Düysenbi, 30 Naurız 2020
Älipbi 461 5 pikir 26 Naurız, 2020 sağat 12:23

I men u: Qaytpek kerek?

Tiltanuşılar arasında dau bop jürgen qazirgi «i» men dauıstı «u» ärpiniñ jaña älipbidegi tañbası y jäne w äripteri bolsa, ne boladı? 

Birinşi, bwlar dauıssız dıbıstıñ tañbası bolğandıqtan aldınan mindetti türde dauıstı dıbıs qosılıp jazıladı. Mısalı, y dıbısına juan ündesimde ı, jiñişke ündesimde i, al u dıbısına juan ündesimde w (älde ı?), jiñişke ündesimde ü (älde i?) ärpi jazıladı. Jazıp köreyik. Tüsinikti bolu üşin kirilşe jazamız: jıynalıs, ıyıq, ıyağnıy, kiyim, iyirim, biy, wuıs, swuıq, barwu, sıyınwu, kiyinüu.

Ekinşi, bwl jalqı esimderde de jazıladı. Mısalı, Gülmiyra, Älmiyra, Sağıydolla, Fauzıya, Mırzağalıy, Aldıyar,  

Şındap qarasaq, qazirgi dauıstı u ärpi twrğan jerdi wu, üu dep, i ärpi twrğan jerdi ıy, iy dep «aşıp» jazğanda twrğan ne bar? Qayta buınğa bölgende auıtqımaymız (qı-yın, tw-uıs, ki-yim, w-uıq), sözdiñ tübirin de oñay tauıp alamız (oqı-u-lıq, toqı-u-şı). Äripter de mätinde jappay kezdesip jatqan joq. Biraq gäp osında eken.

Rasımen, bwl äripter qazaq mätininde qanşalıqtı jii kezdesetinine qarap körelik. A.Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutı şığarğan «Qazaq sözforma qwrılımınıñ jiilik sözdikteri» attı 2018 jılğı eñbekte qazaq mätinderindegi i ärpiniñ kezdesu jiiligi 24-orında eken, ol barlıq mätindegi sözderdiñ 0,5673%-nda ğana kezdesedi degen söz. Biraq söz soñında  18-orınğa köteriledi, bwl barlıq mätindegi sözderdiñ 1,4807%-nda jazıladı degen söz.

U ärpi tipti 28-orında, yağni bar mätinniñ 0,2557%-nda ğana söz basında (sol eñbekte, 17b) jazıladı. Biraq söz soñında jiileydi, 10-orınğa köteriledi, YAğni barlıq mätinniñ 2,7767%-nda u ärpi söz soñında jazılıp jür eken (eñbekte,19b). Ortaşa mälimet Jwbanov A., Jañabekova A., D.Toqmırzaevtıñ «Qazaq jazuın latın qarpine köşirudiñ statistikalıq negizderi» attı (2018 j) eñbeginde kezdesedi. Onda u ärpi jii qoldanılatın 19 äriptiñ qatarında twr. YAğni mätinniñ 1,636%-nda kezdesedi delinedi. Onıñ sebebi u ärpi dauıssızdıñ (tau, uıq, sauıq), äri wu, üu tirkesiniñ (suır, qu, sauu) de tañbası bolğandıqtan. Jäne twyıq etistik jwrnağı nemese qimıl esim jwrnağı qazirgi tilimizde belsendi bolğandıqtan. Mätinniñ 2,7767%-nda u ärpi söz soñında jazılıp jürgeni sondıqtan.  

Jäne atalğan eñbekte türlenim qosımşalarınıñ jiliginde uşı forması 96 orında, mätinniñ 0,1111%-nda kezdesse, uşi forması 111 orında mätinniñ 0,0593 %-n aladı (142b), sodan keyin 129 orında uli forması 0,0231 %. YAğni u qimıl esimi jäne odan jasalğan jwrnaqtar soñğı uaqıtta «dauıstı u» ärpiniñ jazıluın jiiletti. Degenmen, qimıl esimniñ qoldanıluın eseptemegende, statistikalıq mälimet i men u ärpi jazılatın sözder jalpı jii emes ekenin körsetti.

Qazaq tili orfografiyalıq sözdiginde (2013j) 17 179 sözde i ärpi jazıladı delingen, mısalı, äldi, dini, abiır, kiiz, mäşine, tieu, ğılımi, ine, niet, tärbie, diqan, qasiet, iyu, jinau, kiinu, ıqtimal, imya, qiyaq, qöiqu, dünie, qiyu, käsibi degen siyaqtı sözder. Olardıñ işinde töl sözder de bar, arab, parsı tilderinen engen sözder de bar, degenmen köbi orıs tilinen engen sözder. 

Biraq atalğan eñbekte äsirese u ärpiniñ dauıssızdı tañbalau jiiligi, ıy, iy dıbıs tirkesin tañbalau jiiligi körsetilmegendikten, biz tömende 350-400 birlikten twratın är stil'de jazılğan mätinder boyınşa i, u äripteriniñ kezdesu jiiligin «qolmen» sanadıq. 

355 sözden twratın ğılımi mätinde 29 ret i ärpi jazılıptı. Olardıñ 4 ğana (!) qazaq tiliniñ öz sözi nemese igerilgen kirme söz eken: tarih, qiındıq, jii, auıtqidı. Qalğan 24-i şettildik sözder. Sonda jaña älipbidegi i ärpimen termin sözderdegi i ärpin (kino, institut) de, töl sözderdegi i dıbısın (ini, meni, kir) da qatar jaza bersek, arasında ğana kezdesetin mına 4 sözge kelgende şatasu bolmay ma? Mısalı, däl osı tarih, qiındıq, jii, auıtqidı degen sözderdi tarıyh, qıyındıq, jiyi, auıtqıydı dep, şatastırmay, qate jibertpey jazdırta alamız ba?

Sol siyaqtı 427 sözden twratın ğılımi mätindi alğanda, onıñ 36-sında i ärpi jazılğanın kördik. Onıñ ğılımi, mwqiyat, qasiet, dünie, jii, biıl, ie, yağni degen sözderinen basqası ğılımi terminder boldı. YAğni 28 kirme sözde i dıbısın bir tañbamen – i ärpimen jazıp, arasında osı 8 sözdi ıy, iy äripterimen ğılımıy, mwqıyat, qasiyet, düniye, jiyi, bıyıl, iye, ıyağnıy dep şatastırmay jazuğa qanşa uaqıtta dağdılanadı ekenbiz? 

Al «Egemen Qazaqstan» gazetiniñ soñğı nömirindegi 350 sözden twratın publicistikalıq mätinde 28 ret i ärpi, 58 ret u ärpi kezdesti, onıñ tek käsibi degen sözinen basqa 27-si orıs tili arqılı engen sözderde eken. Mısalı, osı jalğız käsibi sözin käsibiy dep jazudı qalay wmıttırmau kerekpiz? 

Mätindegi u ärpi täuekel, saualnama, auqımdı, zeretteu, äzirleu, boljau, bağalau, euraziya, twsau, äleumettik (bwl söz 12 ret qaytalanğan), asırauşı, qorğau, töleu sözderinde dauıssız u ärpin tañbalap twr da, kezdesu (2ret), turalı (2 ret), bosanu (3 ret), tuğan (2 ret), su (2 ret), saqtandıru (5 ret), arılu, ayırılu, aluşı sözderinde wu, üu dıbıs tirkesterin tañbalap twr. Sonda 58 sözdiñ 36-sı töl jäne kirme söz bolsa, onıñ 12-si dauıssızdı tañbalap, 14-i üu, wu dıbıs tirkesterin berip twrsa, qalğan 22-si orıs tili arqılı engen sözderde. YAğni tağı da 22 ret bir tañbamen jazıp kelip, arasında 14 ret wu, üu dıbıstarın jazudan qalay şatasıp qalmaydı, mınau tiltanuşı emes jalpaq jwrt? 

«Egemen Qazaqstan» gazeti iskeri stil'de köbirek jazılatın baspasöz bolğandıqtan, «Qazaq ädebieti» gazetinen de 399 sözden twratın mätindi qarap şıqtıq. Sonda mätinde 47 ret i ärpi, 32 ret u ärpi kezdesti. U ärpi qauım, auızeki (2 ret), audarma, dausız, audarılsa, isteu, söyleu, uaqıtşa degen 9 sözde bir dauıssızdıñ tañbası, köru, şeşu, basqosu, ahual, qoldanılu, köşu, sayasattanuşı, damu, eñbektenu, tuındau, biluimşe, damıtu, bolu, toltıru, quanu, köşu, şeşu, qalıptastıru, turalı degen 19 sözde eki dıbıstıñ tañbasın berip  twr eken. Bwl mätinde u ärpimen orıs tilinen engen 5-aq söz kezdesti. 

Osı mätindegi I ärpimen keletin jiın, ziyalı, ädebi (4 ret), älipbi, käsibi, ğılımi, qinalu, ärine, dünie, iesi degen 13 sözden basqa 37 söz orıs tili arqılı engen söz bolıp şıqtı. Körkemsözde, «Qazaq ädebieti» gazetiniñ özinde 37 şettildik söz qoldanılıptı. Mwnda da jazarmannıñ hali joğarıdağıday bolmaq.

Al körkem proza mätinindegi 395 sözdiñ 23-nde i ärpi, 33-nde u ärpi kezdesti. Onda su, suıq, jazuşı, oqu, suday degen 5-aq (!) sözden özge bireuler, ekeumiz, audan (2 ret), tauıq, dausı, sauısqan, auıl, Mäskeu degen 9 sözde bir dauıssızdı tañbalaydı. Al 14 söz tağı da şettildik söz. 

I ärpi ılği, kiinip, sirek, jidigen, iä, miım, oqitın degen 7 sözde ıy, iy tirkesterin tañbalap, qalğanı 16 şettildik sözde jazılğan. 

Mwndağı aytayın dep otırğanımız – tiltanımdıq älipbidiñ birinşi nwsqasımen y ündi dauıssızın töl sözderde u ärpimen, al kirme sözderde i ärpimen tañbalasaq, sonday-aq u dauıssızın töl sözderde w ärpimen, al kirme sözderde u ärpimen jazsaq, äripti şığındap qana qoymaymız, jazarmannıñ qolın ekiwştı oymen bögeymiz. YAğni qay sözde qay ärip jäne qay sözde bir ärip, qay sözde eki ärip ekenin bilmeu, qate jazu köbeyedi. 

Äytpese, joğarıda kördiñizder, 300-400 sözden twratın mätin ıy, iy, wu, üu dıbıstarın jazıp, «jayılıp» kete qoymaydı eken. Tek jazarman qay äripti jazatının oylanıp, dağdarıp qaluı mümkin eken. Jazu avtomatizmi bwzıladı.    

Onıñ üstine jalpı qazaq sözindegi jii qoldanılatın jäne jazılatın ı men i dıbıs-äripterin qosıñız. Qazaq sözderi eñ aldımen  a, e dauıstılarınan twradı, sodan keyin üşinşi orında ı, sosın i dıbısınan twradı. Bwl – ülken körsetkiş. Bwrınğı qazaq emlelerinde osı dauıstılardı tañbalaudı azaytu üşin birneşe wsınıs bolğan, onıñ eñ ülkenin Baytwrsınwlınıñ özi aytqan: “(ı) -  janı, malı, tarı degen sözderde n,  l - dıñ, r - dıñ  soñınan estiletin dıbıs belgisi. Sözdiñ basında, ortasında qısqa ћäm kömeski estilip bar joğı elenbeytin orındarda jazbaymız. Mısalı, qın, qır, jılım, qırın degen sözderdiñ işindegi ı-nıñ barlığı az seziledi, hatta sezilmeydi dep aytuğa boladı. Bwl sözderdi ı-nı jazğanda da, jazbağanda da osılay oqimız. Jazbağanda oquımızğa kemşiligi bolmasa, onı jazuğa da qajet joq. Qanı, janı, malı degen sözderde ı-nı jazbay, solay oqi almaymız, sözdiñ ayağında ı-nı jazu qajet” (Baytwrsınwlı A. Til tağılımı. Almatı: Ana tili, 1992. 327b.). “ı jazılmağanda sözdiñ mağınası bwzılıp, kemşilik kelerlik bolsa, jazılsın dep edim. Oquğa kemşilik bolmasa, sözdiñ mağınasına kemşilik kelmese, jazuğa jeñildigi bolsa ı  dıbısınıñ harifin jazbağanda ne zalal köremiz degen oyım edi” dey otırıp (Sonda, 386b.), “ı  harfi bas buında ћäm barşa biteu buında jazılmaydı. Aşıq buında qalmay jazıladı. Mäselen, mısıq  jazıladı ı-sız, msq bolıp, mısığına degen sözde ı qalmay mısğına bolıp jazıladı” (Sonda, 151b.) degen orfogramma wsınadı.

Q.Jwbanovtıñ oyı da A.Baytwrsınwlımen ündes boldı: “bilek, tıran, ıstağan siyaqtı sözderdi osılay basqı aşıq buında kelte dauıstı ı,  i-lermen jaza twrıp, plenum, traktor siyaqtı sözderdi ı, i-lersiz jazğan jeñil soğar ma edi. Bir buındıda jazıp, eki buındığa jazbasaq ne bolar edi:  bil - blek, qır - qrau, ıs- stau. Buın ayırtudı esepke alma. Qanday emle bolsa da, soğan qaray buın jigin taptıru metodikasın şığaruğa boladı. Mwrın-mwrn/ı, halıq-hal/qı  körip jürgen qiındığımız joq. Sonda, bil men bledi, qır men qru siyaqtılardağı ı, i-lerdiñ oynamalılığı qalayşa qiındıq körsetpek?” (Jwbanov Q. Qazaq tili jönindegi zertteuler. Almatı: Ğılım, 1999. 138b.).  Nemese “Jeke dıbıs jeke bölip aytuğa kele bermeydi. Mısalı, balalar degen sözdiñ bas dıbısın bölek aytar bolsaq, ne  dep, ne ıb dep qana  ayta alamız. Öytkeni, dauıssız dıbıs pen sonor dıbıs, aldınan, ne artınan bir dauıstı dıbıs qospay, özdiginen bölek aytılmaydı” (Sonda, 197b.) deydi: “Jazudı sıñar ezu ul'trafonetika jolımen jazatın bolğan soñ, estilui är jolı ärtürli, keyde bolıp, keyde tüsip qalıp otıratın kömeski dauıstılardıñ emlesi mülde şatısıp (asra, jamra, Ahmet, köbrek, ru, ret,  asıra, jamıra, wru, iret)” (sonda, 339b.) ketpeu üşin. 1935j. latın grafikasına arnalğan jobasında mınaday ereje wsınadı: “Ograniçit' upotreblenie beglogo glasnogo, ne oboznaçaya ego v pis'me tam, gde eto ne neobhodimo: a) v naçal'nom otkrıtom sloge, kogda za nim sleduet slog s polnım glasnım a, o, e, i. T.e. vmeste tepereşnih: c'lan, c'luv, b'lek …pisat': clan, clu, blek. Tam, gde za otkrıtım slogom s beglım glasnım ' sleduet slog opyat' s beglım glasnım ', tam ' ne otpuskaetsya: c'rm, bl'm, c'lk,  g'rg, s'rg, z'gr (sonda, s.522]; b) vo vseh zakrıtıh i zamknutıh slogah zzar, gpal, galg, ‘cetm, ‘bork, grman, cyms,  blmpaz; v) vo vseh otkrıtıh slogah, gde otsutstvie bukvi ' ne vızıvaet drugogo çteniya (sonda, s.523); g) v naçale slove pered r, u, i, ' ne  otmeçaetsya tam, gde ne iskajet smısl slova: ru – rod, yru – bit' (ne ruv),  ret, ‘'retu (iretu) (sonda, s.523). 

Söytip, büginde ı, i dıbıstarı biraz sözderde jazılmaytın emle twraqtanğan, mısalı, raqmet (ıraqımet), memleket (memileket), resmi (iresimi), ras (ıras), las (ılas), lek (ilek)...

Däl osı siyaqtı jazılmağanda aytuğa ziyanın tigizbeytin twstarda tüsirip jazuğa bolatın orfogramma ıy, iy, wu, üu-ge qatıstı edi. Endi bwl jerde de jazu ekonomiyası saqtalmayın dep twr.

Qwrmetti äriptes! Söz bolğan mäselege janaşırlıqpen qarap, daudıñ qayırlı şeşiluine pikiriñizdi bildirseñiz.

Qwralay Küderinova

Abai.kz

5 pikir