Jwma, 25 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107590. Jazılğandar — 102360. Qaytıs bolğandar — 1699
Jañalıqtar 1771 3 pikir 14 Säuir, 2020 sağat 16:08

Aqıt Ülimjiwlınıñ «Jiırma toğız qarip» öleñindegi iman mäseleleri

Aqıt Ülimjiwlınıñ şoqtığı biik öleñderiniñ biri - «Jiırma toğız qarip öleñi». Bwl öleñ alğaşında «Älipbi öleñi» dep atalıp, arab äripterin tanu, eske saqtau jäne jeñil üyrenu üşin şığarılğan. Öleñ 1926 jıl Delunde jazılğan. Jalpı, Aqıt 1890 jılı 22 jasınan bastap, 1910 jılı 42 jasına deyin Moñğoliyanıñ Qobda ölkesi Delun audanında qızmet jasağan. Layıq qajı, Bardam ükirday auıldarında mektep aşıp, bala oqıtqan. Juanğan güñge jäne basqa kerey bilerine hatşılıq qızmette bolğan [1, 39b]. Aqıttıñ şığarmaşılıq qalıptasu kezeñ osı kezden bastaladı.

Aqıt qajı bwl öleñdi jazudağı maqsatı turalı öleñ soñında bılay dep tüsindiredi:

Jaratqannıñ bizderge bergen sıyı,

Payğambar Mwhamedim arab edi,

Qwran tili, ğarasat swrağı da,

Arab tilimen boları ayan edi.

Sol üşin arab tili qaripteri,

Tanıp, bilsin, elim dep jazıp kördim. [2, 109b]

Aqıt ömir sürgen kezeñniñ qazaq dalasındağı ädebi üderistiñ qalıptasuı turalı filosofiya ğılımdarınıñ kandidatı, docent A. Omarov: «XIX ğasırdıñ ekinşi jarımı men XX ğasırdıñ alğaşqı kezeñinde jañaşa közqarastar qalıptasıp jattı. Öytkeni, otarşıldıq qısım qos ökpeden qısqan qısıltayañ twsta qazaqtıñ ozıq oylıları, jaybaraqattıqtı silkip tastap, islamğa tärbie jolı ğana emes, eldikti saqtap qaludıñ bir qaruı dep te qaray bastağan-twğın. Sodan da bolar, osı kezde qazaq saharasında şıqqan kitabi aqındardıñ deni dinşil aqındar edi» - dep sipattaydı [3, 120b].

Osı aytılğan ürdis Aqıt Ülimjiwlında tolığımen körinis tapqan dep ayta alamız. Aqıt öz şığarmaların jazudağı jäne olardı Qazan baspasınan neşe dürkin kitap etip basıp şığarudağı maqsatın el-jwrtqa tağılım bolsa eken degen izgi nietten tuğandığın aytadı [4, 181b].  Jäne bwl wstanımın:

Qorşağan töñirekti bwlt pen twman,

Ğılımsız qwtılmaysıñ tipti mwnan.

Han-qayqı, biiñ-bükir, mollañ-soqır,

Men tüzu degeniñniñ bäri bwrañ,

Ğadilet, ğılım menen öner tilep,

Bärinen qwr qalğanşa alşı mwnan - degen öleñ joldarımen bekemdey kelip, «bıqsımas dinin kütseñ tütiniñiz» - dep tüyindeydi.

Demek, Aqıt jırlarınıñ negizgi maqsatı – halıqtı imanğa, ğılımğa şaqırıp, el-jwrtqa tağılım beru, önege üyretuden twradı.

Imandılıqqa şaqıru mäselesi - Aqıt şığarmaşlığınıñ negizgi tüyini dep aytuğa boladı. Bwğan sebep aqınnıñ kez-kelgen öleñinen imanğa, imandılıqqa qastıtı oylardıñ menmwndalap twratındığında.

Aqıt Ülimjiwlınıñ közqarastarınıñ qalıptasu alğışarttarın tömendegi jağdaylarmen baylanıstıra qarastıruğa boladı:

1. Otbası tärbiesi. Aqıttıñ anası Jibek Bekenqızı kelbetti, ädepti, salmaqtı, sauattı, sanalı adam bolğan. Balasınıñ asa darındılığın bayqağan Jibek oğan kese-köldeneñ bolatın isterdiñ aldın-alıp, jebep, demep otırğan [1, 31b].

2. Ösken ortası. Aqıt ömir sürgen kezeñ - Ör Altaydağı igi jaqsılardıñ meşit salıp, medrese aştırıp, Orta Aziyadan bilikti wstazlar äkelip, bala oqıtıp jatqan dübirli kezeñimen twspa-tws keldi. Aqıt osı wstazdardan arab, parsı, şağatay, türik tilderin üyrenip, osı tilderde şıqqan dünie ädebieti men islam mädenietin tolıq meñgeredi [4, 16b];

3. Qızmeti. Ör Altay men Qobda arasında poçta qızmetinde jürui – Qazan baspasında basılğan Firdausi, Nizami, Qoja Hafiz, Nauai jäne Sopı Allayadıñ şığarmalarımen tanısuına mwrındıq boldı.

4. Wlı qajılıq saparına barıp qaytuı. 1907-1908 jıldar aralığında Qobdadan şıqqan qajılıq keruenimen birge qajılıqqa barıp qaytadı. Sapar barısında Aqıt Mekke, Mädina, Jiddä, Şam, Beyrut, Izmir, Odessa, Penza, ombı, Oral, Semey, Zaysan qalaları men Saud Arbiya, Resey, Türkiya, Siriya elderiniñ hal-ahualımen, şığıs elderiniñ mädenietimen tanısıp, kökirek közi aşıladı.

5. Abay şığarmalarımen tanısuı. 1931 jılı Moñğoliyağa KSRO-dan  eldi qayta qwruğa kömekke kelgen Abay Qasımovtan Abay öleñderin sıyğa alıp, tanısuı - Abay dünietanımınñ molığa tüsuine, jañaşa bağıt aluına jol aştı.

Aqıt qajı Ülimjiwlınıñ «Jiırma toğız qarip öleñi» 1926 jılı aqınnıñ 58 jasında jazılğanı turalı basında aytıp öttik. Öleñniñ bwlay ataluındağı sebep – öleñniñ arab älipbiindegi 29 äriptiñ (arab tilinde 28 ärip bar. 29-ärip ol Älif pen Läm äripteriniñ qosarlanğan «لا» türi) oqıluına säykes, äripterdi jattau jäne eske wstauğa arnaluına baylanıstı. Bwl erteden kele jatqan «bir degenim - bileu, eki degenim - egeu, üş degenim - üski, tört degenim - tösek, bes degenim – besik ...» dep bastalatın qazaqtıñ köne auız ädebietin eske saları haq.

Jalpı, qazaq tarihında, arab älipbiin ret-tärtibimen öleñge qosqan aqındar jeterlik. Olardıñ köş basında twratındarı – köne jıraular dästürindegi söz şeberi Abıl Tileuwlı (1777-1864), ekinşisi, Abay (1864), Üşinşisi, osı-Aqıt (1926).

Abıl Tileuwlınıñ öleñderi negizinen auızşa taralğanın jäne «Arğımaq atta sın bolmas» attı öleñiniñ özi 1924 jılı alğaş ret baspa betinen jarıq körgenin eskersek, Aqıttıñ Abıldıñ «Arab älippesi» öleñin estigen, estimegendigi turalı naqtı bir närse aytu qiın. Al, Abaydıñ «Älipbi öleñi» 1933 jılı jariyalanğanın eskersek, Aqıt onımen tanısıp, öz betinşe jırlağan boluı da mümkin. Nemese, arab älipbiin öleñge qosu dästürin şığıs ğwlaması Nauaidan aluı da mümkin.

Jalpı, Aqıttanu mäselesi -  kürdeli taqırıp. Olay deytinimiz, Aqıt - oypıl-toypılğa tolı qarañğı da kürdeli  zamanına qasqaya qarap, şındıq pen ädildikti batıl jaqtağan eñbegi san salalı wlı aqın. Soğan say Aqıt şığarmaşılığı turalı aytılar, zertteler qırı äli de köp. Bwl  arada biz  tek  Aqıt Ülimjiwlınıñ «Jiırma toğız qarip öleñindegi» iman mäseleleri  turalı söz etetin bolamız.

Iman söziniñ şariğattağı mağınası – Payğambarğa (s.ğ.s) Alla Tağaladan jetken naqtı ükimderdi rastap, eşbir kümänsiz qabıl etu, äri bwlardıñ haqtığına şın köñilmen senu bolıp tabıladı [5, 66b].

Aqıttıñ «Jiırma toğız qarip öleñi» imannıñ mwsılman ömirindegi mañızdılığı turalı tüsindiruden bastaladı. Aldımen «Äğuzu auızğa alam bir qwdaydı» dep Wlı jaratuşı Allanıñ atımen niet etip öleñin bastaydı.

Mwndağı «Äğuzu» söziniñ mağınası: «Quılğan şaytannan Allağa siınamın» dwğasındağı «äğuzu» sözi Qwranda «Istiğaza» jäne «MäğäzAlla» tübir sözderinen tuındağan etistiktiñ birinşi jağı bolıp – sıyınamın, pana tileymin degen mağına beredi [6, 7b];  .

Osı şumaqtıñ soñğı tarmaqtarında aqın «imansız bwl jalğannan ötken jannıñ, tütini qabırınan bwrqıraydı» - dep adam balasın imandı boluğa, imansızdıqqa wrınbauğa şaqıradı. Aqınnıñ bwl öleñi qasietti Qwran Kärimniñ Nahıl süresiniñ 106 ayatındağı «... sonday-aq bireu köñilin imansızdıqqa berse, oğan Allanıñ aşuı jäne olarğa zor azap bar» (16.Nahıl-106)  - degen eskertuimen sabaqtasıp keledi.

Öleñde basa jırlanatın kelesi bir mäsele – iman men amal mäselesi. Ähli sünnet jamağatınıñ senim mektebiniñ ğalımdarı men men Hanafi ğwlamalarınıñ pikiri boyınşa, amal men iman ekeui eki bölek närse dep qarastırıladı. Mwnıñ däleli retinde Qwran Kärimdegi mına ayattı keltiruge boladı: «Al kim iman keltirgen türde izgi is istese, sonda ol jamandıqtardıñ artuınan, jaqsılıqtardıñ kemuinen qorıqpaydı» («Taha» süresi, 112-ayat). Hanafi mäzhabı, Maturidi senimin wstanuşı Aqıt bwl turalı:

Bayqarsıñ iman jäyin añğarsañ da,

Imanıñ qabıl bolmas jalbarsañ da.

Iman, namaz, oraza twtpay barsañ,

Qabıl emes, imanıñız qaj barsañ da – dep ähli sünnet ğalımdarınıñ «amalsız iman aqırette payda bermeydi, Imannıñ kämil boluı, jetilui, quattı boluı - amalğa baylanıstı» - deytin pikirmen bir wstanımda ekenin körsetedi.

Öleñniñ kirspe böliminiñ soñında Aqıt qajı Ülimjiwlı:

Qırıq parız, jeti uäjip wqqanıña,

Bürkenip ajal qoymas bwqqanıña.

Imanıñ aqırette azıq bolar,

Azıqsız aq köylekpen şıqqanıñda - dep qasietti Qwran Kärimniñ Taha süresiniñ «Al kim iman keltirgen türde tüzu is istese, sonda ol jamandıqtardıñ artuınan, jaqsılıqtarınıñ kemuinen qorıqpaydı»- dep keletin112 ayatımen sabaqtasa jırlaydı.

Demek, Aqıt qajı Ülimjiwlınıñ Qwran Kärim negizindegi iman turalı payımdauları aqınnıñ Qwran ayattarın tereñ tüsinip täpsirlegenin körsetedi.

Osı şumaqtardan keyin aqın arab älipbiin öleñge qosadı. Öleñniñ basqı joldarın arab älipbiimen tizbektey kelip, halqına önege, ösiet arnaydı. Imandılıq jolınan alıstamay, mwsılmandıqtıñ bes parızın öteuge şaqıradı.

«Jiırma toğız qarip öleñinde» söz bolğan iman mäselelerin qarastırsaq, öleñde imandağı jeti parızdıñ tolığımen jırlanğanın bayqauğa boladı. Aqıt jäy jırlamaydı, tereñ şariği bilimmen, qwran ayattarımen, hadispe wştastıra otırıp jırlaydı. Imannıñ jeti parızı öleñde bılayşa körinis tapqan:

1. Allağa iman mäselesi. Aqıt öleñderindegi bastı erekşelik – är öleñniñ Allanıñ atımen bastaluı degendi ayttıq. Bwl qwran stili. Aqın bwl jolı da dästürden taymay, «Äueli älif Allanıñ atı bolar» dep bastaydı, «Säbit bir Allanıñ jarlığında, diniñ küt şıbın janıñ barlığında» - dep Allağa iman etuge şaqıra kelip, «Allağa qwl» boludıñ adam balası ömirindegi mañızdılığın bayandaydı.

2. Periştelerge iman. Aqınnıñ atalğan öleñinde perişte sözi tek bir-aq jerde, iäy äribinde qoldanılğan. Aqıt öleñde «jaqsı-jaman ğamalıñdı jiıp äkep, swrağı perişteniñ bolar qattı» - dep Alla Tağalanıñ körkem jaratılısı, nwrdan jaratılğan periştelerdiñ bar ekendigine jäne olardıñ jaratuşı ämirimen qızmet etetindigine iman etedi. Aytılğan şumaqtar «Qwl qabirde jerlenip, ağayın-dostarı keri qaytqanda mäyit olardıñ qadamdarınıñ dıbısına deyin estip jatadı. Sosın oğan Münkar, Näkir dep atalatın eki perişte keledi. Olar mäyitti otırğızıp, swraq qoya bastaydı» degen Payğambar hadisimen ündesip, sabaqtasıp jatır [7].

3. Qasietti kitaptarğa senim. Alla tarapınan basqan barlıq kitaptarğa iman etu mwsılmandarğa parız etilgen amaldardıñ biri. Qasietti kitaptıñ Alladan kelgendigin joqqa şığarğan adam mwsılman bolıp sanalmaydı. Halıqtı imandılıq jolına şaqıruşı Aqıt Qwran Käriminiñ Alladan kelgendigine iman ete otırıp, halıqtı adaspauğa ündep:

Bes parız din islamğa jeti uäjip,

Oqı dep täñirim bergen Qwran jazıp.

Otız para Qwrannıñ sauabı üşin,

Şükirlik etpey jürmiz joldan azıp – dep jırlaydı.

1. Payğambarlarğa iman. Aqıt Ülimjiwlı haqtı, tauhidtı jırlağan aqın. Sol sebepti de, aqın öleñderiniñ kez-kelgen böliminen payğambarlarğa qastıstı jırlardı kezdestiruge boladı. «Jiırma toğız qarip öleñinde» de Aqıt «Şapağat iesi haq payğambar» dep payğambarğa iman ete otırıp, «Alla Tağala özi şapağat etuge rwqsat bergen adamnıñ basqa adamdarğa şapağat ete aladı» - dep körsetken ähli sünnet ğalımdarımen bir wstanımda ekenin körsetedi.

Alla Tağala aldımen barlıq dünieniñ bastauı bolğan tirşilik nwrın jaratıp, «Nwr» süresin de tüsirgen. Nwr şapağatı Aqıt öleñinde jüyeli türde bayandalğan. Ol jaratılıs qwdiretiniñ bastauına balanğan nwr sipatın jır joldarımen bılayşa kesteleydi:

Nwrdı jaratıptı äuel bwrın,

Allanıñ nwrınan payğambar nwrın - dep Nwr-şapağat – adamzattıñ asıl täji bolğan Allanıñ soñğı elşisi Mwhammedke (ğ.s.) nığmet etilgenin, barşa bastauğa negiz bolğan nwrdıñ Mwhammeded (ğ.s.) payğambarğa ğana tiesili wlı nığmet etilgenin bayandaydı.

2. Aqıret künine iman. Aqıt islam dinindegi seniminiñ bir tiregi aqıret künine iman etudi de öleñniñ negzi bir mazmwnı retinde jırlaydı. «Mäuit tiri kisi ölmek anıq», «Läm alıp birküni joq bolarsıñ, qızarıp dünie üşin şoq bolarsıñ» - dep jwmır basqa öliminiñ tübi bir bar ekenin aqiqat dep bilip, «Bes namaz beker jürip oqımasañ, barğanda Täñir aldında şın söziñ bar» dep pendeniñ bwl düniedegi barlıq is-äreketi üşin o düniede mindetti türde esep beretindigin eskertedi. Sonımen birge, aqın «tüyeni tügimen jwtqandardıñ, aqırette jağdayı qiın bolatındığın», «aqırette ğazap körse janı tözbeytindigin» de eskerte kelip:

Barğanda aqıretke qor bolmaydı,

Mollanıñ Qwday üşin izin basqan.

Namazdı, orazamen kütip barsañ,

Köriñ jarıq, swrağıñ bolar jeñil.

 

Inşalla qiyamette qor bolmaydı,

Näpisge osı künde salsañ tiım.

Bwl künde aş-arıqqa järdem berseñ,

Küninde ğarasattıñ toq bolarsıñ – dep Aqırttegi azaptan taqua, mwmin jandardıñ qwtqarılatının aytıp, halıqtı imandılıqqa şaqıradı.

3. Tağdırğa iman. Aqıt öleñderinde Alladan özge jaratılıstardıñ barlığınıñ ğwmırınıñ ölşeuli ekendigin ayta kelip, bes kündik jalğanda haqtı tanuğa ündeydi.

Raqım, ümit qıl qwdayıñnan,

Payda joq oylağanmen uayımnan.

Inämal ağmalu bayna ati,

Tabasıñ ne körseñ de nietiñnen - dep adam balasınıñ ne körse de, öziniñ piğılınan köretindigin eskertedi.

4. Ölgennen soñ qayta tiriluge iman. Aqıt islamdağı altı imannan özge, ölgennen soñ qayta tiriluge senudi de iman negizderine qatar qosıp:

Imandı jeti parız tügendese,

Köñildi böten jaqqa jibermese.

Mwnı bilmey mwsılman bola almaymız,

Amal qanşa şaytanıñ jügendese.

«Bes parız, din islamğa jeti uäjip» - dep sanap körsetip, Allanıñ haq jolınan adaspauğa şaqıradı. Aqıretke iman etu men ölgennen soñ qayta tiriluge senudi jeke-jeke parız retinde qarastıradı. Söytip, Aqıt qajı öziniñ dini wstanımınıñ Hanafi mäzhabı, Maturidi aqidasımen birdey ekendigin körstedi.

Qorıta aytqanda, Aqıt Ülimjiwlınıñ «Jiırma toğız qarip öleñi»   özinen bwrın ötken şığıstıq aqındardıñ izimen, wlı Abaydıñ stilmen jazılğan öleñ ekendigin aytıp öttik. Öleñde iman mäselelerinen özge, mwsılman ömirindegi mañızdı - namaz, oraza, qajılıq, zeket qatarlı amaldar söz boladı. Sonımen qatar, şınayı mwsılmandarda boluğa tiisti körkem minez-qwlıq turalı da basa aytıladı. Demek, aqınnıñ  «Jiırma toğız qarip öleñi» - äli de köp izdenisterdi talap eteri sözsiz!

Paydalanılğan ädebietter

1. Ğ. Aqıtwlı. «Aqıt Ülimjiwlı» attı «Qazaq tarihındağı äygili adamdar» wlaspalı jinaqqa engen eñbek: Almatı: «Mwsılman baspa üyi», 2008j., -144 bet

2. A.Ülimjiwlı şığarmaları. 4 tom. Şıñjañ halıq baspası-2015- 610b

3. A. Omarov. Şäkärimniñ dini. Şäkärimtanu mäseleleri, 4 tom, - Amatı: Raritet, 2007. – 304 bet

4. A. Ülimjiwlı. Şığarmalarınıñ tolıq jinağı: eki tomdıq. – Koniya, 2011. T-1. - 652 bet.

5. S. Seytbekov. Iman negizderi: Almatı. – 2011j. - 376 bet.,

6. S. Okan. Ükim ayattardıñ täpsiri: Monografiya – Astana: 2018. – 120 bet

7. Bwhari, Janaza. 68, 67; Muslim, Jännat, 70; Äbu Däud, Janaza, 78

Mahmet Mwrathan

Nwr-Mübarak universiteti

Abai.kz

3 pikir