Seysenbi, 2 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11308. Jazılğandar — 5587. Qaytıs bolğandar — 41
Alaşorda 3247 2 pikir 4 Säuir, 2020 sağat 12:40

«Sen ğana halıqtıñ senimine ie boldıñ»

Barlıbek Sırtanov: tört qwjattıñ tağılımı

HİH ğasırdıñ ayağında Sankt-Peterburg universitetinde oqığan qazaq ziyalarınıñ biri, biregeyi – belgili memleket jäne qoğam qayratkeri Barlıbek Sırtanov turalı jariyalanğan «Barlıbek Sırtanov» attı zertteu jwmısımızda söz etken bolatınbız. Atalğan universitettiñ arhiv qorınan tabılğan naqtılı qwjattar negizinde jazılğan eñbek keyin «Alaş ardaqtıları: Sankt-Peterburg izderi» attı kitabıma endi (Almatı: «Taymas» baspası, 2013 j.,160-185 bb.). Kitapqa Barlıbek Sırtanov dayındağan «Qazaq eliniñ Ustavı» (üzindi) qosımşa retinde berildi. Bwl maqalağa kezinde osı salamen twraqtı şwğıldanıp jürgen zertteuşi ğalımdar, türli mamandıq ieleri ıqılas tanıtıp, igi tilekterin bildirdi. Zertteu jwmısın äli de jalğastıru kerek ekenin alğa tarttı. Osı talap-tilekti este saqtay otırıp, tağı da biraz tıñ qwjattar tapqan edik. Bügin solardı oqırman nazarına wsınbaqpız.

B.Sırtanov 1866 jılı Jetisu oblısı Qapal uezi Arasan bolısında düniege kelgen. Äkesi auıl-aymaqqa belgili, bedeldi, batıl, aqıl-parasatı mol, ädil adam bolğan.

Söz basında Barlıbektiñ tegine qatıstı mäseleniñ basın aşıp alğan jön sekildi. Öz qolımen toltırılğan ta­ri­hi qwjattarda familiyası «Sırtanov» dep jazılğan, al äkesine qatıstı qwjattarda «Sırttan» dep berilgen. Biz de osı küyinde qaldırudı, qoldanudı layıq kördik jäne bwl ayırmaşılıqtı aytarlıqtay qate deudiñ reti joq dep bilemiz.

Bala Barlıbektiñ alğaş älip tanıp, ilim-bilimge bet bwruına Qapal qalasında 1874 jılı qazaq balaları üşin aşılğan äzirlik pansionı mekemesiniñ özindik ıqpalı boladı. Almatı qalasındağı Ortalıq Memlekettik mwrağatta osı pansion turalı birqatar qwjattar saqtalğan. Sonıñ biri Jetisu oblısınıñ joğarı märtebeli wlıqtarınıñ atına 1875 jılı (№941, 21 naurız) jäne 1876 jılı (№189, 19 qañtar) jazılğan raport (Almatı, OMM 44-qor, 1-tizbe, 37226-qatar). Onda qazaq balaları üşin aşılğan pansion şın mäninde 1874 jılğı 8 qaraşadan jwmıs isteytindigi jäne şäkirtterge qazaq jäne orıs tilderin jetik bile­tin Janğozı Toğjanovtıñ, äyeli ekeui, sabaq beretindigi jazılğan.

Joğarıda aytılğan 1875 jılğı raport­ta mınaday derekter bar: «V oktyabre 1874 g. kirgiz Arasanskoy volosti Sırttan Bokin pri­vel v uezdnoe upravlenie dvuh detey 11-ti i 9-ti letnih mal'çikov i prosil prinyat' ih v uçi­lişe s tem usloviem, çtobı ot nego ne trebovali ni na uçebu, ni na ih soderjanie, a takje, çtobı pri nih nahodilas' ih mat', ego starşaya jena.

Deti bıli prinyatı i rozmeşenı v yurtu, dannoy Sırttanom na pervoe vremya poka neizuç­ten sredstva dlya nayma drugoy yurtı».

Arasan bolısınıñ qazağı Sırttan Bokinniñ mektepke äkep tapsırğan eki wlınıñ biri – Barlıbek te, ekinşisi onıñ ağası – Twrlıbek edi. Joğarıda keltirilgen mwrağat qwjatında 1868 jılğa deyin qazaqtar balaların oquğa beruge qarsı bolıp, sodan är bolıstı bir baladan oquğa jiberuge mindettegendigi, solay bolsa da bolıstar mindetten qwtılu amalımen mektepke alğaşqıda panasız, ata-anasız, ağayın-tuıstarı sırt bergen äljuaz, auru-sırqaulı bozbalalardı jöneltkendigi aytıladı.

Derekterge qarağanda, 1875 jıldıñ naurız ayına deyin atalmış mektepte Sırttannıñ eki wlı ğana bilim alğan jäne olardıñ orıs tilinde bir auız söz bilmeui köp qiındıqtar tuğızğan sıñaylı. Ol turalı raportta mınaday joldar bar:

«Balalar orıs tilinde birde-bir söz bilmeytin edi, al uçilişeniñ oqu ädistemesi boyınşa sabaq tüsindiru türinde ötkiziletindikten qazaq balaları­na mwnıñ paydası bolmadı. Olardıñ oquğa degen ıntası twnşıqpas üşin, sonımen qatar uçili­şe­degi lekciyalardı tıñdauğa üyrenui üşin men olarğa qarapayım dauıs ırğağı jäne qolmen körsetu ädisi boyınşa jazudı jäne oqudı, mısa­lı bas, qol, ayaq degen siyaqtı sözderdi üyretetin, sonımen qatar san sanauğa jattıqtıratın tegin mwğalima tauıp berdim. Sırttannıñ balaları qabiletti äri ıjdağattı bolıp şıqtı. Mwğalima ötkizetin sabaq ayaqtalğan soñ, olar uezdik basqar­mağa keledi jäne mwnda qızmettegi öz isterimen aynalısatın qazaqtardıñ qatısuımen balalar kündelikti jinaqtağan tanım-bilimderinen emti­han tapsıratın edi».

Joğarıda keltirilgen esep-raporttıñ soñında mınaday joldar kezdesedi: «1874 goda v zdanii Kapal'skogo uçilişa s 4 do 6 çasov po' polu dni otkrıt klass dva kazahskih detey pod ruko­vod­stvom uçitelem Buratova. K 1 çislu yanvar'ya nastoyaçego goda uçaşihsya bılo uje 16.

Moego starşego pomoşnika Ştabs' kapitana Izrazcova 1876 g.»

Söytip, Barlıbek Qapal qalasındağı pansionnan sauat aşqan soñ, 10 jasında Vernıy qalasındağı er balalar gimnaziyasına oquğa tüsedi. Sonday-aq Barlıbekpen birge Twrlıbek te Ver­nıy qalasında bilim alğan. Barlıbek 1886 jılı Vernıy qalasındağı er balalar gimnaziyasındağı oquın üzdik ayaqtap şığadı. Twrmıstıq qiındıqtar men äleumettik problemalarğa qaramastan, jas şäkirt bilimin äri qaray jetildirudi öz aldına maqsat etip qoyadı. Äri gimnaziya direktorı D.Novak onıñ erekşe qarım-qabileti men talap-tilegin bayqaydı da, Jetisu oblısınıñ äskeri gubernatorınıñ atına B.Sırtanovtı Sankt-Peterburg universitetine oquğa jiberu üşin qarajat bölu jöninde qatınas hat jazadı.

Sonıñ nätijesinde 1886 jılı Barlıbek Sankt-Peterburg universitetiniñ şığıstanu fakul'tetine oquğa tüsedi. Onımen birge Qazaqstannıñ basqa da oblıstarınan kelgen jas jigitter oqidı. Olardıñ arasında: Baqıtjan Qarataev, Janşa (Jihanşa) Seydalin, Mämbetalı Serdalin, Abdolla Temirov, t.b. boldı. B.Sırtanov studenttik jıldarı sondağı oqu orındarında oqıp jürgen esti-bastı, wlt bolaşağına janı alañ jastarmen birigip, «Jerlester» attı wyımdı qwruğa belsene at salıstı. Wyımnıñ jinalıstarında qazaq jastarı qarañğılıq pen bodandıq bwğauınan şığa almay otırğan halqımızdıñ ömir-twrmısındağı köptegen külbilteli, qordalı mäselelerdi köterip, talqığa salatın bolğan. Ğılımnıñ türli salalarında bilim alğan olar qazaq jeriniñ naqtılı bostandığı jäne onı örkeniet jolımen damıtudağı özderiniñ atqarar röli turalı armandaytın. Sonımen qatar jas jigitter orıs halqınıñ ozıq oylı twlğaları N. Çernışevskiy, V. Belinskiy, N. Dobrolyubov jäne A. Gercenniñ şığarmaşılığı jäne qayratkerlik örisimen jaqın tanısadı.

Sankt-Peterburg universitetiniñ mwrağatında B.Sırtanovtıñ osı oqu ornında qanday ülgerimmen bilim alğanın ayğaqtaytın attestat pen bitirgendigi jönindegi kuälik saqtalğan. Attestatta B.Sırtanovtıñ tärtibi öte jaqsı, sabaqqa qatısı jäne dayındığı, sonday-aq jazba jwmıstardı orındauı öte jaqsı, barlıq pänderge degen qızuşılığı, ınta-ıqılası öte jaqsı ekeni ayşıqtalğan. Pänder boyınşa mınaday ülgerim körsetken:

Qwday zañı boyınşa –

Orıs tili men jazudan – 4 (jaqsı)

Logikadan – 4 (jaqsı)

Latın tilinen – 4 (jaqsı)

Grek tilinen – oqudan bosatılğan

Matematikadan – 5 (öte jaqsı)

Fizika. Matematikalıq jağrapiyadan – 5 (öte jaqsı)

Qısqaşa tabiğattanudan – 4 (jaqsı)

Tarihtan –5 (öte jaqsı)

Geografiyadan – 5 (jaqsı)

Nemis tilinen – 5 (jaqsı)

Körip otırğanımızday, student B.Sırtanov negizgi pänderdi jaqsı ülgerimmen oqığan.

Al kuälikte B.Sırtanovtıñ Imperatorlıq Sankt-Peterburg universitetine 1886 jıldıñ tamızında qabıldanıp, Şığıs tilderi fakul'tetiniñ Arab-Parsı-Türik-Tatar tilderi bölimine tirkelgeni jazılğan. Onda ol mınaday kurstardı: Arab tili, Arab ädebietiniñ tarihı, Parsı tili, Parsı ädebietiniñ tarihı, Türik-Tatar tili, Türik taypalarınıñ tarihı, Osman tili, Osman tiliniñ tarihı, orıs memlekettik qwqığı tarihı, halıqaralıq qwqıq, policiya qwqığı, qarjı qwqığı, t.b. tıñdağan.

B.Sırtanovtıñ Sankt-Peterburg universitetindegi studenttik kezeñine qatıstı mına bir derekti de keltire ketsek pe deymiz. Ataqtı Säduaqas Şormanovtıñ Gri­goriy Potaninge jazğan bir hatında: “Bizdiñ qazaq jastarınan joğarı oqu orındarında 30 bala oqidı. Onıñ işinde Barlıbek Sırtanov degen bala Peterburgte jür. Köziñizdiñ qırın salsañız”, – degen joldar bar. 1887 jılı jazılğan osı hat bayanauıldıq ardaqtı ağanıñ jetisulıq jas jetkinşekke qalay qamqorlıqpen qara­ğanın körsetedi.

1887 jılı A.Ul'yanov pen bir top revolyucionerlerdiñ İİ Aleksandarğa jasağan qastandığı B.Sırtanovtıñ äleumettik-sayasi közqarasınıñ qalıptasuına ülken ıqpal etedi. Jalpı alğanda, Peterburg universitetiniñ demokratiyalıq, revolyuciyalıq jäne ğılımi dästürleri onıñ qoğamdıq-sayasi tanım-tüsiniginiñ ösuine alğışart bolıp, ömirine öşpes örnegin qaldırdı.

1890 jılı B.Sırtanov Sank-Peterburg universitetiniñ şığıstanu fakul'tetin oydağıday ayaqtap, arab-parıs jäne türik-tatar tilderi mamandıqtarı boyınşa üzdik diplom alıp şığadı. Ol Jetisu öñirinen şığıp, joğarğı, universitettik bilim alğan alğaşqı qazaqtardıñ biri bolıp tabıladı.

1903-1907 jıldarı B.Sırtanov Resey men Qıtay şekarasınıñ mejesin tekseru isine atsalıstı. Patşa ökimetiniñ orıs şarualarınıñ Jetisu öñirine qonıs audarıp, jergilikti halıqtıñ mal bağuğa, egin eguge jaramdı jerlerin tartıp aluına narazılıq tanıttı. Öz zamanınıñ ozıq oylı, aldıñğı qatarlı azamatı retinde P.A. Stolıpinniñ reakciyaşıl sayasatına qarsı şıqtı. «Ayqap» jurnalında qazaq halqınıñ äleumettik-sayasi mäselelerine qatıstı maqalalar jariyaladı.

Jalpıqazaq siezinde talqığa tüsuge tiis negizgi mäseleler retinde B.Sırtanov mınalardı wsındı: 1) qazaq halqına bir kezderi odan zorlıqpen tartıp alınğan jerlerdi qaytaru; 2) Memlekettik Dumağa qazaq halqınıñ ökilderin saylau; 3) jergilikti jerlerde qajettilikke oray dini müftiler saylau; 4) jergilikti twrğındardıñ qwqıqtarın Resey imperiyası orıstarınıñ qwqıqtarımen teñestiru. Bwl problemalar sol uaqıttağı asa mañızdı mäseleler bolatın.

B. Sırtanov Jetisu ölkesinde jerdi kelim­sekterdiñ talan-tarajğa salıp jatqan qimıl-äreket­terin toqtatu üşin 1910 jılı qazan ayınıñ 21 jwldızında Wzınağaşta oblıs qazaqtarın jinap, arnayı keñes ötkizedi. Onda özi bayandama jasap, qazaq halqınıñ jer tarlığın körip otırğan zardaptarın batıl türde ortağa saladı. Mine, bizdiñ qolımızğa tüsken soñğı qwjattar osı Wzınağaş jinalısınıñ jay-japsarın, onda alğa tartılğan talaptardıñ joğarı twrğan patşa ükimetine qalay äser etkenin bayan etedi.

391-qor, №4 tizbe, 929-iste saqtalğan tört qatınas hattıñ birinşisi 1911 jıldıñ 24 naurızında joldanğan. İşki ister ministrliginiñ joğarı märtebeli A.V.Krivoşeynniñ atına jazılğan hatın barınşa tolıq keltirip otırmız:

«Märtebeli taqsır Aleksandr Vasil'eviç!

İşki ister ministrliginde Jetisu oblısın mekendeytin qırğız (qazaq – N.O.) twrğındarınıñ soñğı 6 ay işindegi köñil auanı turalı mälimetter bar. Sol mälimetterge säykes, Jetisu öñirine orıs elinen qonıs audaruşılardı ornalastıru jäne barlıq tüzemdik twrğındardı äskeri qızmetke alu jönindegi sıbıstar qırğızdardı qattı alañdatıp otır, bolıs siezderinde (mäslihattarda) qızu pikirtalas tuğızdı, soñğı siezde qalıptasqan ahualdı talqılau üşin jalpı oblıstıq siezd şaqıru jäne tiisti is-şaralar qabıldau turalı oy aytıldı. Belgilengen siezd osı jıldıñ 21 qazanında Wzınağaş eldi mekeninde bolıp ötti. Oğan qatısqan bolıs ökilderi mınaday qaulı qabıldadı:

1) qazaqtardı jerge ornalastıruğa jağday jasalsın jäne oblısqa odan äri qonıs audaruşılardı ornalastırudı toqtatılsın; 2) universitet bitirgen Barlıbek Sırtanovqa osı üşin deputaciya wyımdastıru mindettelsin; 3) osı şarağa ketetin şığındardı öteu üşin  bolıstar aqşalay jarna tölesin jäne meşitterde aqşa jinau jürgizilsin; 4) osı deputaciya Bwqar ämirine barıp, märtebeli IMPERATORDIÑ qabıldauına jazıluğa ıqpal etudi swrasın.

Sırtanov siezdiñ ökilettigin qabıldap alğan soñ Vernıy qalasına keldi. Mwnda ol birqatar ıqpaldı tüzemdiktermen keñesken soñ, qabıldanğan qaulılar barınşa naqtılana tüsti, atap aytqanda: jerge ornalastıru Orınbor guberniyası kazaktarınıñ jerdi paydalanu ülgisi boyınşa belgilengen jäne mwnday şeşimniñ Memlekettik Dumağa mwsılman frakciyası arqılı engizilui swraladı.

26 jeltoqsanda Barlıbek Sırtanov jergilikti jandarmdıq oficerge özi keldi, mwsılmandardıñ, onıñ işinde Jetisu oblısı qazaqtarınıñ kezek küttirmeytin mwqtajdıqtarı, olardı qanağattandırudıñ täsilderi men qwraldarı turalı bayan etti. Öziniñ tüzemdik mwsılmandardıñ atınan kelip otırğanın, barlıq mäseleler boyınşa tabandı türde aşıqtıq, jariyalılıq jağında ekenin mälimdedi.

Sodan soñ Sırtanov 21 qazanda Vernıy, Pişpek jäne jartılay Kopal, Prjeval'sk uezderi qırğızdarınıñ siezi ötkenin rastadı. Atalğan siezd Memlekettik Dumanı qosa eseptegende barlıq instanciyalarda olardıñ atınan talap-tilek bildiruge Sırtanovqa ökilettik beru jöninde qaulı qabıldağan. Eger mümkindik bolsa, JOĞARI MÄRTEBELİ IMPERATORDAN qazaqtardı jerge ornalastıru jäne otırıqşı ömir üşin qolaylı jerlerdi qonıs audaruşılardıñ tartıp, basıp aluların toqtatu swraladı; qazirgi uaqıtta Jetisu mwsılmandardıñ talap-tilekteri kelesi tört bastı tarmaqqa toğısadı: 1) jerge ornalastıru; 2) jalpı bilim beru; 3 sottıq jäne 4) ruhani ister. Bwl rette halıqqa qanday da bir panislamistik tendenciyalar mülde jat siyaqtı, Sırtanov üşin aqşa jinalmağan, biraq Äskeri Gubernator tarapınan qarsılıq bolmasa, mwnday şaralar atqarıluı mümkin.

Joğarıda aytılğandardı mälim ete otırıp, Joğarı märtebeli mırza Sizden tiisti şaralar qabıldaudı ötinip swraymın».

Arada apta ötpesten, sol jıldıñ 31 naurızında Krivoşeyn atalmış hattı Qonıs audaruşılar jönindegi basqarmanıñ jerge ornalastıru jäne jerdi igeru bas basqaruşısı Samsonovqa joldağan. Ol öz qatınas hatında İşki ister ministri joldas Ştal'mayster Kurlovtıñ mälimdemesin alğa tarta otırıp, joğarıda atalğan hattıñ mazmwnın tolıqtay keltiredi de, söz soñında: «Joğarı märtebeli mırza, Jetisu qazaqtarı ömirindegi qazirgi qauipti jağdayda Jetisu äkimşiliginiñ öziñizge bağınıştı şeneunikterine qonıs audaruşılar partiyalarınıñ qiındıqtı isterine ıqpal etudi tapsırsañız, sonday-aq olardıñ qazaqtarğa qonıs audaru uçaskelerin wyımdastıru jönindegi jwmıstar qatañ türde zañğa säykes jürgizilip jatqanın, jwmıstar qanday jağdayda da toqtatılmaytının, otırıqşı qwrılımdı qalaytın qazaqtar qanday da bir erekşe negizde emes, ölkege ornalasıp jatqan orıs qonıs audaruşılarımen teñ däreje jer ala alatındıqtarın tüsindiruin swrasañız» dep jazadı.

B.Sırttanovtıñ esimi osı mäselege qatıstı tağı basqa da mälimdemelerde wşırasadı. Aytalıq, 1912 jıldıñ 24 qaraşasında İşki ister ministri V.A.Suhomlinovtıñ atına jazılğan, N.Zolotarev degen şeneunik qol qoyğan, Bas ştabtıñ Aziya böliginiñ is jürgizuşisi rastağan hatta mınaday joldar bar:

«Tatar köpesi Abdulqwdıs Ğabdulvalievtiñ üyin tintu boyınşa alınğan hat almasular qazaq Sırtanovtıñ Jetisu qazaqtarınıñ senimdi ökili retindegi Peterburgke saparı tek jerge mwqtajdıqtı bildiru ğana emes, sonday-aq basqa da maqsattardı közdegenin bildiredi. Degenmen Dumalıq mwsılman frakciyalarınıñ kömegimen basqa oblıstardıñ mwsılmandarımen joğarıda söz bolğan ortaq maqsattar boyınşa birigu jönindegi talabı iske aspağan».

Türkistan General-Gubernatorı N.P. Mihneviçke joğarıda atı atalğan A.Samsonov 1913 jıldıñ 30 mamırında joldağan hatta da negizinen jerge qonıstandıru, osığan qatıstı jergilikti halıq tarapınan bolıp jatqan qarsılıqtar, arandatuşılıqtar keñinen söz boladı. Mwnda da osı istiñ bası-qasında jürgen, «Qara şekpendiler künnen künge bizdiñ jerimizge qonıstanuda, halimiz auırlap baradı, kün köru qiınğa soğıp twr, jaqsı jerdiñ bäri qonıs audaruşılardıñ menşigine ötti, ata jwrtınan ayırılğan bayğws qazaq taqır jerge quıldı. Kelimsekterdi toqtatu üşin bütin qazaq bolıp bas qosu qajet» dep köpke türtki, wyıtqı bolıp jürgen B.Sırtanov esimi ataladı.

El işi narazılıqqa tolı. Jwrt jappay bas köterip jatır. Osını anıq sezingen orıs ökimeti endigi jerde bwrınğıday bärin belden basa bermey, jergilikti halıqpen de eseptesu kerek ekenine de nazar audara bastağan. Orıs şeneunikteriniñ osınday köñil küyi biz keltirip otırğan tört qwjattan da bayqaladı.

Bir ökiniştisi, B.Sırtanov qapastağı qalıñ eliniñ Alaş wranın köterip, wlt bolıp küres jolına tüskenin tolıq körip ülgermey, 1914 jıldıñ 26 qaraşasında mezgilsiz qaytıs boladı. Ölimi jwmbaq... Qapal qalasınıñ  mañına jerlenedi.

B. Sırtanovtıñ eli üşin siñirgen eñbegi köziniñ tirisinde-aq öz bağasın alıp ülgergen. Sol orayda biz de B.Sırtanov jayındağı bügingi qısqa tolğamdı zamandası Baqıt­jan Qarataevtıñ oğan jazğan bir hatındağı mına bir sözben tüyindegimiz keledi: «Meniñşe, jalğız sen ğana halıqtıñ senimine ie boldıñ. Jalğız seniñ ğana «halıq üşin eñbek ettim» dep aytuğa qaqıñ bar!»

Nwrlan Dulatbekov

Abai.kz

2 pikir