Jeksenbi, 7 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12511. Jazılğandar — 7135. Qaytıs bolğandar — 53
Alaşorda 2962 16 pikir 27 Naurız, 2020 sağat 12:34

Qazaq Respublikasınıñ 100 jıldığı (jalğası)

Biıl «Alaş» wlttıq avtonomiyasınan bastau alıp, QASSR jäne qazirgi  täuelsiz Memleketke aynalğan Qazaq Respublikasınıñ qwrılğanına 100 jıl toladı. Keñes ökimeti 70 jıl boyı qasaqana jäne jüyeli türde «Alaş» tarihın, onıñ atın qwrtqısı kelgenimen, wlt tarihındağı onıñ rölin qanşama jasırğanmen de tarihşılardıñ köpşiligi joğarıda atalğan qwrılımdardıñ tikeley baylanısın moyındadı. Bwl tüsinik bizge Täuelsizdiktiñ 30 jılınan soñ, tarihşı ğalımdardıñ mwrağattardı qazbalap, janqiyarlıq eñbekteri arqasında qazir aqiqatqa köz jetkizip otırmız. Mine sondıqtan, bwqara sanasındağı äli de kezdesetin kommunistik ideyalar men eski stereotipterden arılu, de-kommunizaciya sayasatın jürgizui - bügingi mindettiñ  biri bolıp twr.

Osığan baylanıstı Qazaq Respublikasınıñ 100 jıldığı turalı, onıñ işinde, «Alaş» qayratkerleriniñ  wlttıq memleket qwrılısına, Qazaq Respublikasınıñ äleumettik–ekonomikalıq üderisterine qosqan ülesi turalı aytatın kez keldi. 

Eñ bastısı, «Alaş» qayratkerleri mamandardı dayındau men qoğamdıq ağartu kerek dep bilgenin ayta ketken jön. Olar wlttıq memleket aldında twrğan qiındıqtar  men mindetterdi sanalı türde qabıldap, olardı şeşe aluğa qabiletti qoğamğa süyenu qajet dep sanadı.

Sol sebeten, 1917 jılı 5-13 jeltoqsanda ötken İİ Jalpı qazaq-qırğız s'ezinde Alaş wlttıq jerli avtonomiyasınıñ Alaş Orda Ükimetin qwru kezinde Ahmet Baytwrsınwlı bastağan arnayı bilim komissiyası  qwrılıp, onıñ mindetine bilim beru jüyesin qalıptastıru jükteldi. Mağjan Jwmabaywlı, Eldes Omarwlı, Biahmet Särsenwlı jäne Teljan Omarwlı komissiyağa müşe boldı.

Komissiya Alaş Ordanıñ sayasi basşılığına kirmegenine qaramastan, komissiyağa  keñ qwzır berilip, jeke byudjet bölindi [1, 74-75bb.]. Bwl – «Alaş» qayratkerleriniñ qoğamdı ağartuğa jäne wlttıq käsibi mamandardı tärbileuge bastı nazar audaruınıñ däleli. 

«Üstimizdegi HH ğasır – jarıs zamanı, - dep jazdı «Qazirgi kerek eki närse» maqalasınıñ avtorı 1918 j. tamız ayında, - Bw künde tirşilik küresinde maydanğa tüspegen, mädenietke talpınbağan jwrt jwrt ta bolmaydı. Bwl künde baylıq, ataq, baqıt, däuren küştiniki. Küş ğılımda, qazirgi jer jüziniñ soğısında jülde alıp otırğan – ğılım. Twrmıs, ömir jüzinde törden orın alıp otırğan – ğılım. Oqımağan jwrt oñbaytınına közi jetuli: o jağınan köp aytıp keregi de joq... Qazaq öz aldına jwrt bolsa da, bolmasa da keregimiz köp. Bizge kerek: jalpı oqu, jalpı äskerlik, jalpı şarua tüzeu, adam därigeri, mal därigeri. Bizge kerek neşe türli mekemeler: poşta, telegraftar. Bizge kerek neler bilgiş, sayasatqa pisken adamdar, ärtürli oquğa jetik mamandar (spetsialister). Bizge kerek: fabrika, zauıttar, temir joldar, igilik, şarua wyımdarı, olarğa jetik kooperatorlar, tağı basqalar. Mine osı aytılğan orındardıñ bärine qazaqtan oqığan kisi kerek. Mwnıñ bäri bir künde ne bir jılda bola qoyatın is emes. Oñay, tez boluınıñ täsili – osı bastan qam qılumen, bilgişterdiñ täjiribeli planımen, qızmetkerlerdiñ auır eñbegimen, baylardıñ küşi, qarajatımen tabılatın närse» [2, 229 b.]

Tipti azamat soğısı da Alaş Orda ükimetiniñ keleşek josparların toqtata almadı. Mısalğa 1918 jılı Taşkentte qazaq pedagogtarın dayarlaytın kurs aşılıp, onı 1919 jılı alğaşqı 145 mwğalim bitirdi. Keyinnen bwl kurs derbes qazaq pedagogikalıq uçilişesine aynaldı. Uçilişe Türkistan AKSR Halıq ağartu komissariatı qaulısımen aşılsa da, onıñ wyımdastıruşıları men mwğalimderi «Alaş» belsendileri Äbdilaziz Bayseyitwlı, Segizbay  Ayzınwlı, Koñırqoja Qojıqwlı («Qız Jibek» fil'miniñ qoyuşı rejisseri Swltan Qojıqovtıñ äkesi) boldı. Al 1918 j. jeltoqsanında TürkAKSR-inde Pedagogikalıq alqa qwrılıp, oğan Swltanbek Qojanwlı, Hayretdin Bolğanbaywlı, Fazıl Kwltaswlı sındı basqa «Alaş» qayratkerleri müşe boldı [3, 56-57 bb.]. 

Halıqtı ağartu isin Alaş Orda müşeleri azamat soğısınan keyin bwrınğıdan belsendi jalğastıra berdi. Oğan deyin olar bir sät  bolsa da özderiniñ avtonomiyanı tanıtu küresinen tınğan emes, al onıñ artında wlttıq memleketti saqtau müddesi twrdı. Mısalı, «Qazaq deputatarı» maqalasında Älihan Bökeyhan bılay  jazadı: «Bizdiñ izdegenimiz – Alaştıñ atı bäygeden kelgeni. Tiri bolsaq, aldımız ülken toy. Alaştıñ balası bwl jolı bolmasa, jaqın arada ÖZ TİZGİNİ ÖZİNDE BÖLEK MEMLEKET bolar», - dep jazdı [4, 88 b.].

1918 j. kökteminde Alaş Orda Keñes ökimetimen arada bir birin moyındau turalı kelissöz jürgizgen bolatın. Sol kezde Alaş Orda jetekşileri qazaq jäne birge twrıp jatqan basqa wlt ökilderi atınan söyleuge tolıq zañdı jäne moraldıq qwqıqtarı bolğanın eskere ketken jön. 1917 jılğı I jäne II Jalpıwlttıq s'ezderi men olardıñ qaulıları  ğana emes, sol jıldıñ qaraşa ayında (Semey, Aqmola oblıstarında qwrıltay saylauı jeltoqsan da ötti. – Avtorlar.) bolıp ötken Dala jäne Türkistan ölkelerindegi Bükilreseylik Qwrıltay jinalısına ökil saylau qorıtındısı olardıñ qalıñ qazaq atınan söyleuge tolıq qwqıq  berdi. Belgili tarihşı ğalım M. Qoygeldiev öziniñ bir eñbeginde: «Alaş» partiyası saylauşılardıñ sözsiz keñ qoldauına ie boldı, qazirgi Qazaqstan aumağı boyınşa 80%, Orınbor oblısı men Aqmola oblısınıñ Ombı oyazında 52% dauısqa ie boldı. «Alaş» partiyası tizimi boyınşa Bükilreseylik qwrıltayğa qazaqtan 43 ökil saylandı, olar Alaş Avtonomiyasınıñ negizin qaladı» dep jazdı. 

Alaş Orda ükimetiniñ  RSFSR Halıq Komissarlar Sovetiniñ törağası V.Leninge  Alaş jäne Sovet Ükimeti arasında özara avtonomiyanı tanu turalı telegrammalardıñ biri. 1918 jıl, 21 säuir  

Halıq Alaş qayratkerlerin azamat soğıs barısında da qoldauın toqtatqan emes, Alaş armiyasınıñ tarihın zertteuşi ğalım B. Äbdiğaliwlınıñ mälimeti boyınşa, Alaş Orda ükimetiniñ Alaş qalasında ornalasqan kindik keñsesi men Jımpitıdağı Batıs bölimi halıqtı jwmıldırıp, ondağan mıñ jauıngerden twratın onşaqtı äskeri bölim  jasaqtap, äskeri qimılğa jattıqtırıp ülgerdi [5, 72 b.]. Bwl Alaş Ordanıñ alasapıran kezdegi wyımdastıruşılıq qabıletin, qalıñ bwqara arasındağı zor abıroy-bedeli bolğanın añğartadı. 

Osınday igi is-äreketter (keyde tipti öte sätti äreket) bwrınğı otarşıl imperiyanıñ barlıq şetki aymağında körinis berip jattı: sol kezde Ukraina, Gruziya, Äzerbayjan, Başqwrtstanda jäne t. b. halıqtarda wlttıq memleketter, avtonomiyalar qwrılıp, basıp janşıldı. Soğıstan äbden qaljırağan Keñes ökimeti jergilikti wlttardıñ betin özine qaray bwratın, söz jüzinde bolsa da wlttardıñ özin özi bileu qwqın moyındaytın, tipti Reseyden bölinip şığu qwqı qarastırılğan "Resey halıqtarınıñ qwqı deklaraciyası" qabıldauğa jäne de wlttıq avtonomiyalardı qayta qwruğa (bol'şevikterdiñ formatımen bolsa da) mäjbür boldı. Sondıqtan, wlttıq respublika qwrudıñ şeşuşi faktorı totalitarlıq kommunistik ideologiyanıñ nemese proletariat diktaturasınıñ «sıylığı» emes, halıqtardıñ azattıqqa degen wmtılısı boldı. Qazaq elinde mwnday wmtılıstı  «Alaş» partiyası bastap twrdı. 

Keybir bol'şevikter QASSR qwrıluın özderi  jek köretin «Alaş Ordanıñ» «reinkarnaciyası» dep sanadı. Mısalı, Twrar Rısqwlwlı Q. Sarımoldawlına jazğanda GPU arqılı «Alaş» qızmetine qarsı äreket etu  üşin 28 taraulı nwsqau jiberedi, onıñ işinde: «Meniñ ötkenimdi aytıñdar.... avtonomist bolğan emespin»  (bizder bölip körsettik - avt). 1922 jılı 22 aqpanda T. Rısqwlwlı I.Stalinge jazğan hatında QazAKSR-ın bölip tastaudı, soltüstik oblıstardı Reseyge, al oñtüstik oblıstardı «Orta Aziya Federaciyasına» qosudı wsınadı [6, 390-391 bb.]. Onıñ sebebi: «... bwrınğı «Alaş-orda» qazaq bwqarası arasında  sayasi jäne ruhani üstemdikke ie, al kompartiya bolsa olardıñ qwyırşığına aynalğanı faktilermen anıqtaldı. Endi bizder,  ... qazaqtar arasında «Alaş –Orda» biligine bağınuımız kerek pe?» [7, 247 p.].

Alaş Avtonomiyası 1920 jılı 26 tamızda Qazaq AKSR bolıp qayta qwrıldı asıra aytu emes, bwltartpaytın tarihi aqiqat. Oksford universitetiniñ Orta Aziyanı zertteu ortalığı «Kazakhs on Russians Before 1917. A. Bukeykhanov, M. Dulatov, A. Baytursynov, T. Ryskulov» attı eñbeginde: «1920 jılı Alaş Ordanıñ köptegen jetekşisi Resey (bol'şeviktik) kommunistik partiyasınıñ qwramına qabıldandı, biraq bäribir ... olar özderiniñ barlıq dästürli mwrattarı üşin küresti jalğastıruğa tırıstı. Qazaqtardıñ mädeni oyanuı, äkimşilik jäne sayasi avtonomiya, orıs köşi-qonınıñ toqtatıluı jäne orıs otarşıları basıp alğan jerlerdiñ oraluın jalğastıruğa tırıstı (biz bölip körsettik – avt). 1930-jıldardıñ basına deyin 10 jıl boyı  Alaş Orda müşeleri Qazaqstannıñ bilim beru salasın, baspasöz jäne baspa isin tolıq baqılauında wstadı, olardıñ jalğız-aq maqsatı - ol keñestik qazaq mädenietine wlttıq sipat beru edi», - dep atap körsetedi [8].

Britan ğalımdarı «Alaş» qızmetiniñ «qazaqtardı mädeni oyatu» ekenin tekten tek birinşi orınğa qoymaydı. Äñgime bilim berudiñ zamanaui jüyelerin engizuden bastap ädebiet, densaulıq saqtau, ömir süru saltı, memleketten dindi bölu, qoğamdıq örkeniettik qatınastardı qalıptastıru, äyel teñdigi, jastar tärbiesi, qwqıqtıq mädeniet jäne azamattıq bostandıqtardı engizu sındı auqımdı mäseleler boldı.  

Keybir mäseleniñ qırına nazar audara keteyik. Qazirgi qazaq tiliniñ, ädebietiniñ jäne publicistikasınıñ negizi 1917 jıldıñ aqpanına deyin qalandı. Osı uaqıtqa deyin alğaşqı roman, poema, p'esalar jarıq kördi. Onıñ işinde Abay Qwnanbaywlınıñ twñğış öleñder jinağı (1909 j., SPb.), zayırlı qazaq mektebine auaday qajetti twñğış oqulıqtar, halıq auız ädebietiniñ ülgileri jäne tağı basqa ädebiet jarıq kördi. Osı wlt üşin igi isterdiñ bası-qasında «Alaş» ziyalıları twrdı, Aqpan töñkerisiniñ izinşe olar «Alaş» partiyası men jäne wlttıq jerli Alaş avtonomiyasın qwrdı. Olardıñ sayasi közqarası men wstanımı özderi iske asırğan mädeni renessanstıñ, sonday-aq halıqtıñ materialdıq jäne ruhani swranıstarın tereñ biluiniñ nätijesinde qalıptasqanın atap ötu kerek. Olarğa sol kezdegi «Ayqap», «Qazaq» sındı baspasöz betterinde ädebi şığarmalarmen birge kün tärtibindegi özekti de kökeytesti mäselelerdi aşıq talqılauı kömektesti.     

Osınday isterdiñ jarqın ülgisi 1913 jılı aqpanda Älihan Bökeyhan, Ahmet Baytwrsınwlı, Mwstafa Orazaywlınıñ «Qazaq» gazetin aşuı boldı (M. Dulatwlı redakciyağa 1913 jıldıñ naurızında kelip qosıldı. – Avt.). Twñğış jalpıwlttıq basılım isine olar Bökey ordasınan Şığıs Türkistanğa deyingi saharanı mekendegen bükil qazaq qoğamın, onıñ işinde qazaqtıñ bay, şonjar, aqsüyekterin jwmıldıra bildi. «Qazaq» - «Alaş» wlt-azattıq qozğalısınıñ wyıtqısına, jarşısına, «Alaş» partiyası men Avtonomiyasınıñ baspaünine aynaldı. Sorbonna universitetiniñ francuz zertteuşileriniñ pikirinşe, «Qazaq» «Aqpan töñkerisine deyin 4 jıl boyı (5 jıl – 1913 jıldıñ aqpanınan 1918 jıldıñ aqpan-qırküegine deyin. - Avt.) qazaqtıñ qoğamdıq pikirine teñdessiz üstemdik etti» [9, 154 b.]. Öz töñiregine wlt ziyalıların toptastırıp, wlttıñ mwñ-müddesin aşıq taldaytın pikirtalas ortalığı mindetin atqardı. Gazet redakciyasında gazettiñ kezekti sanımen qatar, körkem ädebiet, qazaq oqulıqtarı şığarıldı. «Azamat» seriktestigi (gazet qwrıltayşısı) sonımen qatar kedey balalarınıñ oquın töledi. Olardıñ işinde darındı aqın, jazuşı, dramaturg, bolaşaq memleket qayratkeri äri pedagog Jüsipbek Aymauıtwlı bar edi.

Abay fenomeniniñ älemge tanıluında da Alaş arıstarınıñ qosqan ülesi zor. Atap aytqanda Älihan Bökeyhan 1905 j. wlı oyşıl aqınnıñ ömiri men şığarmaşılığı turalı orıs tilinde «Abay (Ibragim) Kunanbaev» attı azanama maqala jariyalap, onıñ poeziyasına twñğış ret «Abaydıñ jıldıñ tört mezgiline arnağan öleñderi Europanıñ äygili aqındarına maqtanış boları haq» degen joğarı bağa berdi [10, 3 b.]. Sonımen qatar Abay qaytıs bola salısımen, onıñ bağa jetpes mwrası wmıtılmay twrıp, olardı wlı Twrğwlğa, inisi Käkitayğa jinatıp, S.-Peterbordağı Il'ya Boraganskiydiñ baspasınan twñğış jinağın şığaruğa, M. Dulatwlı 1914 jılı «Qazaq» gazetinde jazğanınday, ıjdahat etken de Ä. Bökeyhan bolatın [11, 223 b.]. Köp wzamay abaytanuşılıqtı onıñ jaqın üzeñgilesteri A. Baytwrsınwlı, M. Dulatwlı, J. Aymauıtwlı, M. Äuezwlı jalğastırdı.

Alaş köşbasşılarınıñ dünietanımı, közqarasınıñ tüp-tamırın Abay şığarmaşılığınan izdeu kerek. Olardıñ boyında qalıptasqan wlttıq sana-sezimniñ qaynar közi Abay mwrası edi. Sonıñ bir ayğağı: «Qazaq» gazetiniñ 1913 j. alğaşqı sandarınıñ birinde «Qazaq tarihı» attı maqalasında Türik balası (Ä.N. Bökeyhan): «Qiyametke şeyin qazaq qazaq bolıp jasamaq. Osı ğasırdağı älem jarığına qazaq közin aşıp, betin tüzese, öziniñ qazaqşılığın joğaltpağanday jäne özimizdiñ şiraq ğadetine ıñğaylı qılıp «Qazaq mädenieti» (Kazakskaya kul'tura) qwrıp, bir jağınan «Qazaq ädebieti» (Kazakskaya literatura) twrğızıp, qazaqşılığın saqtamaqşı»  [12, b. 32].

Azamat soğıs ayaqtalıp, Keñes ökimeti ornağannan keyin Alaş arıstarı öz bağdarlamaların jüzege asırudı jalğastırdı. Eñ aldımen olar bar küş-jigerin jappay sauatsızdıqpen küreske, medreseni zayırlı mektepke aynaldıruğa, jaña qazaq oqu orındarın, onıñ işinde universitetter aşuğa, barlıq pän boyınşa bağdarlamalar men oqulıqtar dayındauğa bağıttadı. 

1920 j. qazan ayında Alaş Orda janındağı bilim komissiyasınıñ törağası A.Baytwrsınwlı QazKSR-niñ bilim ministri boldı. Joğarıda aytılğanday, qazaq pedagogikalıq kursı osı komissiyanıñ «alğaşqı qarlığaşı» edi. 1920 j. Qazaq ağartu institutı (QazAğartuIn) qwrılıp, oğan Sırdariya, Jetisu, Äulie-Ata, Şımkent, Aqmeşit, Ferğana, Samarqand jäne Horezmnen 224 student qabıldandı. Onı  H.Dosmwhamedwlı, J.Dosmwhamedwlı, Q.Jalelwlı, T. Jürgenbaywlı, M.Äuezwlı jäne basqa da 33 Alaş qayratkeri wyımdastırıp, sabaq berdi. 1926 j. oqu ornı pedagogikalıq bolıp qayta qwrıldı, al 1925 j. Taşkenttiñ Özbek KSR qwramına ötuine baylanıstı, 1927 j. Qazaq memlekettik universiteti bolıp özgertilip (qazirgi Abay atındağı QazWPU), Almatığa auıstırıldı. Onıñ alğaşqı rektorı körnekti Alaş qayratkeri S.Aspandiyarwlı boldı (Asfendiyarov) [13]. Bwl Alaş ziyalıları aşqan alğaşqı oqu ornnıñ biri ğana edi. 1929 j. Almatıda veterinarlıq institut, 1930 j. auılşaruaşılıq institutı, 1931 j. qazirgi S.Aspandiyarwlı atındağı medicina institutı aşıldı. Oral, Semey, Aqtöbe, Petropavl, Şımkent jäne Qostanay qalalarında mwğalimderdiñ biliktiligin arttıru instituttarı aşıldı. 1934 j. Almatıda 2 jaña oqu ornı - Kirov atındağı Qazaq memlekettik universiteti  (qazirgi äl-Farabi atındağı QazWMU) jäne Tau-ken metallurgiya institutı (qazirgi Satbayev University) aşıldı. Soñğısınıñ negizin saluşılardıñ biri qazaqtıñ alğaşqı matematika professorı, Tomsk Tau-ken institutınıñ tülegi Älimhan Ermekwlı - Alaş Orda halıq keñesi (ükimetiniñ) müşesi boldı. Odan bwrın, 1921 j. ol öziniñ tuğan Qarqaralısında mektep pen pedagogikalıq tehnikum aştı, al 1935 j. ol eki oqulıqtıñ jäne qazaq tilindegi joğarı matematika kursınıñ avtorı boldı. Eñ bastısı, Ä. Ermekwlı 1920 j. V.Leninniñ qatısuımen ötken Sovnarkom mäjilisinde bayandama jasap, Qazaq jeriniñ aumağın anıqtap, däleldep bergen bolatın. Osı qızu talqılaudıñ nätijesinde Alaş avtonomiyası şekarası aumağında Qazaq (Qırğız) AKSR qwrıldı [6, 360 b.].

«Alaş» arıstarı tek wyımdastıruşılıq qana emes, sonımen qatar ğılımi jäne ädistemelik jwmıstardı da jürgizip, bwl mindetti tolığımen öz moyındarına aldı. Mäselen, 1920 j. 2 jeltoqsanda QazMemBaspanıñ oqulıqtar men ädebi şığarmalar şığaru jönindegi mäjilisi ötti. Oğan Ağartu halıq komissarı A.Baytwrsınwlı, Qazaq AKSR Ortalıq Atqaru komiteti törağası S.Meñdeşwlı, KazÄskerKomı törağası B.Särsenwlı, Alaş ökilderi: Jer jönindegi Halkom ökili Ä.Bökeyhan, Ağartu halkomı ökilderi - H.Bolğanbaywlı, E.Omarwlı jäne komsomol S.Saduaqaswlı qatıstı. Jiınğa qatısqan jeti adamnıñ altauı - Alaş qayratkeri edi.

A.Baytwrsınwlı, Ä.Bökeyhan, S.Säduaqaswlı, H.Bolğanbaywlı jäne J.Aymauıtwlınıñ qatısuımen ötken QazMemBaspa janındağı redakciya keñesin qwru turalı şeşim qabıldandı. Keñes qwramında İİ Jalpı qazaq-qırğız s'ezinde qwrılğan kezinde A. Baytwrsınwlı komissiyasınıñ negizi saqtalıp, tek H.Bolğanbaywlı, Ä.Bökeyhan, S.Säduaqaswlı, J.Aymauıtwldarımen jäne basqalarmen tolıqtı.

«QazAğartuIn» oqıtuşılar tobı: 2-şi qatar, soldan oñğa: Alaş qayratkerleri M. Jwmabaywlı, E. Omarwlı, M. Esbolwlı, H. 3-şi qatar - sol jaqtan törtinşi T. Jürgenwlı, M.Äuezwlı, F. Ğalımjanwlı jäne basqalar. Taşkent, (şamamen)1920-1923 jj. 

Ağartu halıq komissariatınıñ qwramında qwrılğan akademiyalıq jäne ğılımi-ädistemelik ortalıqtar qazaq balalarına arnalğan oqu bağdarlamaların jasau, auıl mektepteri üşin oqulıqtar men ädistemeler şığaruda ülken jwmıs atqardı. 1922-1924 jj. olar qazaq tilinde A.Baytwrsınwlınıñ «Sauatsızdıqtı joyu turalı oqulıq», M. Dulatwlınıñ «Tapsırmalar kitabı» jäne «Oqu kitabı», Q.Sätbaywlınıñ (Sätpaev) «Satılım», J Aymauıtwlınıñ «Didaktika», M.Jwmabaywlınıñ «Pedagogika», E. Omarwlınıñ «Fizika» jäne basqa da oqulıqtar dayındap, şığardı: 1927–28 oqu jılında qazaq mektepteri üşin jalpı taralımı 575 mıñ dana bolatın 30-dan astam oqulıq şığarıldı.

Ayta ketu kerek, «Alaş» ziyalıları Keñes ökimetiniñ qısımınıñ öte qiın jağdayda jwmıs istep, onıñ soñı ne bolatının jaqsı tüsindi. Bwğan Mäskeuden Ä.Bökeyhannıñ 1923 j. 23 şildede Dinmwhamed Ädilwlına (Ädilev) jazğan hatı dälel. «Bauırım Dinşe! – dep jazdı Ä. Bökeyhan, - Hatıñdı aldım. Quanıp qaldım. «Şolpanğa», «Temirqazıqqa» nege maqala jazbaysıñ? Ne balalarğa sabaq berip, ne jornalğa, gazetke maqala jazıp, Alaşqa qızmet qılmasaq, ne qazaq tilinde kitap jazbasaq, özge jol bizge bögeuli ğoy!». [14, 398 b.].

Soğan qaramastan, QazAKSR-niñ wlttıq bilim beru jüyesi bwrınğı komissiya A.Baytwrsınwlınıñ şığarmaşılıq qızmetiniñ arqasında alğaşqı onjıldıqta tez damıdı. Alaş qayratkerleriniñ 1920-1930 jj. sauatsızdıqqa qarsı jürgizgen qarqındı küresi öz nätijesin berdi. 1940 jılı Qazaq KSR-de 5 289 bastauış, jeti jastağı balalarğa 1770 jäne 698 orta mektep jwmıs istedi, olarda 1 368 187 oquşı bilim aldı. Professor-oqıtuşılar qwramı QazMU-da, 13 pedagogikalıq jäne oqıtuşılıq instituttarda jäne 23 pedagogikalıq mektepte oqıtıldı. Osılayşa, bilim jappay qwbılısqa aynaldı, bilimdi jäne erkin oylağan wlttıq ziyalılardıñ ortasın qalıptastıru üşin alğışarttar payda boldı. Aytpaqşı, 1931 j. maqala avtorlarınıñ biri, 1937 jılı Alaş Ordanı nasihattağanı üşin quğın-sürginge wşırağan, bilimimen qatar wstazdarınıñ wstanımdarına ie bolğan Peruaş Kärimwlı Aqmola qalasındağı osınday tehnikumdı bitirdi.

Qazirgi tärtibinen bölek, kitaptardıñ şığarudıñ aldında, olardıñ mazmwnı köpşilik aldında talqılanğan bolatın, bwğan Ä.Bökeyhannıñ 1922-1925 jj.-dağı qazaq baspasözindegi köptegen şoluı pen pikiri (recenziyası) dälel. Osı şolularğa, sonday-aq onıñ seriktesteri A. Baytwrsınwlı, D.Ädilwlı, A. Ermekwlı jäne basqalarmen aradağı hattarına qarap, Ä.Bökeyhan öz seriktesterine bağıt-bağdar berip, endi ruhani jetekşilik etti. Mäselen, A.Baytwrsınwlına 1925 j. bir hatında Ä.Bökeyhan odan küzge deyin Abay Qwnanbaywlı men Ibıray Altınsarıwlı turalı zertteuin ayaqtaudı swraydı [14, 398 b.].

Ağartu jwmısında alaşordaşılar tek oqulıqtar dayındaumen şektelmedi. Olardıñ özderi jazğan ne basqa tilderden audarğan ğılımi-ädistemelik ädebietterdiñ qazaqşağa tek orıstan emes, Europa tilderinen de audarıluına erekşe nazar audaru kerek. Mısalı, francuz astronomı K.Flammarionnıñ «Astronomiya älip-bii», D.Graveniñ «Dünieniñ qwrılısı» audarıldı [15]. Ä.Bökeyhannıñ mwğalimder men oquşılarğa arnalğan «Jaña mektep» jurnalında jariyalağan «Seruen jasap oqu ädisi» attı oqu-ädistemelik qwralı küni büginge deyin özektiligin joyğan joq [16]. Onıñ üzeñgilesteri igilik is (kooperativ) qwru, onıñ jwmıs isteui, käsipodaqtar wyımdastıru, densaulıq saqtau, gigiena jäne t.b. turalı köptegen kitaptı audardı.

Jergilikti bälşebekter alaşordaşılardıñ üstinen kezekti jalasın oylastırğan jürgen 1924 jıldıñ 12-17 mausımında, Alaş ziyalılarınıñ özderi Orınborda qazaq bilimpazdarınıñ twñğış s'ezin wyımdastırıp ötkizip jattı. S'ezd delegattarı köptegen özekti taqırıptı köterdi. Kün tärtibinde qazaq tilindegi ğılımi terminologiya, bilim berudiñ barlıq deñgeyine arnalğan oqulıqtar men ğılımi basılımdar köleminiñ wlğayuı, etnografiyalıq materialdar jinaqtau mäseleleri aytıldı. Wlttıq biregeylik mäseleleri talqılanıp, bastı qorıtındı wlttıq-memlekettik biregeylik belgilerin (til, mädeniet, aumaq) biriktiru boldı. Şeteldegi (Qıtay, Resey, Monğoliya, Bwhara, Hiua, Şığıs Türkistan) qazaq diasporaları mäselesine erekşe nazar audardı. Alayda, M.Dulatwlı s'ezdiñ şet eldermen jwmıs isteuge şekteuli ökilettikterin eske aldı [17, 167-168 bb.]. Jalpı alğanda, Qazaq Avtonomiyalıq Keñestik Socialistik Respublikası ğalımdarınıñ alğaşqı kongresi Wlttıq ğılım akademiyasınıñ qwrıluınıñ bastaması boldı.

Britan zertteuşileri Alaş ziyalılarınıñ bilim, ğılım jäne mädeniette, baspa men baspasözde üstemdik etkenin dwrıs ayttı. Mäselen, joğarıda aytılğan QazMemBaspanıñ redakciyalıq sayasatı ğana emes, sonımen birge 1922-1928 jj. aralığında Näzir Töreqwlwlı basqarğan Mäskeudegi Şığıs halıqtarınıñ kindik baspası da Alaş alıstarınıñ ıqpalında boldı. Ä.Bökeyhan, M.Jwmabaywlı, A.Baydildawlı (Baydildin) Kindik baspanıñ Qazaq böliminde jwmıs istedi. «Alaş» qayratkerleri köptegen ğılımi jäne merzimdi basılımnıñ wyımdastıruşısı äri negizgi avtorı boldı: olardıñ wstanımın «Aq jol», «Teñdik», «Kedey teñdigi» (Qızılorda) gazetteri, «Şolpan» (Taşkent), «Temirqazıq» (Mäskeu), «Jaña mektep», «Äyel teñdigi», «Jas qazaq», «Jas qayrat» t.b. jurnaldar jetkizdi.

Alaşordaşılardıñ 1930-jıldağı qayğılı tağdırı belgili. Alaş Ordanıñ aqköñil jäne erkin ruhtı köşbasşıları köz mayın tögip jazğan barlıq eñbegimen, wlttıq ideyağa adaldığımen, keyingi quğın-sürgin kezeñderinde olardı baqtalası retinde körgen jergilikti bälşebekterdiñ jala, naqaq ayıptarınan qorğansız boldı. Biraq Keñes däuirinde Alaş ardaqtıları qısqa merzimde eki negizgi närseni istey aldı: a) avtonomiya tanuğa qol jetkizip, Qazaq Respublikasınıñ memlekettik instituttarın qwrdı; b) birqatar mañızdı sala, eñ aldımen, bilim beru salasında dwrıs bağıt ornattı. Ä.Bökeyhan, A.Baytwrsınwlı jäne onıñ komissiyası jasağan serpinniñ mıqtı bolğanşı sonşalıqtı, ol onıñ bastamaşılarınıñ izin ondağan jıldar boyı jalğastırdı. Sondıqtan, mwnayğa nemese dollarğa emes, bilim men bilimdi wltqa negizdelgen wlttıq ideyanıñ mänin qalpına keltiru - bizdiñ tarihi mindetimiz.

Paydalınılğan ädebietter tizimi:

  1. Alaş-Orda: Sbornik dokumentov. /  Sostav. N. Martınenko. – Almatı: Maloe izd. «Ayqap», 1992. – 192 s.
  2. Bökeyhan Ä. Şığarmaları – Soçineniya. 15 tt. – Astana: «Alaşorda» Qoğamdıq qorı, 2018. – T. Hİ. – 576 s.
  3. Ensepov B.B. «Ağartuşı Qoñırqoja Qojıqov». // Qazaq tarihı. – 2020. – №1. – 54-59 bb.
  4. Bökeyhan Ä. Şığarmaları – Soçineniya. 15 tt. – Astana: «Alaşorda» Qoğamdıq qorı, 2018. – T. H. – 560 s. 
  5. Abdıgaliulı B. Voysko Alaş. Kazahskie çasti v sostave Beloy armii (1918-1920 g.g.) – Astana: Foliant, 2017. – 416 b.
  6. Amanjolova D. Na izlome. Alaş v etnopolitiçeskoy istorii Kazahstana. – Almatı: Izdatel'skiy dom «Tayms», 2009. – 412 s.
  7. RGASPI (Moskva). - F.17. - Op. 85. - D. 77.
  8. Society for Central Asian Studies. Kazakhs on Russians Before 1917. A. Bukeykhanov, M. Dulatov, A. Baytursynov, T. Ryskulov. Reprient series № 5. Oxford, 1985.
  9. Bennigsen A., Lemercier-Quelquejay Ch. La presse et le mouvement national chez les musulmans de Russie avant 1920. Paris-La Haye: Mouton & CO and Ecole Pratique des Hautes Etudes. MCMLXIV – P. 254-261 (perevod s francuzskogo – Bahıt Sadıkovoy).
  10. Bukeyhanov' A. Abay (Ibragim') Kunanbaev'. Nekrolog'. - «Semipalatinskiy listok'». – 1905 g. – 27 noyabrya. - № 252. - Semipalatinsk'. – C. 3.
  11. «Qazaq» gazeti. 1914 jıl. 2-basılım/ Qwrast.: S. Smağwlova, Ğ. Änes, T. Zamzaeva. – Almatı: «Arıs» baspası., 2018. – 480 b. 
  12. «Qazaq» gazeti. 1913 jıl. 2-basılım/ Qwrast.: S. Smağwlova, Ğ. Änes, T. Zamzaeva. – Almatı: «Arıs» baspası., 2018. – 480 b. 
  13. Qamzabekwlı D. QazPI-diñ irgetasına 90 jıl emes, 100 jıl toldı. – Abai.kz, 26.04.2018. -  https://abai.kz/post/67751  
  14. Bökeyhan Ä. Tañdamalı – Izbrannoe (Sostav., avtor predisloviya, nauçnıh kommentariev i bibliografiçeskogo ukazatelya S. Akkululı). – Almatı: «Qazaq enciklopediyası», 1995. – 479 s.
  15. Flammarion K. Astronomiya älip-bii (qazaqşalağan Qır balası). //SSSR halıqtarınıñ Kindik baspası [CIN SSSR], 1924 j. Mäskeu; Grave D. Dünieniñ qwrılısı (aud. Qır balası). // KSRO halıqtarınıñ Kindik baspası [CIN SSSR]. - 1926 j. - Mäskeu. - 102 b.
  16. Qır balası. Seruen jasap zertteu ädisi. // «Jaña mektep». - 1926 j. - №№ 9–10. Qızılorda. - 5–10 bb.
  17. Alaş qozğalısı. Qwjattar men materialdar jinağı. Säuir 1920-1928 jj. Dvijenie Alaş. Aprel' 1920-1928 gg. – Almatı: «El-şejire», 2007. – T. 3. – Kn. 1. – 304 s.

Azat Peruaşev, Swltan Han Aqqwlı

Abai.kz

16 pikir