniñ «Twran-Iran» ğılımi zertteu ortalığında dayındalıp, Tehrandağı Tabatabai universitetiniñ ğılımi keñesiniñ müşesi doktor Behruz Bekbabaidıñ qoldauımen jarıq kördi. Mine bwl Qazaqstan-Irannıñ joğarı oqu orındarınıñ mädeni-ğılımi baylanıstarınıñ joğarı deñgeyde ekendiginiñ däleli bolmaq.

«Tarih-i-Raşidi» qoljazbarınıñ tekstologiyası üş kitap bolıp jarıq kördi. Birinşi jäne ekinşi tomdarı 230 bet jäne 655 bet bolıp şıqqan. Bwl eki tomda Islam Jemeneydiñ alğı sözimen bastaldı. Sonmen birge eki kitap tolıq bir tom bolıp, 781 betpen jarıq körgen. Bwl tomda Islam Jemeneydiñ «Tarih-i-Raşidi» kitabınıñ qazaq tarihına, mädenietine, ädebiet pen tiline qatıstı jazğan anıqtamalıq kirispeler bar.

Atalğan barlıq tomdarda jer-su, adam attarın keste boyınşa oñay tabuğa boladı. Äri är tomda türki öleñderin parsı tiline audarğan. Al qazirgi qazaq tilinde qoldanıp kele jatqan köne türki sözderine arnap türki-parsı sözdigi jasalğan. Osılayşa, parsı tilinde jañadan şıqqan «Tarih-i-Raşidi» kitabında türkiniñ öleñderi, türkiniñ köne sözderi de bäz qalpına keltirilip, qazaq tarihına, mädenietine, ädebietine jäne tiline qatıstı türkilik mwra ekendigin naqtılap bergen biregey eñbek. Bwl eñbek bwdan bılay öz tarihımızdı däneker tilge arqa süyemey, tüpnwsqadan tikeley qarastırıp, öz müddemizge oraylastırıp zerttep, zerdeleuge mümkindik beredi.  

Islam Jemeney ağamız 2003 jılı Mwhammed Aydar Dulattıñ «Tarih-i-Raşidi» kitabın köne parsı tilinen alğaş ret audarıp, tuğan halqınıñ tilinde söyletken. 2015 jılı atalmış eñbekti tüpnwsqadağı sopılıq ädebi mazmwnnıñ işki mänine üñile otırıp tolıqtırıp audardı. Onı QR mädeniet jäne aqparat  ministrliginiñ tikeley qoldauımen Qazaq Handığınıñ 550 jıldıq merey toyına arnap oqırmanğa wsındı. Alla qalasa aldağı künderde babmızdıñ kesek tuındısı «Tarih-i-Raşididiñ» parsı tilindegi Özbekstan, Täjikstan jäne London (Tehran, A. Ğaffari Färd nwsqası boyınşa) qoljazba nwsqaların salıstırıp, saralanğan qazaq tilindegi tekstologiyalıq tolıq nwsqası jarıq körmek. Onda şığarmanıñ tarihi, ädebi, dini, sayasi jäne tildik mañızına arnalğan kirispelermen qazaqşa transkripciyada jaña tolıq keypinde öz oqırmanın tabadı. 

Islam Jemeney ağamızdıñ ğılımi bağıtta osınday bastama bola alatın eñbekteri üşin rizalıq köñilimen qwttıqtap, tabıstı eñbekteri molayıp, elimizdiñ tarihi-mädeni qwndılıqtarına qosqan eleuli ülesi bayandı bolıp, jalğasa beruine tilektespiz. 

Nwrhalıq Abdıraqın

Abai.kz

8 pikir