Särsenbi, 23 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107450. Jazılğandar — 102219. Qaytıs bolğandar — 1699
46 - söz 1169 2 pikir 25 Naurız, 2020 sağat 12:54

Qol berip amandasudı toqtatayıq!

Qımbattı dostar !

Qazaqta «auru aytıp kelmeydi» degen bir söz bar, bwl indet osıdan üş-tört ay bwrın bas körsetti, yağni aldın ala aytıp keldi. Qazir qıtayvirusı älemdi jayladı, Europanıñ damığan Italiya, Ispaniya siyaqtı elderi bwğan eş şara jasay almay, ölgen adamdarın krematoriy peşterine tasıp ülgere almay jatır. Biz bolsaq şekaranı äzer dep japtıq, mümkin, äldebireuler äli de sañılau tauıp ärli-berli saudasın jasap jür. Onıñ üstine küni büginge deyin äue qatınasın japqan joqpız, keşe ğana Prezident şekteu turalı ayttı. Endeşe bizdiñ aramızda bwl auruğa şaldıqqandar tolıp jür degen söz, immun jüyesi mıqtıları jüre beredi, virus üş künde memleket boyınşa eki eselenip şığa keledi. Eger karantin bolmasa auru sanı geometriyalıq progressiya jolımen bir jarım ayda bükil halıqtı qamtidı.

Medicinamızdıñ jağdayı ärkimge de ayan, sın kötermeydi, jayşılıq uaqıtta därigerge bir ay bwrın jazılmasañız sizge em joq. Kädimgi qarapayım twmşa (maski) qazir emge tabılmaydı, osıdan eki jwma bwrın ayttıq, äli joq, jaña ğana därihanalardı aralap keldim.

Bwl indet birneşe jolmen taraydı - sonıñ işinde köp taraytın joldarı aua jäne qol alısu arqılı. Qazaqta biz eskere bermeytin bir söz bar - ol boy saqtau delinedi, yağni distanciya wstau. Men köp uaqıt äleumettik jelide jamannan boy saqtau qajettiligi turalı jazıp keldim («Jaqsı men Jaman»), endi aurudan boy saqtaudı, qorğanudı üyrenuimiz kerek.

Erte uaqıtta bizdiñ ata-babalarımız oba şıqqan üydi Qwdayğa tapsırıp, jwrtta tastap auıl-el bolıp basqa jaqqa köşip ketedi. Etnografiyalıq ädebietten oqısaq oba şıqqa üyden bir adam jaqındasa sauları sadaqtarın kezenip, jaqındatpaydı, tipti bolmasa atadı. Bwl mıñdağan jıldar nebir jwqpalı aurudı bastan ötkizgen, talay ret qara şıbınday qırılğan halqımızdıñ amal joqtıqtan jasaytın şarası.

Endi qol alısıp amandasu turalı. Bwl bizdiñ ejelgi dästürlerimizdiñ işinde qanşalıqtı barın ayta almayın, biraq sälemdesudiñ negizgi türi emes. Ertede han-swltandarına, törelerine qazaq qolın keudesine qusırıp, alıstan «Aldiyar, han iem» dep sälemdesedi, olar bolsa sälemdesken jaqtıñ jası ülkeniniñ iığına alaqanın tigizedi, qojalarına «Aldiyar, taqsır» deydi. Qazaqtıñ jası qatar, sıylas azamattarı birin-biri köpten körmese qol berip emes, keude tüyistirip amandasadı. Qazirgidey künde körip jürgen adamın qwşaqtap, körisip, bir -biriniñ qolın silkilep jatpaydı. Amandasqan uaqıtta süyisu ol zamanda qazaqtıñ erkegi tügili äyelderinde de bolmağan, tek boyjetken qızdar ğana bir-birin jaqsı tanısa, jaqın tuıs bolsa, köpten körmese amandasqanda betten süyedi. Qoştasqan uaqıtta qol beru, nemese adamdı jerleu kezinde qol beru degen tipti de bolmağan, ol ülken ayıp bolıp espteledi.

Qol beru qazaq arasında üş jağdayda qoldanıladı:

-Birinşiden, pirge qol beru, yağni dini ğwrıp şeñberinde, öziñniñ wstazıñdı tañdap alsañ soğan qol beru;

-Ekinşiden, sauda, ne ayırbas jasağan eki adam, alıs-beris bolğan soñ «mä, bereke, ber qolıñdı» dep uağdadan taymasqa bir-birine qol berisedi;

-Üşinşiden, eki jaq bir dau bolıp, sodan keyin ne özara, ne bi aldında salauat aytılıp, qarındas bolıp, bitimge keletin bolsa bir -birimen endi dau şığarmasqa uäde etip qol alısadı.

Amandasqanda qol beru bizden tım erte zamandarda bölinip ketken japon halqında joq, qanday jağdayda da keudesine eki qolın qusırıp, basın iip amandasadı. Küngey qazağınıñ «kelin sälem» dep jürgenine üqsaydı, şındığında bwl sälem türi ertede er azamattardıñ bir- birimen amandasuınan bügingi küngi saqtalğan türi. Küni keşege, yağni HH ğasır basına deyin Arqa qazağında qayın jwrtına kelgen küyeu qız jeñgelerine, ata-enesine osılay täjim jasaytın. Nağız kelin sälem oñ tizesin bügip, oñ bilegin tizesiniñ üstine qoyıp, alaqanın joğarı qaratıp salınadı. Bwl bayırğı dästürdi qiır batısta aday, qiır şığısta qızay kelinderi äli de qoldanıp jür.

Sonımen biz ejelgi dästürimizge qayta oralayıq, bir-birimizge qolımızdı alıp jügirgendi qoyayıq. Men ondağan jıldar qay oqu ornında jwmıs istesem de studentter men jas ğalımdardan talap etetinim osı. Alıstan oñ qolıñdı keude twsıña aparıp «assalaumağaleyküm» deseñ boldı, aynalayın, mağan odan basqa eşteñe kerek joq deymin. Rasında da bireuiniñ alaqanı terlep twradı, onı bılş etkizip sağan jağa saladı, bireuiniñ qolında jarası boladı. Jalpı qol berip amandasu gigienağa eş kelmeytin, Europada ortağasırlıq qarañğılıq kezinde, rıcarlar işinde öristep ketken sälem türi. Mine, qolımda qaruım joq degen belgi. Sovet zamanında bizdiñ bärimiz teñeldik te qol berip amandasu qazaq işinde mindetti bolıp şığa keldi. Qazaq qol berip amandasudı mindettemeydi, eñ bastısı dauıstap, batıl amandasu şart. Etnografiyada dauıstap sälem berudi verbaldı qarım-qatınas türine jatqızadı, biz de soğan köşkenimiz dwrıs.

Jambıl Artıqbaevtıñ äleumettik jelidegi jazbası

Abai.kz

2 pikir