Senbi, 6 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12312. Jazılğandar — 6903. Qaytıs bolğandar — 52
Twlğa 6435 25 pikir 9 Säuir, 2020 sağat 14:47

Qazaq ädebietindegi Han-Täñiri

(wlı suretker M.Mağauin turalı möltek sır)

Bissmilla degende-aq, sözdiñ basın aşıp alatın bir mäsele, biz bwl şağın jazbamızda, qazaqtıñ körkem oyın Han-Täñirdey biik beleske kötergen, wlttıq ruhaniyatımızğa öşpes olja salğan wlı qalamgerdiñ suretkerlik qarımın, ğalımdıq sürleuin, bir sözben aytqanda, Mwhtar Mağauin fenomenin söz etpekşi emespiz. Kerisinşe ol kisige soñğı jıldarı tağılıp jürgen bir ayıptıñ, jabılıp jürgen bir jalanıñ negizsiz ekendigin  däleldeuge tırısu. Ol ne deseñiz, «Mwhtar Mağauin – ruşıl, yağni ol asqan kereyşil» deytin jala!  Bwl şılği ötirik! Mwhtar Mağauin, ol – alaşşıl azamat! Wltşıl twlğa!

Büginde seksenniñ señgirine şığıp otırğan Alaş jwrtınıñ ardaqtı perzenti, wlı jazuşı, körnekti tarihşı-ğalım Mwhtar Mağauinniñ esim-soyımen biz HH ğasırdıñ 80-şi jıldarınan bastap tanıs edik.

Ol kezde QHR astanası Pekin qalasındağı «Ortalıq wlttar institutı» (qazirgi Ortalıq wlttar universiteti) dep atalatın oqu ornında studentpiz.  Bilmekke qwştar aşqaraq köñil Pekinge barğan künnen qoldı-ayaqqa twrğızbay şiırşıq attırıp jürgen kez. Jatpay-twrmay oqıp, üyrenip, tez arada dökey qalamger bolğımız keledi. Keudeni kernep bara jatqan bastı arman osı. Biraq, qaydan ne oqıp, kimnen ne üyrenemiz?! Swraq bar, jauap joq! Auıldan qazaq mektebin bitirip kelgen bizderdi neşe mıñdağan ieroglifi bar qıtay tili «aldına otırğıza» qoyatın türi joq.  Al qıtaydağı qazaq qalamgerleri Mao-nıñ äygili «mädeni töñkerisi» twsında jappay «wltşıl», «halıq jauı» atanıp, aldı abaqtıda  jabılıp, artı Tarım lagerine jer audarılıp ketken jerinen endi-endi ğana aqtalıp, auılına kelip jatqan. Demek olar äli qalamın qolına alıp ülgergen joq.  Jaña buınnıñ bası özimiz.

Osılay dağdarıp jürgen künderdiñ birinde, Pekin qalasındağı Ortalıq wlttar audarma mekemesiniñ qazaq bölimine, QHR Ortalıq halıq radiostanciyasınıñ qazaq bölimine Säbettik Qazaqstannan «Jwldız», «Qazaq ädebieti», «Socialistik Qazaqstan», «Leninşil jas», «Mädeniet jäne twrmıs», «Bilim jäne eñbek» degen sekildi merzimdi basılımdar kelip twradı eken. Ädebietke janı qwştar bizder üşin, kökten tilegenimiz jerden tabılğanday qarıq boldıq ta qaldıq. Atalğan basılımdardıñ ärbir jaña nömirin jıl kelgendey tört közimizben sarğaya kütip, erekşe äsermen, ütir-nüktesin qaldırmay oqıp şığamız. Oqumen ğana şektelmey, jinalıp alıp, onda köterilgen mäseleler men özimizge wnağan şığarmalardı talasa-tarmasa talqılap, qızıl keñirdek bolamız da jatamız. Talqığa qatıspay, «tek jüru» tipten mümkin emes. Ädebiettiñ, baspasözdiñ qwdiretin qoysañşı, biz birte-birte özimizdi Qazaqstanda, Almatıda jürgendey sezine bastadıq. Sol twsta nazarımızdı özine köbirek audarıp, ıqılasımızdı özine köbirek tartqan qalamgerimizdiñ biri Mwhtar Mağauin bolıp edi. Mine biz keyipkerimizdiñ esim-soyımen eñ alğaş osılay tanıstıq.

1987 jılı atalğan oqu ornın ayaqtap joldama boyınşa Ürimşi qalasındağı Şınjañ qoğamdıq ğılımdar akademiyasınıñ ädebiet institutına ğılımi qızmetker bolıp jwmısqa twrdıq.

Akademiyanıñ bir jaqsı jeri uaqıtıñnıñ bärine derlik öziñ qojasıñ. Aptasına bir ret, asa bir zärulik bolıp jatsa eki ret töbe körsetseñ jetip jatır. Bir keremeti biz jwmıs isteytin ädebiet institutına da Qazaqstannan joğarıda atalğan gazet-jurnaldar kelip twradı eken. Alayda bwl kezde biz qazirgi qıtay tilindegi ädebietterdi emin-erkin oqudıñ, audarudıñ deñgeyine jetkenbiz. Onıñ üstine Den Syaopin basşılığındağı qıtay biligi  osı kezde ädebiet pen önerge, aqın-jazuşılarğa barınşa qoldau körsetip, qıtay ädebieti men önerin örkendetu isine bel şeşe kirisip ketken.  Sodan da  jerjüzi halıqtarı ädebietiniñ eskili-jañalı şedevrlerin jappay qıtay tiline audarıp şığarıp jatqan.  Demek, uaqıt taba alsañ, oqitın dünie wşan-teñiz. Demek, biz endigi jerde Qazaqstannan kelgen basılımdardı bwrınğıday basınan ayağına deyin tügin qoymay, sıpıra emes, iriktep, taldap-talğap oqitın bolğanbız.

Osılay taldap, talğap oqıp jürgen künniñ özinde Mwhtar Mağauin bizdiñ eñ süyikti jazuşımızğa aynalıp ketti. Bizdi eşkim wrğan joq, soqqan joq, ügittep-sügittegen, mindettegen joq,  baspasözden Mağauindi  qalt jibermeu dağdımızğa aynaldı. 1988 jılı Qazaqstannan kelgen baspasözden Mwhtar Mağauinniñ «Jwldız» jurnalınıñ bas redaktorı bolğanın oqıp, tuğan kökemiz tağayındalğanday alaqaylap quanğanımız bar. Bwl quanıştıñ sebebin  qazir tügili, sol kezdiñ özinde de tüsindirip bere almas edik. Äyteuir qazağım degen arda azamatqa, darındı qalamgerge auğan ıqılastıñ belgisi ekeni anıq.

Bwl kezde QHR men KSRO arası jaqsarıp, eki eldegi qazaqtar bir-birine emin-erkin qıdırıp barıp kele bastağan.

Sonau bir zamanda (1956j.)  äkemniñ inisi otbasımen, anamnıñ ağa-äpkesi, inisi tügel Säbettik Qazaqstanğa köşip ketken eken. Ata-anamız biz es bilgennen solardı aytıp köz jastarın köldetip otırar edi. Endi, mine, zaman oñaldı. Äke-şeşemizdi Mekkege jayau arqalap apara almasaq ta, perzenttik parızımızdı öteuge  az da bolsa sep bolsın dep, bir-birlerin  twp-tura 33 jıl körmegen, äri «bwl pänide endi körmeytin şığarmız» dep küderlerin mülde üzgen jaqındarımen qauıştıruğa bel budım.

Osılayşa jol tüsip, däm tartıp 1989 jılı äke-şeşemdi alıp Qazaqstanğa qıdırıp kelgem-di. Ol kezde KSRO degen imperiyanıñ irgesi şayqalıñqırap twrğanımen, äli «tiri» bolatın. Qazaqstannıñ Almatı qalası, Almatı oblısı, Qarağandı oblıstarında twratın, äke-şeşemniñ otız jıldan asa körmegen birge tuğan äpke-qarındas, ağa-inilerin, et-jaqın tuıstarımızdı aralap şıqqanşa şilde-tamız – eki aydan asa uaqıt ketti. Ärine, şekaradan öte salıp taban tiregen jerimiz - ömirimizde bir köru arman bolğan aru Almatı!

Ol kezde şetelden atajwrtqa qıdırıp keluşilerdiñ özi neken-sayaq eken. Al qalamger ağayındar joqtıñ qası deuge boladı. Bizdiñ kelgenimizdi sol kezde «Qazaq radiosında»  jwmıs isteytin nağaşı ağam, jazuşı Joldasbay Twrlıbaevtan estigen radiodağı jurnalister meni dereu studiyağa şaqırıp interv'yu aldı, öleñ oqıttı. Erteñinen bastap Almatıdağı gazet-jurnal redakciyaları birinen soñ biri kezdesuge nemese swhbattasuğa şaqıra bastadı. «Örken», «Leninşil jas», «Qazaq ädebieti», «Qazaqstan mektebi» sekildi gazet-jurnaldarmen qosa «Alatau» telearnasında arnayı qonaq boldıq.

«Jwldız» jurnalı ädeyilep şaqırğan joq, biraq ol jurnaldıñ qasietti şañırağına bas swğu, äsirese jurnal basşısı, wlı Mwhaña sälem beru auıldan jolğa şıqqandağı josparımız edi. Nağaşı ağam, jazuşı Joldasbay Twrlıbaev Mwhaña telefon şalıp: «Qıtaydıñ Ürimşi qalasınan  jienim kelip edi,  sizge sälem berip kirip şıqsam deydi»  dep aldın-ala kelisip qoyğan eken. Uağdalı küni «Jwldız» jurnalınıñ redakciyasına bardıq. Mwhañ ornında kütip otırıptı. Wzaq körmegen tuğan bauırı kelgendey öte jılı qabıldadı. Ol kisiniñ meni körgende sonşalıq riyasız, balaşa quanğanına tañ qaldım. Redakciyadağı bir-eki kisini şaqırıp aldı. Arğı bettegi ağayındardıñ ruhani, äleumettik hal-ahualına qatıstı köp swraqtar qoydı. Äñgimemiz bir jarım sağatqa sozıldı. Sosın qozğaluğa ıñğay tanıtıp edik, Mwhañ: «Al, Dükeş, ne mal bar? – dep küldi  de, –  mınau Türik ağayındar tauardı «mal» deydi eken. Qalamgerdiñ tauarı şığarması ğoy, «Jwldızğa» ne alıp keldiñ?» – dedi. Men «Oğıznama – ortaq mwra»  degen maqala äkelgenimdi aytıp, qoljazbamdı berdim. Mwhañ ekeumiz eski tanıstarday nemese tuğan ağa-inilerdey  qimay-qimay qoştastıq.

Osı arada ayta keterlik bir jağday, bizdiñ sol atalğan maqalamız «Jwldız» jurnalınıñ sol jıldıñ N9 sanında jarıq kördi. 1990 jılı QHR ökimeti 1980-1990 jıldarı aralığındağı ğılımi zertteu eñbekterge bäyge jariyaladı. Bizdiñ söz bolıp otırğan  «Oğıznama – ortaq mwra» attı  eñbegimiz bükilqıtaylıq tañdaulı (üzdik) ğılımi eñbek sıylığına ie boldı. Bwğan ärine, maqalanıñ Qazaqstanda, onıñ işinde Qazaqstan jazuşılar odağınıñ organı «Jwldız» jurnalında jarıq köruiniñ igi ıqpalı bolğanı dausız.

Mezgil köşi jıljıp 1990-şı jıldarğa kelgende, alğaşqı kezekte Baltıq jağalauındağı elder öz täuelsizdigin jariyaladı. Talas-talqımızdıñ taqırıbı: kelesi kezekte qay el? Qazaqstan qaşan? Küte-küte künimiz jıl, ayımız ğasır boldı.

YA, aqsarbas! Mine, añsağan künge de jettik! 1991 jılı jeltoqsannıñ 16-şı jwldızı! Osı küni Ürimşide quanıştan jarılmağan, közine baqıt jası üyirilmegen, toylamağan qazaq balası qalmağan şığar! Biz, Şıñjañ qoğamdıq ğılım akademiyasınıñ onşaqtı qız-jigiti, qoldan bir «tuğan kün» jasap, halqımızdıñ üş ğasırdan soñ qayta oralğan azattığınıñ alğaşqı künin toyladıq! Ertesinen bastap äñgimemiz mülde basqa bağıtta örbitin boldı. YAğni endi Qazaqstanğa qalay jetemiz? «Kerek bolsa, şekaranı bwzıp qaşıp öteyik» degender de  boldı. Sebebi ol jıldarda qıtaydan şetelge şığu degeniñiz qiyamettiñ qıl köpirinen ötkennen de qiın-twğın.

Mine, Qazaqstanğa jetudiñ jolın izdey-izdey 1992 jıldıñ da alğaşqı ayları artta qalıp baradı. Östip torığıp jürgen künderdiñ birinde «Ürimşige Qazaqstan aqın-jazuşılarınıñ şağın delegaciyası kelipti» degen habar qalada jeldey esti. Jıltırağan bir bolar-bolmas ümit otı janımızdı jılıtıp, kädimgidey eñsemiz köterilip qaldı. Sebebi, delegaciya özge salanıñ adamdarınan emes, aqın-jazuşılardan qwram tapsa, äri onıñ qwramında qazaqtıñ wltşıl ziyalıları Mwhtar Mağauin, Rımğali Nwrğaliev, Tölen Äbdikov, Oralhan Bökeevter bolsa, olardıñ bizderge – atajwrtqa jetsek degen şeteldik qazaq jastarına qolwşın bermeui mümkin be?! Tağı bir jağınan, basqalarğa qarağanda mende bir artıq mümkindik bar edi,  ol – «Mwhtar ağam meni tanidı ğoy» degen ümit.

Osı armanğa twmsığımızdan jetektelgen bizder, al kelip Qazaqstannan kelgen delegaciyanı izdeyik. Qaladan adressiz adam izdeu degeniñiz köldiñ tübinen ine izdeumen parapar dalbasa tirlik bolıp şıqtı. Ne kelgen delegaciyanıñ kelip toqtağan jerin bizge eşkim aytpaydı. Biledi-au degen ağalarımızdıñ bäri «bilmeymiz!» deydi, şınımen bilmey me, älde atajwrttan kelgen ağalarımızdı qızğana ma, joq, auzı küyip qalğan  bayqwstar qorqa ma, äyteuir bizge eşkim eşteñe ayta qoymadı. Sosın Ürimşiniñ qonaq üylerin öz betimizşe süzip şığıuğa bel budıq. Östip jürip birer kündi ötkizip te aldıq. Bir küni keşte Qayrat degen jigit: «Ol kisilerdiñ deregin taptım – «Kunlwn» qonaq üyine tüsipti» – degen quanıştı habar jetkizdi. Erteñine barsaq, «Olar keşe ketip qaldı!» – dedi qonaqüy qızmetkerleri. Biz san soqtıq ta qaldıq...

Kelesi jılı, yağni 1993 jıldıñ naurız ayında äl-Farabi atındağı Qazaq Wlttıq Universitetiniñ arnayı şaqıruımen qıtay tiliniñ mamanı retinde Atamekenge oraldım.

Köp keşikpey Mwhaña barıp sälem berip, bir jola kelgenimdi ayttım. «Uay bärekeldi! Azamat!» dep ol kisi twtas eli köşip kelgendey quandı. Adam janı qayda bolsa da ıstıq ıqılastı, jılı sözdi izdep twradı ğoy. Sodan Qazaqstan jazuşılar odağı üyiniñ  äuelgide  ekinşi qabatında, keyin dep birinşi qabatında otıratın Mwhaña soğıp, sälem berip, äñgimesin, aqıl-keñesin tıñdap jürdim. Şıqqan kitaptarın beredi. Qıtayğa, olardıñ tarihı men mädenietine, filosofiyasına qatıstı köp swraqtar qoyadı. Söytsem, sol jıldar Mwhañnıñ Kuñ Fuczını audarıp jürgen kezi eken.

1996 jılı äl-Farabi atındağı QazWU-dıñ Qazaq ädebieti kafedrasına sırttay izdenuşi bolıp qabıldandıq. Taqırıbım «qıtay qazaqtarı poeziyasındağı wlt-azattıq ideya (HH ğasırdıñ 20-50jj.)». YAğni twtastay äri tap-taza Şığıs Türkistan kezeñi.  Ğılımi jetekşim professor, QR WĞA-nıñ korrespondent-müşesi (keyinnen akademik)  Rımğali Nwrğali.

Mwhtar ağa men Rımğali ağa ekeuiniñ arasındağı az-kem ökpe-reniş turalı Rekeñ bwrın da  şet-jağalap aytqan. «Onıñ sağan eş qatısı joq. Mwhtar ağañmen öz aldıña sıylasıp, jüre ber»,  – dep edi Rekeñ marqwm. Ekeuiniñ arasındağı «äñgimeni» aşıp aytpağanmen, jetekşimmen azdı-köpti qırbaylığı bar ekenin Mwhañnıñ da söz läminen bayqağam. Alayda älde bir wsaq pendelerge wqsap soğan bola menen teris aylanu twr ğoy, salqın qabaq tanıtpastan  ılği qoldap-quattap otırdı.

Sodan Mwhaña QazWU qazaq ädebieti kafedrasına sırttay izdenuşi bolıp qabıldanğan  jañalığımdı aytayın dep, äri taqırıpqa qatıstı alğaşqı maqalamdı köterip bardım. Mwhañ taqırıbımdı estip qattı quandı. Alıp barğan maqalamdı şıqqalı twrğan nömirge salıp jiberdi.

1998 jıldıñ erte kökteminde Almatıdağı «Atatek» baspasınan «Semser suı» degen atpen jır jinağımız jarıq kördi. Tanıs-bilis, sıylas ağayınğa kitaptıñ biraz danasın ülestirdik. Ärine, alğaşqılardıñ qatarında Mwhaña da bir danasın aparıp berdim. Mwhañ jürekjardı qwttıqtau tilegin ayta kelip: «Bayağı baspada otırğan zamanım bolsa, bwl jır jinağıñdı bwdan da sapalı, bwdan da qomaqtılau ğıp şığarıp berer edim. Endi meniñ körimdigim bolsın, osı kitabıñnan öziñ tañdap on şaqtı öleñiñdi alıp kel, jurnaldıñ aldağı nömirlerine salıp jibereyik», – dedi. Keşiktirmey bir top öleñimdi qolına tigizdim. «Jwldızdıñ» 1998 jılğı N7 sanında «Men qolımdı tuğa beker sozbaymın» degen jalpı taqırıppen toptama jırlarımız jarıq kördi. Jurnaldıñ şıqqanın esti sala Mwhaña rahmet aytayın, jurnaldan birer danasın alayın dep redakciyağa bardım. Mwhañ ornında eken. «Al, aynalayın Dükenjan, qwttı bolsın! Men şını kerek, bwrın öleñderiñdi qattı män berip oqımappın. Şın aqın ekensiñ! Talanttı aqın ekensiñ! Osı qarqınıñnan  tayma!» – dep qolımdı alıp, jurnaldıñ birer danasın qolıma wstattı. Mwhañnan bwnday bağa estimin dep eş oylamağam, kädimgidey köñilim körkeyip, janım masayıp şıqtım.

1999 jıldıñ jazına salım qorğauğa şığatın boldıq. Alayda QazWU-de qorğau kezeginde twrğan adam köp bolğandıqtan, wstazım Rımğali Nwrğali meni Abay atındağı Qazaq memlekettik pedagogikalıq universitetindegi qazaq ädebieti boyınşa kandidattıq dissertaciya qorğatatın ğılımi keñesten qorğatatın boldı. Keñes törağası,  professor Nığımet Ğabdullin aqsaqal kelisimin bergen körinedi. Bir qızığı Mwhtar ağa sol keñestiñ müşesi eken. Qorğaudıñ küni belgilengennen keyin avtoreferatımdı alıp Mwhaña bardım. «Bärekeldi!» dep Mwhañ şın quandı. Sosın twrıp: «Soñğı kezderi bwl keñestiñ jinalısına qatısıp jürgen joqpın. Biraq bwl jolı sen üşin mindetti türde baramın. Reti kelse qoldap söyleymin. Dauısımdı beremin», – dey kele sättilik tiledi.

Uäde etkenindey Mwhañ qorğauğa keldi. Bizdiñ jwmısımızdı eki opponenttiñ ekeui de, özge de söyleuşiler de (professorlar S.Qirabaev, T.Käkişev,  M.Abdrahmanov t.b.) joğarı bağalap, qoldap söylep jatqandıqtan ba,  Mwhañ söyleudi artıq kördi-au deymin, söylegen joq. Dauısın berip bolğannan keyin, meniñ qolımdı alıp, sättilik tilep ketip qaldı.

Mwhañnıñ keyindep, meniñ şığarmaşılığıma degen qoldauı men qamqorlığı basqa bağıtqa auısa bastadı. Atap aytqanda, şığarmaşılıq adamındağı jazu men oqudıñ  proporciyası,  öziniñ şığarmaşılıq täjiribesi, keybir ömir keşirmeleri, älem ädebieti, qazaq ädebieti t.s.s. oylarımen  bölisip, ağalıq aqılın da aytıp twratın.

Keyin men Astanağa kettim, ol kisi şetelge ketti.... Men ılği sağınıp jüremin! Keyde izdep barğım keledi. Biraq meniñ jalaqım Almatığa barıp keletin wşaqqa da jetpeytini kimge qwpiya?!.

Bir täuiri bizdiñ  – qazaqstandıq professorlardıñ ömiriniñ  qanday ekenin Mwhañ öte jaqsı biledi ğoy.....

Altı alaştıñ bağına tuğan sol wlı adam, meniñ asıl ağam 80 jastıñ señgirine şığıp otır. Mwhañnıñ mereyjası – bile bilsek wlt meyramı! Baqıt tätemmenen qoldasıp, qoltıqtasıp jüzge keliñiz, asıl ağa, demekpin!

Men öz ömirimde Alaştıñ alıp ta adal perzenti, Wlı suretker Mwhtar Mwqanwlınıñ osınşalıq ağalıq şapağatın körgenimdi maqtan twtamın! Bireuler ol kisini «ruşıl, kereyşil» etip körsetkisi keledi. Bwl bos söz! Bwl tap-taza jala!  Qazaqı jönmen kelsek, men wlı jüzdiñ – albanımın, ol kisi orta jüzdiñ  – kereyi.  Mağan Mwhañnıñ   «wlı jüz ekensiñ, kerey emes ekensiñ» degen zäredey de oyı da, nieti de bolğan joq. Kerisinşe ol kisi kerey izdese qıtaydan menimen qatar kelgen abaq kerey balası az emes edi. Keybireui tipti «abaq kereyligin» alğa tartıp, bizdi jamandap barıp, ağalap-jağalap ta jürdi....

Söz soñında bizde bir ülken ökiniş bar, onı da ayta keteyin. Almatıda, Mwhañmen sıylasıp, ini bolıp jürgende, bäybişesi ekeuin üyge şaqırıp bir däm tatqıza almağanımız. Şının aytqanda, şaqıru oyımızda boldı. Talay-talay oqtalıp barıp qayta aynıdıq. «Kelmeydi» dep oyladıq. Eger, men şınımen de şaqırıp, ol kisi şınımen de kelmey qalsa, köñilimiz säl de bolsa suıp qaluı da mümkin be edi... Kim bilsin?! Biraq sol qılığımızğa qazir ökinemiz.

Alla amanşılığın berse, ağamız ben tätemizdiñ elordağa da bir jolı tüsip qalar dep kütip jürmiz endi.

Düken Mäsimhan

2 aqpan 2020 jıl

Astana

Abai.kz

25 pikir