Särsenbi, 27 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9304. Jazılğandar — 4746. Qaytıs bolğandar — 37
Estelik 626 4 pikir 7 Säuir, 2020 sağat 14:15

Elegiyalıq modustiñ tılsım älemi...

(Amanhan Älimwlı ruhına)

Ökşesin basıp «ağalağan» Alaş ziyalı qauımın jatırqamay bauırına basatın Amanhan Älimwlınıñ jaqsılığın körip, ayalı alaqannıñ tabın sezingen jannıñ biri bolğandıqtan kezinde jazılıp, biraq jarıq körmegen jazbammen öner süyer qauımmen bölisudi hoş kördim. Birde osıdan bir jılday bwrın Aman ağa wyalıma qoñırau şalıp, «Jas Alaş» gazetiniñ 2019 jılğı 26 naurızdağı №24 sanına şıqqan «REKVIEM («Janaza» küyi)» tuındısın oqığan oqımağanımdı swradı. Oqığanımdı ayttım. Äñgime sonımen üzildi. Ağanıñ qoñırau şalğanınan keyin atalğan öleñ jaylı tömendegi maqala ömirge keldi. Onı jazğanımdı men aytpadım, ağa öleñi turalı maqala jazuımdı swramadı. 

Ädebi darındılıqtıñ tabiğatı ilki zamannan-aq özine zor qızığuşılıq tudırıp, ejelgi grekter onı (nevrozdan psihozğa deyingi aralıqta öte bay reñkter boy körsetetin) «essizdikpen» teñestirdi. Aqın degenimiz – ol jwrttıñ bärinen erek birde özgelerden kemşin tüsetin, endi birde olardan bir satı joğarı twratın «jın buğan» jan.  Onıñ osı «beysanasızdığı» bir mezette äri aqıl-parasattıñ eñ tömengi, äri eñ joğarı sanatı bolıp tabıladı.

Eskiden qalğan jädirgerlerge zer salar bolsaq, odan keyingi däuir mwralarına oy jügirtetin bolsaq, onda äli künge deyin sanamızğa ornıqqan dünie aqın äldenesin joğaltıp, onıñ esesine ayırıqşa qabilet-darınğa ie bolğan jan retinde tanıladı. Sonımen qazirgi zamanalıq wlttıq ädebi poceste äldesin joğaltqandar da, äldesin joğaltpağandar da aqın atanıp jür. 

Körkem ädebieti köbine söz öneri dep ataydı. Qay damığan tilde bolmasın «öner» wğımın eki türli tüsindiruge boladı. Onıñ birinşisi  adam qolınan tuındağan kez kelgen şeberlikti, wqsatımdı wqtırsa, ekinşisi ruhani mädeniet salasındağı is-äreket türin tüsindiredi. 

Osıdan şığarıp aytarımız, «söz öneri» öziniñ birinşi mäninde tildiñ mayın tamızatın şeşendik önerdi tanıtsa, ekinşi mağınasında ädebiet – körkem önerdegi özindik bir tür erekşeligi retinde muzıka, suret t.b. siyaqtı körkemdik qızmet atqaratındığın bildiredi. Osı ekeuiniñ basın bir jerge tüyistire bilgender aqındıq älemindegiler arasında öte sirek. 

Adam tirligi qaytalanbas derbes kelbetti ömirdiñ eki qırı: «men» jäne «älemnen» twradı. Körkem twtastıqtıñ estetikalıq ayaqtalımı birin biri jekelep, baylanıstırıp twratın köp qatparlı şekterden tüziledi. Sonımen estetikalıq mädeniet degenimiz – adam men onıñ äleminiñ işki jäne sırtqı mädeni şekarası.

Tuındınıñ körkem boluı aralas nemese ruhtandıruşı t.b. bolıp keluşilikti bildirip, eñ erek degenderiniñ özi äldebir tipke jatıp, kez kelgen öner tuındısı belgili bir körkemdik modusimen (zañdılıqtardı jüzege asıru amaldarımen) sipattaladı. Zamanalıq ädebiettanu ğılımına «modus» wğımın körkem jäne ädebi tipterdiñ jalpıestetikalıq arajigin aşpay N.Fray engizdi [ğalım eñbeginiñ orısşa audarmasın qara: Zarubejnaya estetika i teoriya literaturı HİH-HH vv. – M., 1987. – S. 232-263.].

Körkemdik moduster (lat. modus – ölşem, amal-täsil) degenimiz – öner zañdılıqtarın özektendirudiñ amal-täsilderi. Eger ädebi däuirler men bağıttardağı amalyattıq orın aluşılıqtı körkemdik paradigma (gr. Παραδειγμα, «mısal, ülgi, nwsqa») sipattasa,  körkemdik modusteri özindik taranstarihi sipatımen erekşelenedi. Qaharmandıq, tragediyalıq, komediyalıq, idilliyalıq, elegiyalıq, dramalıq, ironiyalıq moduster özdiginen estetikalıq sananıñ tipologiyalıq tür özgeruşilikteri bolıp tabıladı. Qazirgi (bwrınğı) qazaq ädebi procesinde ömirge kelip jatqan kez kelgen tuındı özderiniñ körkemdik qwndılıqtarına qaramay estetikalıq modaldılıqqa ie şığarmalar.

Ädebiet teoriyası salasındağı körkemdik modustarı körkem mazmwnnıñ (ideyalıq-sezimdik bağalauşı pafos türleri men avtor emocionaldığı tipteriniñ) twlğattıq jağın ğana emes, sonımen qatar, jağdayat, qaharman tipterine, oqırmandıq qabıldau japsarlarına (twlğat-nışanat-qabıldauşı//sub'ekti-ob'ekti-adresat) da qoldanıladı.

Zertteuşiler är körkemdik modus özdik işki birtwtas jüyelik qwndılıq pen oğan say keletin şarttı uaqıt pen şarttı keñistikti, motivter jüyesin, «işki (jan) dauıs» jüyesin, mätinniñ ırğaqtı-ekpindik tüzilim qwraytın poetikağa ie dep wyğarım jasap jür. Körkem-estetikalıq jüyeniñ tini «twlğalıq diada//qosarlıq» jäne oğan qarsı twratın sırtqı älem: «men sondamınan» twradı. 

Endi körkemdiktiñ elegiyalıq modusin jeke qarastıratın bolsaq. Körkemdiktiñ elegiyalıq modusi idilliyalıqpen birge jeke tirliktiñ işki oqşaulanuın estetikalıq igerudiñ jemisi bolıp tabıladı. Bwrındarı keñestik däuirde, odan keyingi kezderi de köpke deyin osı elegiyalıq modustiñ ornına tuındıdağı bastan derbes küy keşudegi köñil jarasın onşa aşpaytın jartıkeş termin «lirizm» qoldanılıp keldi. Äli de osı termindi oñdı-soñdı qoldanatın ädebiettanuşılar kezigip twradı. 

Sonımen elegiyalıq «Men» degenimiz – dünieden baz keşip, bär sättik ömirden tüñiluşiliktiñ körinis berui.

Mezilsiz alma üzildi üsik şalğan,

Qwrıqqa tay sürindi tüsip qalğan.

Qaqalıp bura qaldı köbigine,

Alğanda tirseginen küşik jalğan.

REKVIEM («Janaza» küyi) Amanhan Älimwlı "Jas Alaş" gazeti, №24 /26 naurız/ 2019 jıl

Elimizde azattıq jıldarı orın alğan keleñsiz oqiğalarğa qatıstı aqın öz jan dauısın osılayşa estirte öksite sırtqa şığaradı.

Bodandıq däuirdegi Mağjannıñ revanşistik jırlarında da elegiya körinis taptı.

Osı arada Mağjannıñ küyinişti «Täñiri» öleñinen üzindi bere ketelik.

Jiberdiñ basqa jwrtqa

jolbasşılar,

Är jwrttıñ jolbasşımen

közin aşılar.

Ne elşi, ne jol silter

kitabıñ joq,

Alaşqa älde jazğanı bar da

şığar? – degeni  qasietti kitaptıñ birinşiligin audarma arqılı ielenip, özderi,  äli künge sodan japa şegip jürgen jöyitter (evreyler) – qasietti kerey tañbasın (svastikanı) Däuit jwldızına ayırbastap, birinşi adamnıñ esimin – Qwmanı äyelge (Hauağa) telip jibergeni az jazılğan joq. (Türki äleminde erekşe qadir twtılatını Qazireti Qızırdıñ Täñiriniñ eñ birinşi adamzatqa jibergen Jaratqannıñ elşisi bolğanınan jäne aspannan qwday kitabı tüsken birinşi halıq türkiler ekenin bwrınıraq jazılğan bir maqalamızda däleldegen edik. – Ä.Ä.Ä.)

Latında  adamnıñ esimi Qwba mifologiyalıq tüsinigimen astasıp, Homo dep ataladı. Onıñ jaqsı sipatın  humanus//gumanist, adamzat izgiligin – humanitas//gumanizm sözderi bildiredi. Qıpşaqtardı rimdikterdiñ – «Qwman» dep ataularınıñ tüp negizinde köp män jatır. Qwman latınşa – adam atanıñ wrpağı degen miftemeni bildiredi. 

Älemdik deñgeydegi elegiyalıq jırlardıñ qazaqqa tanıluında İliyas Jansügirovtiñ röli asa zor. Onı mına audarmadan köre alamız.

Elegiya

Esalañ ömirdi oylap qızığı öşken,

Kisidey auırlaymın şarap işken,

Qayğısı ötken künniñ – tätti araqtan

U janğa qanşa tozsa, sonşa batqan.

Jolım mwñ: keñ teñizi keleşektiñ

Siyaqtı qayğı, beynet elestetken.

Dostarım, biraq meniñ kelmeydi ölgim;

Twruğa oy-azappen bar tilegim.

İşinde dau-janjaldıñ, qayğı-äureniñ

Barlığın rahatımnıñ qwp bilemin:

Key-keyde susındaymın tätti küyden,

Közimniñ jazuıma jasın tögem,

Bälkim beyuaq keşine ömirimniñ

Qoş dep külip mahabbat şaşar nwrın.

(A. S. Puşkinnen audarğan İliyas Jansügirov)

Sonımen elegiyalıq katarsis (öner arqılı imani tazaru) «joğalğan düniege qara jamılıp qayğırudı» tanıtadı. Bastan hal keşuşi «men» antiidilliyalıq dünie sezinimge boy aldırtadı. Qwdaydan jwrt bezingen twsta Mwqağali kerisişe küy keşkenin mına öleñnen añğaramız. 

Jarınıñ jarıq düniege perzent äkelgenin estigen Mwqağali bılay jır tolğaydı:

Iä, Alla berdiñ be, 

Bermediñ be?!

Iä, Jaratqan kördiñ be,

Körmediñ be?!

Şırıldağan üniñnen 

aynalayın,

Şınımenen ömirge 

kelgeniñ be?

Qızım bolsañ – 

Qırımda qwralaysıñ,

Wlım bolsañ – 

Wlı bir mwradaysıñ.

Estidiñ be esi joq, ey dünie,

Menen nege süyinşi

swramaysıñ?!

Jalğız edim tasta ösken

şırşadayın,

Jabırqauşı em dauılda

sınsa qayıñ.

Su bop ketpey nege twr

qos janarım,

Nu bop ketpey nege twr

qu samayım?!

Iä, aqın üşin bwl öleñniñ baspa betin körui şart emes, tek Alladan alıstağan jwrttı oğan jaqındamağanı üşin «özi arqılı özgeni meñzeu» stilistikalıq ädisi arqılı közge şwquı bar. Öytkeni, qwdaysız – köpşilik bir jaq. Allasın auzınan tastamağan aqın – qoğamnan bölingen kisikiik. 

Endi Mwqağalidı añsauğa arnalğan elegiyalardıñ birine kezek bereyik. 

Medet Demejannıñ “Mwqağali” öleñine elegiyalıq modus boyınşa payımdama jasap köreyik. Bärimiz bilemiz “Qasietti kitaptardıñ” barlığı tek poeziyalıq mätin türinde wşırasadı. Nege? Osınıñ jauabın barşa payğambarlarımız men näbilerimizdiñ jiıntıq prototipi şoğırlanğan “Mwqağali”  obraz-simvolınan tabamız:

Mwqağali

Täñirim jer betine jibergen elşi edi,

Ol mına tirlikte taskereñ, azalı,

Ömirin öleñmen ğana ölşedi. 

 

Talanttı eşkimde moyındamadı,

Alaswrıp boyında qanı.

Qwsadan işip ketti,

Tälkekti tağdırına töze almay...

 

Poeziya pırağına minip wşıp ketti,

Erteñgi jarıqtan köz almay.

Erteñgi jarıq degen söz ştrihtıñ astarında bodandıqtan qwtılu ideyası jatır.

Ol ölgen joq,

Öleñ qaldı soñında bastı qwnı.

Jırların izdep jürip

Swrap oqitın boldı.

 

Tığıp qoyıp basına jastığınıñ,

Qızdar jılap oqitın boldı.

Wlttı “tanımal twlğanıñ” obrazı arqılı otarşılıdıqtan er minezinen ayırılıp, “qız qılıqtı” bola bastağan qazaq jılap otırıp, öz payğambarlarımen tabısatın boladı degen oydı sanamızda tañbalaydı.

Iä, Mwqa,

Biz senen asa almay jürmiz.

Sen oyqastap ötken aq paraqtı,

Jüreksinip basa almay jürmiz.

 

Qalam wstauğa da keyde qinalamın,

Köñilime wyat mekendep.

Öleñ oqıp berip em süyiktim mäz

«Mwqağalidıñ jazğanı siyaqtı eken» dep.

Täñirşildik ruhtıñ mwsılmandıq reñkindegi qazaq absurdizmi wzaq ta, tolğaqtı-tolğaulı kezeñdi bastan keşip wltına oraluğa tiistin. Osı bir wlttıñ jahwt ädebi-mädeni qazınası özin ğasırlar tozañınan arşıp, zamanğa say jwtındırıp, alaş jadısına qayıra oraltatın jandı tek egemendik jıldarı keziktirdi. Qazaq absurdizmi jastar arqılı ädebiet esigin arağa mıñjıldıqtar salıp jañarğan sipatpen qayıra attadı. Sol absurdizmdi wltımımızğa qayıra oraltqandardıñ işindegi darası – Azamat Tasqara edi. Bwl daralıq onıñ qazirgi ädebi proceste şığarmaşılıqtarımen jwrtqa tanılıp, önimdi eñbek  jürgen özge aqındardan ala böten şetindik (absurdtıq) stilinen tanıladı. Azamat Tasqaranıñ alogizmdik söz saptauğa negizdelgen jırı Barmaq ölşemin şarttı türde saqtap, wyqastıq birizdilikti kerek etpeytin stil'dik erekşelikke ie. Ol bükil öleñ boyında ne ekilik, ne üşemdik wğım-tüsinikke avtorlıq akcent tüsirip, barlıq aytpaq oyın solardıñ töñiregine jinaqtap, oqırmanımen mısıq pen tışqannıñ ädebi oyının oynaydı.

Endi aqınnıñ «Tün sezbeydi: ğasır, ğasır, ğasırlar...»  attı öleñinde aqın uaqıt mezgili (tün) men jıl mausımına (küz) barlıq oyın toptastırıp, joldıñ şetinde asıqpağan arbanıñ doñğalağın arqalap, Siziftik tirşilik keşip jürgen öziniñ jalğızdığımen mwñdasıp, aqın jäne pende retinde qaqqa jarılıp Qwlazığan bastan hal keşu auanında aydıñ jwp-jwqa tilinen tamşınıñ aq dwğasınıñ qwlaytın sebebi:

Bwl kürsinis azamattıq şınımen,

Mına küz de – tasqarawlı mausımı, dep atı-jönin öleñniñ finaldıq soñğı tarmaqtarınıñ qauzına sıydırıp, aqındıq «MENİN» paş etedi.

Bwl Aqberen Elgezek te:

Qaydan keldi, bilmeymin, bwl wyğarım,

Bireudiki – öksigim, jımiğanım.

Qaraşıqtıñ tübinen oqta-tekte

Oqıladı dıbıssız jır-imanım,- türinde beriledi de, aqın babalardıñ joğalğan örkenietin öksi otırıp, el bolıp qayıra tiriltuimizdi eske saladı. Añdağan adamğa “Oqıladı dıbıssız jır-imanım” degen jol Avesta gimnderi men Babıl qış jazularınıñ wltımızğa jetpeuin meñzeydi. Wlttıñ ölgen mänin tiriltu qos aqınnıñ şığarmaşılıq kredosı men aqındıq missiyasına aynalğandığına köz jetkizemiz.

Ahmed YAssaui türki düniesine sopılıq ağımdı tartu etse, HHİ ğasırda qazaqqa Absurdizmdi sıylağan Azamat Tasqara arasında ruhani baylanıs joq degendi äste ayta almaymız. Ol qarapayım adamğa tüsiniksiz Ahmed hikmetterin zamana qalıbına salıp, jañaşa qırınan qwdaydan alıstağan alaşına tanıtu üşin sonı qadamğa barıp otırğan aqın.

Osılayşa, aqındarımız elegiyalıq modusti bağdarşam etken öz tuındıları arqılı wlt jadında öz qoltañbaların qaldıra aldı. Azamattıñ şığarmaşılığın türki sopılıq ädebietiniñ zairlılıqpen astasıp halıqqa qayıra jol tartuı dep te bağalauğa boladı. Eki däuirdiñ marqası biri – türkiler üşin sopılıq ädebiettiñ esigin aşsa, ekinşisi – alaşı üşin elegiyalıq absurdizmniñ şımıldığın türdi. 

Äset Naymanbaevtıñ Demejan öliminen keyingi “Qara ağaşqa” mwñ şağuın zamanına say transformaciyalağan Däuletkerey Käpwlınıñ “Kekiligine” aynaluınıñ ädebi keskindeluine qalamger qoldanğan elegiyalıq modus arqılı kuä bolamız. Osı modus Mahambettiñ qızğışın Däuletkereydiñ kekiligine aynaluğa septesti:

Tastan da tasqa sekirip,

Tauda bir oynar kekilik.

Bizdiñ elde jalğız ğana jetim wlt,

Sen, eşkimge aytpa, kekilik! 

 

Kekilin samal süygen qws,

Tau twğırında biler qws.

Bwratanalar – han wlınday şirengen,

Men  Qazaq bop qaldım – imengiş,- deuinde sananı sarsıltqan swmdıq zäreñdi zär tübine jiberetin oy jatır.

«Suretker degenimiz (deydi Freyd) – o basta şındıq bolmıstı qaz qalpında qabıldamaytındıqtan onıñ şarttılığın da käperge almaytın jan bolğandıqtan, tua bitken ilki tüysiktik oyanımnıñ qwrsauında qalıp, özi tuındatqan tılsımdı äleminde patşalıq qwrıp, erotikalıq äm özimşildik tilek-qalauına erik beredi. Solay bolğanımen de, ol aspanan jerge tüsip, qayıra şındıq bolmısqa oraladı; öziniñ asqan darındılığı arqasında öz qiyalın şındıq bolmıspen astastırıp, mañındağılardı onıñ şınayı älem ekenine qwlay sendire aladı. Onıñ oyğa alğan arman-tilegi osılayşa jüzege asıp, endigi jerde ol qaharmanğa, padişahqa, tuındıgerge, el auzındağı janğa aynaladı. Osı bağıtta ol eşbir aynalma joldı tañdağan joq, qayta öz tatım-talğamın işki älemniñ ıñğayına beyimdey bildi».

Osılayşa, aqın degenimiz – özin özdik ömir süruin qoğamğa tanıta bilgen armanşıl jan. Ömirdi qaz qalpında emes, öz qiyalınıñ besiginde terbetuşilik onıñ tirliginiñ bastı şaruası.

Biz keltirgen är däuirdegi elegiyalıq körkemdik modusiniñ mısaldarı aqın oqşaulanuı men aulaqtanuınıñ nätijesinde ömirge keletin jan dauısınıñ poetikalıq ayşıqtalğan türli qırınan habar beredi.

Elegiyalıq hronotop degenimiz – özgelerden ne uaqıttıq, ne keñistiktik aulaqtanıp, öziniñ mwñdı älemine boy jasırağan şığarmaşılıq adamı öziniñ «qayğı äleminde» derbes tirşilik keşui. Bwl ädebiettanuşılıq problema wlttıq ğalımdarımız arasında endi-endi qolğa alınıp, är qilı japsarda qarastırılıp jatır. Biz tek sonıñ keybir twstarın şiırlap qana öttik.

Iä, ağamızdıñ «REKVIEM («Janaza» küyi)» tuındısında ömirdiñ bayansızdığı «mezgilsiz üsik şalğan alma», «qwrıqqa tüsken tay» «küşik jalğan tirseginen alğanda köbine qaqalatın bura» türinde wlttıq koloritpen beriledi. Aqınnıñ mwñdı äleminiñ işke bükken sırın wğınu men wğınbaudıñ arasındağı körinbes perdeni aşu men aşpauımız uaqıt enşisindegi dünie. 

Bälkim ağamız bwl tuındısın ömirden öterin erterek bilip, jazdı ma eken degen düdämal saual köñil tüpkirinde qılañdaydı. Jäne ağamızdıñ artında qaldırğan mol ädebi mwrasınıñ jas ädebiettanuşılar tarapınan öz bağasın alatın künde alıs emes. Biz sonıñ alğaşqı qadamı retinde Amanhannıñ elegiyalıq katarsisine qatıstı ayaq basar şolu ğana jasadıq.

Äbil-Serik Äliäkbar

Abai.kz

4 pikir