Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5220. Qaytıs bolğandar — 38
Abay mwrası 1599 7 pikir 6 Säuir, 2020 sağat 13:45

Abay öleñderindegi «ulı oylar» toptaması

Abaydıñ äleumettik lirikaların söz etkende «Qalıñ elim, qazağım, qayran jwrtım» öleñine soqpay ketu mümkin emes. 

Qalıñ elim, qazağım, qayran jwrtım,

Wstarasız auzıña tüsti mwrtıñ.

Jaqsı menen jamandı ayırmadıñ,

Biri qan, biri may bop endi eki wrtıñ,- degen joldarında, qazaq halqınıñ bükil tragediyalıq ömiri jatqanday. Aqınnıñ joğın joqtap, mwñın mwñdap otırğanı «Qalıñ eli, qazağı». Onı «Qayran jwrtım» dep bar janımen ıntığa süygen aqın, anıq artta qalğan qarañğı nadandığın «Wstarasız auzıña tüsti mwrtıñ» degen sözben beynelep jetkizedi. Mwrttıñ auızğa tüsip, işer asqa tiyui – ol haram. Mwnı bilgen mwsılman nege mwrtın qırqıp, basıp jürmeske. Biraq, auızğa tüsken mwrttı qırqatın wstara joq. Mwrttı qırqıp basu üşin kim köringenniñ qaltasında jüretin wstaranıñ, qazaqqa tabılmauı – qazaqtıñ artta qalğan nadandığınıñ belgisindey. 

Al, jaqsı menen jamandı ayırmaytın oquı joq sauatsız, nadan halıqtıñ «bir wrtı may, bir wrtı qan» bolatını, yağni jaqsılığı men jamandığı birdey jüretindigi ejelden belgili. 

Abaydıñ aqındıq wlılığı sonda – ol bir şumaq öleñge halıqtıñ bütin tarihın, bükil bolmıs-bitimin sıyğızıp twr. 

Mine, osınday tağdırı auır eldi jarqın bolaşaqqa jetkizetin el basşıları emes pe edi?! Biraq, olardan ümit az. Tipten joqqa tän.

Bas-basına bi bolğan öñkey qiqım,

Minekey, bwzğan joq pa, eldiñ siqın,- degen aqın, el bileuşileriniñ eldi meñgerip, basqaruğa jaraymız degenderdi  bilim, minez, adamgerşilik jağınan tatımsız, qwnarsız adamdar dep tanıtadı. Öñkey qiqım. Qiqımda tamır bolmaydı. Bolsa da tayaz, jetimsiz. Önim joq. 

Tayaz «qiqımdar» basqarğan eldiñ tragediyası är uaqıtta tereñ bolmaq. Halıq mwñı – aqın Abaydıñ mwñı. «Qiqımdar» basqarğan nadan elde qanday bolaşaq bolmaq? Halqınıñ tarihi äleumettik jağdayın tereñ bilgen aqın:

Özderiñdi tüzeler dey almaymın,

Öz qolıñnan ketken soñ endi öz ırqıñ,- dep küñirenedi. 

Abayğa bodan bolğan eliniñ bolaşağı küñgirt edi. Elin eñbekke, öner- bilimge şaqırğan aqınnıñ özi de halqına anıq küres jolın, bostandıq jolıñ mınau dep körsete almadı. Halqı da qarañğı, nadan bolatın. Resey imperiyasınıñ otarına aynalıp, bolaşağınan ayırılğan halqınıñ mwñı öz mwñı bolğan aqın, zamanınıñ ulı zapıranın işine jiıp, «İşim tolğan u men ört, sırtım dürdey,» -dep küñirengende, aqın bolaşaqtan ümiti üzilgen sol kezdegi bodan halqınıñ tragediyasın aytıp derttenedi.

Halqınıñ tragediyası aqınnıñ jeke jan azabına aynalıp, 

Ulı siya aşı til,- nemese:

İşip tereñ boylaymın

Ötken künniñ uların,- bolmasa:

Aşuıñ aşığan u, oyıñ kermek,- ne:

Tağı sene bastaymın,

Künde aldağış qularğa,

Esim şığıp qaşpaymın,

Men işpegen u bar ma?,- degen sekildi Abay poeziyasında «Ulı oylar» toptaması bastaladı. Abay öleñderin bayıppen oqığan oquşı, aqın öleñderinde «u»- dan ayaq alıp jüre almaydı. «U» - aqınnıñ tragediyalıq oylarınıñ tüp temirqazığı sekildi.

Aqın poeziyasındağı tragediyalıq ulı oylar,- keybir zertteuşilerimiz aytıp jürgendey, köp nadannıñ ortasında, qarañğı, meşeu qoğamda ömir sürgen bilimdar, danışpan aqınnıñ oy azabınan tuğan jalğızdıq tragediyasınıñ, ömiriniñ soñğı jıldarında jaqındarınan ayırılğan aqınnıñ jeke basınıñ tragediyasına wlasuınan tudı dep oylasaq, onda bir jaqtı sayaz oylanğanımız!

Bwl – Abay poeziyasın tereñ tüsinbegenimiz bolıp tabıladı! 

Eger biz Abay poeziyasındağı tragediyalıq ulı oylardı aqınnıñ jeke basınıñ tragediyasımen ğana baylanıstırsaq, qatelesip adasamız. Adasqanda da şığandap, bir büyirge bwrıs ketemiz.

Abay: 

Qartaydıq, qayğı oyladıq, wyqı sergek.

Aşuıñ – aşığan u, oyıñ-kermek, - dep jazğanda 41 jasta ğana bolatın jäne jeke basında eşqanday tragediya joq, degeni bolıp twrğan, bası aman, bauırı bütin kezi.

Eger, biz Abaydıñ jeke ömirine jäy pendelik közben qarasaq, ol öte baqıttı. Abay «Qaradan şığıp han bolğan» ağa swltan Qwnanbaydıñ bel balası. Ol eki şeşeniñ ortasında, äz äje Zereniñ qwşağında, halıqtıñ ruhani qazınası halıq auız ädebieti nwsqalarına uızınan qanıp işip, baqıttı balalıq şağın ötkizdi. Ne işemin? Ne kiemin? – demedi.

Keyin balalıq asıp, jigitşilik şaqqa jetkende de şayqap işti, şalqıp jürdi. Bir basındağı baylıq pen bilikti aytpağanda jigittik däurenniñ qızığın molınan tattı. Tañdap süyip, uıljığan swludıñ bal demin rahattana jwtpasa, Abay:

Er jigit, tañdap tauıp, 

Eppen jürsin,- dep aytar ma edi? Bolmasa «Jigit sözi», «Qız sözi», «Közimniñ qarası», «Bilektey arqasında örgen bwrım», «Qızarıp, swrlanıp» sekildi mahabbat taqırıbındağı ğajayıp lirikalıq öleñderdi jaza alar ma edi?

Oyda orısqa, qırda qazaqqa degeni bolğan, Orta jüzge belgili bi, rubası Abay, inileriniñ işinen qalağanın eline bolıs etip saylatıp otırğan. Abaydıñ tiri kezinde de, ölgen soñ da Sovet ökimeti ornağanğa deyin Qwnanbay balalarınan bilik ketpegen. Abaydıñ öz kindiginen tarağan balaları qanday! Şetinen oqımıstı, talanttı! Orıs oquın bitirgen oficer balası Äbdrahmandı aytpağanda eldegi talanttı aqın balaları Aqılbay, Mağauiya Tobıqtı elinde auzı dualı bi bolsa, Äygerimnen tuğan jazuşı- audarmaşı balası Twrağwl sovet ökimeti ornağanğa deyin elinde bolıs bolğan. 

Zamandas şäkirt aqını Kökbaydıñ esteligine qarağanda, Abay ömirinde aqşa sanap, aqşanıñ betine qaramağan. Abaydıñ bar aqşası atqosşısınıñ qaltasında boladı eken. Keregin alğan, belden basıp jürgen. Atqosşısı aqşa tausıldı dese, qaytadan aqşa tauıp, qaltasına salıp berip otırğan. Aqşanıñ esebin ömirinde swramağan. Abaydıñ añşılıq seriligi, onıñ qonaqjaylılığı, jeke basınıñ märttigi turalı añız osı künge deyin halıq arasında aytıladı. 

Mine, osılay ömir sürgen aqın Abaydıñ jeke ömirine jäy pendelik közben qarasaq, ol öte baqıttı. Abay, «Ölsem ornım qara jer» öleñinde:

Oy tüskeli timedi erik özime,

Sandalmamen kün keşken tüspe izime,- dep jazbap pa edi?

Özdiginen oqığan oqu-bilimniñ arqasında, oyşıl- filosof därejesine jetken aqın Abaydıñ tragediyalıq ulı oylarınıñ tüp negizgi sebebi-otarşıldıq ezgiden hwqı, dini, ruhı taptalğan, eñbekke, bilim men önerge şaqırğan aqın ösietin kerek qılmay teris ketken, nadan da qarañğı halqınıñ orıs imperiyasına bodan bolıp, orıstanıp, qazaq halqınıñ wlt retinde bolaşağınan ayrıluı edi.

Bilimdar, hakim Abay sol kezdegi düniejüzilik geosayasi jağdaydı da,  orıs ökimetiniñ otarşıl imperiyalıq sayasatın da tereñ tüsindi.

Sondıqtan da aqın: 

Özderiñdi tüzeler dey almaymın,

Öz qolımnan ketken soñ endi öz ırqıñ,- dey otırıp:

Jarlı emespin, zarlımın,

Onı da oyla tolğanıp,- dep zar tögip, ızalana jazuında tüpsiz tereñ oy jatqan joq pa?!                                                                      

Tereñ bilim iesi, wlt wstazı hakim därejesine köterilgen aqın Abay, «Qalıñ elim qazağım», «Biriñdi qazaq biriñ dos» dep jırlasa da, tarihi dialektikalıq twrğıdan kelgende, aqın ömir sürgen sol kezeñde rulıq-patriarhaldıq qoğamda ömir sürgen, wlttıq sanadan göri rulıq sanası basım är türli rulardan qwralğan  qazaq halqı twtas bir wlt därejesine köterile qoyğan joq edi. 

Osı twrğıdan kelgende, qazaq halqın alğaş ret, eñ birinşi bolıp, «Qalıñ elim qazağım»,- dep atay otırıp, sanalı türde qazaq halqına twtas bir wlt retinde qarağan twñğış wlt aqını Abay bolğanın biz wmıtpauımız kerek.

Sol däuirde, qazaq halqına twtas bir wlt retinde qarau kerek degen sapalı oy Abaydan özge qazaq aqındarına orala qoymağan kez. Özine deyingi rulıq sanadağı aqındardan Abaydıñ eñ negizgi bastı ayırmaşılığı sol, ol qazaq halqına twtas bir wlt retinde qaradı.

Abay qazaq halqın wlttıq twtastıq pen birlikke şaqırğan, onıñ namısı men ruhın biik maqsattı, sapalı oy twğırına kötergen twñğış qazaq aqını boldı. Qoğamdıq damudıñ qay däuirinde bolsa da erekşe qwbılıs bolıp sanalatın wlttıq sana – wlttıñ özin-özi sınay bilu därejesimen ölşenedi. Sondıqtan da aqın Abay, halqınıñ wlttıq sanası men namısın köteru maqsatında öz wltın, qazaq halqın ayausız minedi, ayamay sınadı. 

Bwl – öz wltın şeksiz süygen danışpan wlılardıñ öz halqın biik moral'dıq adamgerşilikke, sanalı oy, sapalı tärbiege jetkizude qoldanatın birden-bir ädisi edi. Abay da osı ädiske jügindi. Ol öz halqın, öz  wltın şeksiz süygendikten de osılay etuge mäjbür boldı. 

Jan-jaqtı tereñ bilim iesi, bilimdar Abay öz zamanınıñ äleumettik sırların tereñ bilip qana qoyğan joq, ol sol twstağı halıq ömiriniñ san qırlı qatparların da jetik biletindigi poetikalıq körkemdigi asa joğarı äleumettik lirikalarında ayqın körinedi. 

Şın mäninde, Abay özi ömir sürgen zamanı men qoğamı jayında, qara sözderi men poeziyası arqılı, bizge, keyingi wrpaqqa asa mol enciklopediyalıq mälimet qaldırğan aqın. 

Abaydıñ äleumettik lirikaları men satiraları HİH ğasırdıñ İİ jartısındağı qazaq halqınıñ tarihi äleumettik jağdayın zertteuşi ğalımdarğa asa qwndı derekterimen de bağalı qazına ekeni anıq.   

Nwrğali Mahan

Abai.kz

7 pikir