Jwma, 25 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107529. Jazılğandar — 102323. Qaytıs bolğandar — 1699
Tarih 7524 31 pikir 25 Naurız, 2020 sağat 14:20

Tatarlar degenimiz kimder?

(jäne «Bulgarlar» dep kimderdi aytqan?)

Eger biz dälirek nemese naqtıraq aytar bolsaq, tatarlar dep öz uaqıtında orıstar (nemese slavyandar) köşpeli qıpşaq taypaların yağni aytqanda qazirgi qazaqtardı aytqan. Bwl küngi tatarlar – olar mıñdağan jıldar boyı Kama Bolgarları (nemese Bulgariya), - dep köneden atalıp kelgen. Bwlar Kama özeniniñ  wlan-ğayır dalasında tirşilik etken, qala soğıp, bala oqıtıp, qolönerin damıtıp jäne egin şaruaşılığımen aynalısqan, erteden özindik mädenieti qalıptasqan qalalıq el-jwrt. Bulgarlardıñ (endi bwdan äri olardı özderi jazıp jäne aytatınday Bulgar , - dep jazamız) irgesindegi slavyandardan, bergi jağındağı qıpşaqtardan sol kezeñderde bilim quğan sauattılığı men turmıstıq mädenieti şınında da äldeqayda joğarı bolğan. 

 Al endi tatarlar degen kimder? 

 Bwl ataumen - slavyandar qanşama ğasırlar özderin talay ret tığırıqqa tirep, qalaları men eldimekenderin tonap ketip otırğan, adamdarın qwldıqqa tüsirgen Wlı dalanıñ ru – taypaların atağan. 

Kezinde käri qıtay özine maza bermegen qalmaq elin «Juun – gar» (qaraqşılar degen mağınada), - dep atasa, köşip – qonıp jüretin Qalqalıq buryattardı «Mon –gol» (malşılar nemese baqtaşılar), - dep atağan. Europa ğalımdarınıñ talay ğasırlar boyı zertteui osınday qorıtındını şığarıp otır. Sol siyaqtı slavyandarda bizdiñ köşpeli ata-babalarımızdı «tatarlar»  dep ükilegen. Naqtırağı talqandauşı, küyzelis äkeluşi  qara küş degen söz. 

Bwl sözdiñ şığu tarihı – Altın Orda imperiyasınıñ twsında payda bolğan. Batıldıñ (orıstar bwl esimdi – Batıy, käri qwrlıq eli – Batu dep jazğan) köne Rus' pen Europağa jasağan wlı jorığınan bastau alğan. 

Al endi tatar atın ielenip jürgen, qazirgi Kama özeni ölkesin meken etken el kimder?

Bwlar erteden osı aymaqta ösip – önip, tirşilik etip kele jatqan kezindegi Wlı Bolgariya memleketiniñ twrğındarı. Eñ alğaş bwl qağanattıñ negizin qalap, wzaq jıldar handıq qwrğan Qwbırat (Kubrat) han bolatın. Osı küngi Tatarıstan bwl handı bizdiñ memleketimizdiñ alğaşqı irgesin köteruşi, Kama jağalauın  qonıs etken bulgar jwrtınıñ (qazirgi tatarlardıñ) wlı twlğası dep biledi. Sol Bolgariya öz uaqıtında qazirgi Ukraina men, Soltüstik Kavkazdıñ da aumağın alıp jatqan. Keyin dünieden ötken soñ Wlı hannıñ eki wlı taqqa talasıp, sıyısa almay, özderine tiesili el – jwrttı alıp, ekige ayırıladı. İrgesindegi tınımsız Hazar taypalarınan (kaspiy qıpşaqtarı) ärdayım soqqı körip jäne inisiniñ jaulasuınan qwsa bolğan han Asparuh (ülkeni) elin alıp alısqa jol tartadı. Söytip, Dunay jağasınan biraq şığadı. Osı jaña qonısqa toqtap, Bolgariya memleketiniñ negizin saladı (osı küngi Bolgariya). Al inisi öz ata qonısında qalıp, Kama  Bolgariyası memleketin qwradı. YAğni, qazirgi tatar tarihşılarınıñ jazatın Bulgariyası (olar «O» -nıñ ornına «U» äripin qoldanadı). Bwl handıqtıñ astanası qazirgi osı eldegi Bulgar qalası bolğan. 

1396 jılı Bulgar qalası men osı attas memleket Altın Orda imperiyasınıñ soqqısınan tastalqanı şığıp, qiraydı jäne imperiya qwramına kiredi. Keyin birneşe ğasır ötken soñ Bulgar handığı äzer qalpına kelip (ordanıñ qwramında bolsada), astanası bolıp Qazan qalası belgilenedi. Degenmen, bwl qala wzaq uaqıt «Bolgar – al' – Djadil»  dep ataladı. Naqtırağı «Jana Bulgar» .

Sonımen, bwl Bulgar eli,  tatarlar dep qalay ataldı?  

Osı arada biz azıraq şeginis jasap,  qıpşaq elin, yağni aytqanda, Altın Orda imperiyasın qwruşı äri bilik jürgizuşi qıpşaq jwrtın ayta keteyik. 

Öz zamanında irgesindegi «Tatar» dep jalpı türde atalatın köşpeli qıpşaq taypalarınan qanşama ğasır tepki körip kelgen orta ğasırdağı orıs eliniñ knyazdıqtarı uaqıt öte kele  birtindep jinaqtalıp, birige bastadı. Bwlay etpeyinşe qıpşaqtarğa bodan jwrt bolıp qala beretinin anıq sezdi. Altın Orda imperiyasına üş jarım ğasırday bağınıştı bolıp kelgen slavyandar ordanıñ işki tartısın ärdayım paydalanıp, aqırındap twrğındarınıñ sanıñ ösirip, küşin jinap, aumağın keneytip bodandıqtan eptep bolsada  arıla bastadı. Orıstardıñ serpilip, tolıq azattıq alıp ketui, äsirese Samarqan bileuşisi Ämir Temirdiñ twsınan bastaladı. Temirdiñ Altın Ordağa üş ret soqqı berip, jeñiske jetuinen keyin ordalıqtar bwrınğı küş – quatınan ayırılıp, tığırıqqa tirelgen edi. Sonday-aq, işki taqqa talasta bwlardı mülde älsiretip jibergen bolatın. Aqırı orıstar bostandıqqa şığıp, derbes el boldı. Endi birtindep özderi  küşeyip, jaña ölkelerdi jaulap ala bastadı. Dünie qaşanda döngelek degen osı ğoy. Kezinde özderi «tatarlar» dep ataytın (orıstardıñ tüsiniginde qara küş) qıpşaqtardı ığıstıru jäne bwlarğa qarsı jorıqtar wyımdastıru jiiledi. Kele-kele bwrınğı Altın Orda aumağınan asıp, tipti qıpşaq taypalarınıñ bastı tiregi bolıp sanalatıñ Oral tauları men Sibir aymaqtarın tartıp ala bastadı. Qıpşaq jwrtınıñ ata qonısı bolıp kelgen Edil men Jayıq aralığı, Sibirdiñ sulı, nulı ölkeleri, aşığın  aytar bolsaq, Aştarhan, Sarı tau (Saratov) , Orınbor, Siläm bi (Çelyabi, Çelyabinsk), Qorğan, Tümen, Bay köl (Baykal), Toñ (Tomsk) jäne Ombı aymaqtarı 16 – 18 ğasırlar aralığında qıpşaq- türkilerden tartıp alındı. Oysıray wtılıp, keri şegingen qıpşaq taypalarınıñ qolında Tobıl, Qızıl jar, Kökşetau, Sarıarqa (Jeltaya rovnina)jäne Kaspiydiñ bergi dalası, sonımen qatar, Qaratau mañayı, Sırdariya ölkesi äri Äulie ata öñirleri ğana qaldı. 

Bizdiñ tağı bir tüsindirerimiz, sol kezderde qazirgi Zaysan, Tarbağatay, Gürşim (Kürşim), Joñğar Alatauı, Jetisu öñiri (Şarın,  Kegen, Qaskelen, Boralday, Sarqan jäne Altın Emel)sonday – aq , İle özeniniñ eki qaptalı, Qırğız eliniñ jartısı (Istıq köldiñ oñtüstik jağalauı, Ülken Kemik alqabı, Tüp jağalauları) jäne Şäueşek, Qwlja, Ürimşi ölkeleri qalmaq eliniñ ieliginde bolatın. Bwl atı atalğan şwraylı aymaqtardı qalmaq eli 17 ğasırdıñ ortasına deyin mekendep kelgen edi. Käri qıtaydıñ tilimen Juun-gar (qaraqşılar degen söz) dep atalğan qalmaqtar, qazaq pen Ortalıq Aziya elderin jaulap alu jorığın bastağan kezde, alğaşında jañğaqtay şaşılıp qalğan qazaqtar,tez esin jidı. Sonau bir alıs kezeñderde  orısqa şwraylı ölkelerin aldırıp qoyğan türki-qıpşaqtar aqırğı qonıstarınan ayırılıp qalmau üşin barın saldı. Degenmen, taqqa talasıp, işki birliginen ayırılğan qalmaqtar, jasırın jospar qwrıp, senderge kömek berem dep aldausıratqan Qıtay jorığınan ayausız qırğın tauıp, handığınan da eldiginen de ayırılıp tındı . Qanşama ğasır meken etken ata qonısı ien qaldı. Biraq , basqanşı qıtaylar qalalıq el bolğandıqtan, twrğındarın qırıp tastağan bwl öñirlerge birden kele qoymadı. Osı şwraylı aymaqtardıñ bos qalğanın añğarğan qazaq jağı Abılay hannıñ köregen sayasatınıñ arqasında, yağni Cin dinastiyasımen kelissöz jürgizip, jılına 1000 – day arğımaq beru arqılı jaz jaylauına paydalanuğa kelisti.  Kele – kele osı qwnarlı ölkeler qazaqtıñ baq qonğan qwttı qonısına aynaldı. 

Endi özimiz söz etken bastı taqırıpqa keleyik. 

...Uaqıt öte kele qos qwrlıqqa qanat jayğan Resey imperiyası öziniñ qwramındağı, kezinde özine  üstemdigin jürgizgen aziyalıq köşpeli taypalardı jalpı ataumen «tatarlar» dep atağanın bilemiz. «Tatar», - degen sözdiñ orıs wğımında qanday mağına beretindigin  joğarıda aytıp öttik. On toğızınşı ğasırdıñ basınan bastap Wlı dala elin qırğızdar dep atadı (qazaq ğalımı Ş.Uälihanovtıñ twsında). Osı ataumen bükil Alaş eli bir jarım ğasır jürdi. Sol kezdegi  orıs geografiyalıq qoğamınıñ qwjattarı qırğız ataumen jazılıp, Resey biliginiñ is jürgizuşileri Wlı dalamen baylanısın osı ataumen jürgizdi. Tek, ötken 20 –sınşı ğasırdıñ otızınşı jıldarınıñ orta twsınan, wlt ziyalılarınıñ  aralasuımen qazaq atauı halqımızğa qaytıp oraldı. 

Al, qazirgi tatar atalıp otırğan el,  öziniñ ejelgi memleketiniñ wlı atauı Bulgariyanı qaytarıp alu üşin qanşama ğasır küres jürgizdi. 1862 jılı «Kamalıq   bulgar mwsılmandarı keñesi» qwrılıp, wzaq jıldar osı ataudı qaytarıp alu üşin qajımay – talmay äreket etti. 1917 jıldıñ mausım ayında Qazanda tatardıñ körnekti qayratkeri  Sadri Maksudi bastağan osı eldiñ ziyalı qauım ökilderi, jalpı wlttıq s'ezd ötkizip, özderiniñ bwrınğı bulgar atauın qaytarıp alğan edi. Biraq, Mäskeu biligi bwl ataudı moyındamay, s'ezde qabıldanğan qwjattarğa qol qoymay, keri qaytardı. Twtas bir wltqa küşpen tañılğan  bögde atau özgertusiz sol küyinde qaldı. Kama jağalauınıñ jwrtı maqtanışpen eske alatın Wlı Bulgariya esimi qaytıp oralmadı. Osı arada bizdiñ Älihan Bökeyhanov, Ahmet Baytursınov jäne Säken Seyfulin bastağan qazaqtıñ auız toltırıp aytar basqada aqiıq azamattarınıñ Kreml'di  moyındatıp, qazaq atauın elimizge qaytarıp bergenine mıñda bir rahmet aytuımız kerek- au.

Qazirgi Tatarlar öziniñ ata-babasınan kele jatqan qasietti Bulgar nemese Bolgar esimin qaytarıp alu üşin qanşama köteriliske şıqtı. Bwl arada bizdiñ aytarımız, osınau qwdıretti de qasietti ataudı qaytarıp alu üşin olar köptegen qwrbandıqtarğa barıp, tar jol, tayğaq keşti. Äsirese, 1753 jäne 1755 jıldarı bükil Kama boyında, öziniñ wlttıq atauın qaytarıp alu jöninde  orıs imperiyasınan tabandı türde talap etken, qandı köterilister wyımdastırıldı. Biraq, eşqanday nätije şıqpadı. Kezinde Wlı daladan bastauın alğan Batıldıñ Rus' pen Europağa jasağan dañqtı jorığınan keyin, özderine masqara bolıp jabısqan «Tatar» atınan Bulgar jwrtı qwtıla almadı. 1922 jılı M.Hudyakovtın «Musul'manskaya kul'tura v Srednem Povolj'e» attı kitabında « - Massa sovremennıh kazanskih musul'man i v nastoyaşee vremya ne sçitaet sebya tatarami, a zavet sebya bolgarami»,- dep jazıptı.  Sonday-aq, 1926 jılı bükil odaqtıq sanaq kezinde, sol kezderde bir jarım millionday bolatın osı küngi tatarlar özderin bolgarlarmız dep körsetken eken. Degenmen, toñ moyın Keñes Odağı olardıñ talap – tilegin, ötinişi men swranısın qanağattandırmadı. 

Tipti, şirek ğasır bwranğı  M.S.Gorbaçevtıñ qayta qwru reforması twsında da , dälirek  aytqanda 1989 jılı Tatarıstan biligi men tatar jwrtı qaytadan öziniñ töl atauı Bulgariyanı qaytarıp alu üşin, sol kezdegi Keñes Odağınıñ Ortalıq komitetine (CK KPSS)  mıñdağan adamnıñ qolın qoyıp, Bolgar nemese Bulgar esimin qaytarıp beruge hat joldaydı. Degenmen, bwl jolıda ortalıq bilik wlt swranısın eskerusiz qaldırdı. 

Twtas el-jwrttıñ qanşama ğasır  ökinişine aynalğan «Tatar» atauın alıp tastau  sözbwydağa salınıp äli keledi. Olar Bulgar esimin moynındağı twmarınday qadır – qwdıret twtadı. Osı oy – pikirimizge dälel bolu üşin, bwl eldiñ abroylı da körnekti azamatı Talgat Tadjuddinovtıñ ( muftiy i şeyh- ul' – islam , glava Central'nogo duhovnogo upravleniya musul'man Rossii i evropeyskih stran SNG) sözin naqtıraq bolu üşin, bwl kisiniñ orıs tilinde aytqanın  mısal retinde keltire keteyik. «I tak uj nas tatarami obzıvayut, hotya na samom dele mı bulgarı... A bolgarı – (Respublika Bolgariya) eto blijayşie rodstvenniki bulgar. Prosto odni ostalis' na Kame, a drugie uşli dal'şe, na Dunay, i smeşalis' s ostal'nımi». 

Öz uaqıtında Altın Orda imperiyasın qwrğan kıpşaq-qazaqtardıñ  wlı sardarı Batıldıñ jorığınan keyin, özderine päle bolıp jabısqan  osı ataumen wzaq ğasırlar boyı atalıp kele jatsada, bwl el öziniñ tili men dästürin, dini men salt-sanasın jäne ädebi men ädetin joğaltpay, Wlı wlt retinde saqtalıp keledi. 

Beysenğazı Wlıqbek

Abai.kz

31 pikir