Särsenbi, 27 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9304. Jazılğandar — 4746. Qaytıs bolğandar — 37
Dep jatır 5414 15 pikir 6 Säuir, 2020 sağat 12:02

Qıtayda ne bolıp jatır?

Koronavirus

Arğı törkini qaydan bolsa da, koronavirustıñ Qıtaydıñ U han qalasınan tarağanı belgili. Onı jarqanattan basqa jändikterge jwğıp, sol jändikterdi azıq etken adamdardan jayıldı, Qıtaydıñ U han qalasındağı virus sınağımen jwmıs jasaytın institut laboratoriyasında paydalanılğan jarqanattardıñ nemese basqa jändikterdiñ wrlap satılımğa şığıp ketuinen taradı, osı instituttıñ biologiyalıq qaru öndirui kezinde virustıñ abaysızda wşqındap ketuinen payda boldı, Amerikanıñ Qıtayğa eptep engizip jibergen virusı eken degen sekildi aluan joramal aytıldı.

Äñgime qıza kele, Qıtay men Amerikanıñ arasındağı öndimes dauğa mwrındıq boldı. Tramp onı «Qıtay virusı» dep salıp edi, Qıtay SİM baspasöz hatşısı 2019 jılğı U hanğa äskerilerdiñ älemdik olimpiadasına qatısuğa kelgen AQŞ sportşılarınan «qalıp qalğan» dep jauap qattı;Pampeo onı «U han virusı» degeninen jañılmasa, QHR tarapı AQŞ tapqırlağan biologiyalıq qaru ekenine «senimdi». Bıltırğı sauda soğısı kezindegi aytıstar mınanıñ qasında «jip ese almaytın» mejede qalıp qoydı. Berekesiz dau Tramptıñ juıqtağı G-20-lıqtıñ onlayn keñesi twsındağı endigarı onı «Qıtay virusı» atamaytın uädesimen sayabır tapqanday boldı. 

Qıtay indetti öziniñ ämirşil jüyesiniñ äkimşilik resurstarına qol artıp eki ay köleminde tizgindey aldı jäne osı jetistigin eki bağdarda näsihattauğa kirisip ketti. Onıñ birinşisi, onı bir ortalıqtan basqarılatın socialistik tüzimniñ «äbjildigi men önimdiligi sındı artıqşılığınıñ» jemisi esebinde äspetteu. Qıtay nauqas jwqtırğandardıñ sanınıñ körnekti azaya bastağanında-aq, älemge Qıtaylıq ädisti äynindey köşirip paydalanuğa jar saldı, özge elderdi dayın astı jey almastar sanatında jazğıra bastadı. Koreya, Japoniya, Singapurlardıñ onsız da, sonday-aq özinen qısqa merzimde indetti şaujaylay alğanınan soñ barıp qana sabasına tüskendey boldı.

Ekinşisi, indettiñ onan arı örşimeui Qıtaydıñ toqtap qalğan bükil tirliginiñ qayta jandanuına mwrsat berdi. Öndirister qosıldı, transport qozğaldı, adamdar qimılday bastadı. İndet örşip twrğan memleketterge kerekti medbwyımdar jetkizuge mümkindik aldı. Sonımen, «bettwmşa diplomatiyasın» bastap jiberdi. Qıtay biligi qazirge deyin 120 memleket pen halıqaralıq wyımğa bettwmşa, qorğanıs kiimderi, testtileu jäne jasandı tınıstatu apparattarımen järdemdeskenin mälimdedi. Üderisterdi bağamdap otırğan sarapşılardıñ birazı mwnı Qıtaydıñ tu basta indetti bile twra jasırıp, onıñ aldın aludıñ «altın mezetin» qapı jiberıp alğan kinäsin juıp-şayuı dep sanasa, birazı Trampt äkimşiliginiñ Amerika müddesimen äsire äuestenip, halıqaralıq jauapkerşilikten qaşqaqtap jürgen «öliaralıqtan» paydalanıp älemdik sayasatqa öz ıqpalın ötkizuge wmtılu dep topşılauda.

Qıtay biliginiñ atalğan gumanitarlıq äreketterdi Şi däriptep kelgen «admzattıñ tağdırlastığı qauımdastığın» jasaqtau ideyasımen astastıra näsihattauı soñğı pikirlerdiñ janı barına dälel bolğanday. Al virustı jasıru äñgimesine kelgende, qazirge deyingi aşıqqa şığıp jatqan aqparattar, jüyeden virustı sayasilandırmay taza ğılımi qırınan zertteuşi ğalımdardıñ zertteulerinde meñzelgen mezgilder virustıñ qaraşanıñ soñğı jarımında-aq bayqalğanın, biraq kommunistik siresken jüyeniñ tuabitti byurokratiyalıq bolmısı onı «künge şığaruğa» erik bermegenin ayğaqtap jatır.

Qaraşanıñ soñı U han emhanalırında bögenayı böten virus bayqalğan, onıñ jwğımtaldıq qasieti de bilingen, ol jergilikti yaki qalalıq tazalıq-densaulıq saqtau komitetine tirkelgen. Alayda qoldanıstağı tärtipke say, onı Beyjiñdegi infekciyalıq indetterdi anıqtau men aldın aludıñ wlttıq ortalığına mälimdeuge emhananıñ qwzırettiligi bolmağan. Atalmış ortalıqtıñ jergilikti bölimşesi men jergilikti tazalıq-densaulıq saqtau komiteti osındağı bilikke jügingen. Olar bolsa, tura sol twsta dağdı boyınşa «qos jinalıs» atalıp ketken jergilikti Halıq ökilderi qwrıltayı jinalısı men Sayasi mäslihat jinalısınıñ aşılıp jatuına baylanıstı, «joğarını» şamırqandırıp, kreslosınan ayırılıp qalmas üşin «jauırdı jaba twruğa» şeşken. 

Soraqısı, jalğastı 14 kün boyı jaña nauqas tirkelmegendigin mälimdep kelgen. Şeteldik sarapşılardıñ işinara derekterinde memleket törağasınıñ öziniñ beri bolğanda 7 qañtar küni, yağni virustıñ jwqpalı ekendigi resimi jariyalanudan eki apta bwrın jağdayattan habarlı bolğandığı aytıladı. Endeşe, älemdik qauımdastıq aldında juıp-şayuğa, jigeri jetse keşirim swrauğa da layıq kinä. Juıqta AQŞ kongresmenderiniñ Qıtay kompartiyasınıñ tu basta indettiñ taraluın jasıru äreketine halıqaralıq tekseru jürgizuge ündep, zardap şekken elderge zalaldı ötep berudi talap etkeni belgili.

Dağdarıs

Koronavirustıñ älemge äkelgen kesepatın körip otırmız. İndettiñ taraluına tosqauıl qoyudıñ şarası esebinde Qıtay biliginiñ jüris-twrıs ataulığa şekteu saludı qwp körgeni belgili. Bwl endi kezeginde düyim el kölemindegi wsınıs pen swranıstıñ teñdey twsaluına alıp keldi. Nätijesinde, twtas ekonomika sola bastadı. QHR statistika agenttiginiñ mälimetinşe, üstimizdegi jıldıñ alğaşqı eki ayında elde twraqtı kapitaldı investiciyalau bıltırğı kezeñdegiden 24.5% tömendegen. Jüye qwrauşı önerkäsip qwnınıñ ösimi tarihta bolmağan 13.5%-ke qwldırağan. Qızmet körsetu salası 13%-ke şegingen. Menşik sıypatına qaray, jeke sektordıñ ösimi 20.2%, memlekettik menşik 7.9%, aralas menşik 14.2% tüsip ketken. Osı mezettegi swranıstıñ jağdayı da mäz bolmay şıqtı. Twtınu tauarların satu soması 20.5%, eñ ilkimdi sanalatın internet saudasınıñ özi 3% keri ketken. Eldiñ eksport-importı twtasınan 9.6%, jeke-jeke 15.9% jäne 2.4% kemigen. Halıqaralıq sarapşılıq mekeme Sapital Economics-tiñ mölşerinşe, atalğan eki ayda Qıtaydıñ JİÖ 13% keri ösken boluı kerek. Aqpannıñ soñındağı körsetkişpen qala-kentterdegi jwmıssızdıq 6.2%-ke jetken, qolaysız mälimetke oñ qabaq tanıtıp körmegen statagenttitiñ özi mwnı osı körsetkiş esepke alınğannan bergi eñ joğarğı şama dep otır.

Ärine, köktem şığa şığandardı şarlap näpaqa izdep ketetin 200mln-ğa juıq «şarua-jaldamalılardıñ» bwl esepke enbeytinin eskerte ketken jön. Jwt jeti ağayındı demekşi, atı öşkir Covid-19 tura Qıtaydıñ egistikke dayarlıq mezgilinde jetti. Qabıldanğan şekteuler şarualardıñ jürisin matap, egis jwmıstarınıñ keşeuildeuine soqtırsa, bwnıñ soñı önimniñ kem aluına sayarı sözsiz. Qırsıqqanda, U han qalası Qıtaydıñ eñ iri himtıñaytqış bazası sanaladı. Sonısımen-aq 8 kökekte aşıladı dep kütiluli qala eldegi tıñaytqış jetispeuşiliktiñ «künäkäri» bolğalı twr. Osı faktorlardıñ logikalıq nätijesi agroönimder köleminiñ azayuı men bağasınıñ köterilui bolmaq. Azıq-tülik bağasınıñ aqpan ayında-aq 21.9%-ke şığandap ketkeni mälim bolıp qalğan. Osılayşa, Qıtay tışqan jılın auır dağdarıspen qarsı aldı. 

Betalıs

Qıtaydıñ dağdarıstı jağdayın tek koronavirus tuındattı deu, beri aytqanda, mäselege üstirt qarağandıq sanaluı kerek. Onsız da älemdik ekonomika öziniñ kezekti qwldıraytın periodına beteki kelip qalğan-dı. Koronavirus tek onıñ biltesi boldı jäne onıñ zardaptarın uşıqtırdı. Qıtaydıñ ekonomikalıq ösimi 40 jıldıq ekpinnen keyin 2019 jılı 6.1%-ti qanağat twtqan. Biılğı meje 6%-ti wstap qalu edi. Qazirşe Qıtay biligi koronavirustan keyin bwl maqsat jayında jañaşa pozicia bildire qoyğan joq. Wlttıq banktiñ kommerciyalıq qarjı wyımdarına nesie mölşerlemesin tömendetti, bir trillion yuandıq şağın biznesti qoldau qarjısın böldi. Arı qaray äliptiñ artın bağatın keyipte. Halıqaralıq keybir sarapşılar Qıtay bwl körsetkişti 2-2.8% şamasında wstay alsa şükir deui kerek dese (Finance Times), QHR ortalıq banki aqşa sayasatı komitetiniñ müşesi Ma jun JİÖ ösimin 1-2%-tik mejede wstauğa ğana mümkindik barın aytadı.

Qıtaydıñ auzında şın sözi bar işinara ekonomisteri «2020 jılı statistikanıñ üyrenşikti jalğan qwramın sılıp tastap aytar bolsaq, ekonomika minusqa ösui kädik» (ekonomis-professor Wang xiaolu) deydi. Qazirgi jağdaymen bajaylağanda, sırtqı swranıstıñ kürt kemui soqırğa tayaq wstatqanday anıq bolğalı twr. Mwnıñ artı soñğı jıldarı jabılıp jatqan eksporttıq öndiristerdiñ bankrotın eseleuge wlasatın türi bar. İşki swranıstı oyatudıñ da maşaqatı jeterlik. Qıtaydıñ 2008 jılğı qarjılıq dağdarıstan 4 trln. yuandıq infraqarılımdıq investiciyamen şıqqanı mälim. Qazirdiñ özinde onda tura sol täsilge jüginu kerek pe, jügingen künde qarjını bayağıday infraqwrılımğa bağıttau kerek pe, joq densaulıq salası siyaqtı äleumettik-köpşilik salağa qwyu kerek pe degen taqırıpta talas jürip jatır.

Dese de, mwnday taktikanıñ täuekeli de jeñil emesi sezilude. Öytkeni bwl, mänine kelsek, erteñniñ esebinen bügin qarızdanu degen wğım. Bwl eldi müldemge qazınalıq şırğalañğa duşar etui ıqtimal. Halıqaralıq qarjı associaciyasınıñ (International Institute of Finfnce) dereginşe, Qıtaydıñ barlıq qarız soması onıñ JİÖ-niñ 310%-ne parapar eken. Mwnıñ üstine tağı qarızdanu qwmardıñ bäsi sıqıldı tirlik bolmaq. Sonday-aq, onsızda öndiris quatın qoyarğa jer tappay otırğan elde, bwl qarjını dalağa şaşqanmen birdey boluı mümkin. Dağdarıstıñ saldarı äleumettik bağıtta da qaterli zardaptarğa wrındıruı ıqtimal. Mısalı, jwmıpen qamtu mäselesi.

QHR damu jäne reformalau komitetiniñ aqparatınşa, naurızdıñ soñına deyin eldiñ 90% öndirisi jwmısın qalpına keltirgen. Alayda energiyanıñ jwmsalu mölşerine qaray jürgizilgen keybir derbes zertteuler bwl mälimettiñ boyamasızdığına küdik keltirumen birge, jwmıspen qamtudıñ juan basın wstaytın şağın-mikro käsiporındardıñ qayta qosılu salıstırmasınıñ 32.8%-ke äreñ jetkenin payımdap berdi. Demek, bwl 100 mln-darmen sanalatın jwmıssızdıqtan derek beredi jäne tüptiñ tübinde kürdeli äleumettik, sayasi ornıqtılıq mäselesine meñzeydi. Sondıqtan da, Qıtaylıq ekonomister elde biıl JİÖ ösimin (6%) saqtap qalu emes, jwmıs orının saqtap qaluğa bardı salu kerek dep şır-pır boluda. Atın ataudı qalamağan Beyjiñdik mamannıñ jwrttıñ «et bağası össe, şerlerin tögip-tögip basılar, al küriş bağası össe partiyanıñ jağasına jarmasarı haq» degen bağamın osı jwmıssızdıq jayında da keltiruge bolatınday. Bwl, demek, sayasi täuekelge sayatın äñgime. 

Qısqası, älemdik dağdarıs Qıtaydı da iektep keledi. Mınau jahandıq  indet neşe aylap qwrıqtalmasa, nemese zäudeğalam Tramp sauda soğısınıñ şoqparın qayta qolına alar bolsa (onı odan äbden kütuge boladı), Qıtayda jağday tipten müşkildep ketui ıqtimal. Onı tübegeyli eñseru Covid-19-tiñ betiniñ qanşalıq tez qaytuımen, älemdik swranıstıñ hal-aqualımen, el biliginiñ ekonomikalıq qwrılımdıq reformalarğa şındap betbwruımen, juıq jıldardan bergi memlekettik sektorğa basımdıq beru bağıtın doğarıp, narıqtıq ekonomikanıñ tiregi sanalatın jeke sektorğa erik beruimen, halıqaralıq sauda erejelerine moyın wsınıp, ziyatkerlik qağidattarın qwrmet twtuımen baylanıstı bolmaq.  

Mwhamethan Qonarbay

Abai.kz

15 pikir