Särsenbi, 1 Säuir 2020
Qauip etkennen aytamın 3048 28 pikir 25 Naurız, 2020 sağat 11:50

«Bolon» bolaşağımızğa balta şappay ma?

Ötken jüzjıldıqtıñ soñınan bastau alğan jahandanu üderisi jaña däuirde küşeygen üstine küşeyip keledi. Bir ortalıqtandırılğan jaña sayasi qoğamdı ornatudı közdegen jahandanu barısında älem tübirli özgeristerge wşırauda. Älemde ömir sürip jatqan 8 mıñnıñ o jaq bw jağındağı wlttardıñ köpşiligi «ruhani şapqınşılıqqa» wşırap, tilinen, mädenietinen ayrılıp qalmau qamımen wlt retinde özin saqtap qalu üşin jantalasuda. 

YUNESKO-nıñ mälimeti boyınşa, qazir är eki aptada bir til «ölip», demek, bir wlt tarih sahnasınan sızılıp jatır. Sondıqtan da qazirgi zaman bir jağınan, jahandanu üderisiniñ küşeye tüsuimen sıpattalsa, ekinşi jağınan, wlttardıñ özin-özi saqtap qalu, ol üşin tilinen, ruhani qwndılıqtarınan ayrılıp qalmau jolındağı küresiniñ öris aluına mäjbür etude. 

Qalıptı ömir süru üşin adam da, wlt ta, sol wlttı saqtaytın memleket te mıqtı bolu - tirşiliktiñ bwljımas zañı. Jahandanu däuirinde wlttıñ, memlekettiñ ömir sürui üşin ekonomikasınıñ, adam kapitalınıñ, qorğanıs qabiletiniñ joğarı boluı talap etiledi. Bwl degenimiz - damığan ekonomikağa süyenip,  wlttıq sana-sezimi jan-jaqtı jetilip, sırtqı jaulardan qorğana bilmegen wlttıñ bolaşağı joq degen söz. Wlttıñ ömirşeñdigin ayqındaytın osı üş twğırdıñ işinde biz adam kapitalı mäselesi - Qazaqstan jağdayında da asa mañızdı.  

Eliniñ erteñin oylağan el aldımen, bolaşağına qızmet etedi. Kezinde wlt kösemi A. Baytwrsınovtıñ «El - büginşil, meniki - erteñgi üşin» deuinde ülken oylar jatır. Täuelsizdik alğanğa deyin bizde wlttıq bilim, wlttıq tärbie beru jüyesi orıstıq sıpatta qalıptastı deuge boladı. 1991-jıldan bastap, bwl salada birsıpıra izdenister jasalındı. Desek te, elimizdiñ bolaşağın, aldağı 20-30 jıldan keyin ömirge belsene aralasıtın jas wrpaqtı, wlt köşbasşıların, qoğam qwrılısşıların dayındaytın oqu orındarındağı jağdaydıñ köptiñ köñilin könşitpey kele jatqandığı belgili. Bizdiñ oyımızşa, mwnıñ bastı sebebi Batıstıq bilim beru jüyesi -«Bolon» üderisin eşbir oylanbastan, dayındıqsız birden jappay qoldanısqa engizgenimiz boldı. 

Är eldiñ ğasırlar boyı qalıptasqan özindik wlttıq, tarihi, äleumettik ömir süru erekşelikteri boladı. Tek solay boluğa tiisti tarihi dästürlerdi birden özgertuge kele bermeydi; özgertkenniñ özinde de say keletinderin ğana birtindep engizu jemisti jol sanaladı. Al mwnday jağday eskerilmey jatqan jağdaylarda wlttıq damudıñ, twrmıs-tirşiliktiñ äleumettik ırğağına säykes kelmey, zardabın tigizui äbden mümkin. Qazir qattı sınğa wşırap jatqan bilim beru jüyesindegi berekesizdikterdiñ negizgi sebepteri osında jatır. 

Aldımen, «Bolon» jüyesi degenimiz ne närse - soğan toqtala keteyik. «Bolonnıñ» negizin 1980-jıldarı Invar Djonson attı bilim beru salasınıñ mamanı birıñğay testileu emtihanınıñ alğaşqı jobasın jasap, qalağan eken. Alğaşında oqu orındarınıñ türli jiındarında bayandamalar jasap, nasihattaydı. Ädistemelik jañalıq retinde jwrtşılıq nazarın audarğan bwl ädis mektepterge keñinen taraydı. Jwldızınıñ oñınan tua bastağanın bayqağan I. Djonson «Bilim sapasın bağalau qauımdastığı», «Kapital-Siti pedagogikalıq akademiyası» wyımdarın qwrıp, öziniñ täjiribelerin bükil Amerikanıñ mektepterine taratadı. Osı wyımdardıñ basşısı retinde ol bilimdi bağalau isiniñ tanımal sarapşısına aynaladı; lekciyalar oqıp, kurstan ötti degen sertifikattar, diplomdar, gramotalar taratadı; mektepterdi tekserip, reytingterin anıqtaydı; ädistemelik jañalıqtarın jetildire tüsu, nasihattay tüsu maqsatındağı birneşe kitaptar, köptegen maqalalar jazılıp, olardı maqtağan recenziyalar jarıq köredi. t. b. Ärine, mwnıñ barlığı da aqılı türde jürgizilgendikten de  I. Djonson Amerikanıñ auqattı adamdarınıñ birine aynaladı... 

Amerikanıñ Bilim ministrligi I. Djonsonnıñ oquşılardıñ bilimin bağalau täsilin bükil jüyege engizedi. Osıdan keyin bwl jüye älemniñ basqa da elderine taray bastaydı. 1999 jılı 19 mausımda Italiyanıñ Bolon'ya qalasında Europanıñ 29 memleketiniñ ökilderi «Bolon» deklaraciyasın qabıldap, ondağı bastı maqsat Europa elderiniñ ortaq bilim beru jüyesin qwru dep jariyaladı. Naqtılay aytqanda, europalıq bilimniñ bäsekelestikke qabilettiligin arttıru, wlttıq bilim jüyelerin jaqındastıru, üş satılı joğarı bilimdi engizu, akademiyalıq kreditter jüyesin qabıldau, bilim sapasın baqılau, studentter men oqıtuşılardıñ mobil'diligin keñeytu, t. b.  közdeldi.

Osı jerde bir eskerte ketetin närse Bolon jüyesi – halıqaralıq ölşemdegi, onda da tüp-tamırı Amerikada bastau alğan Batıstıq jüye bola twrğanımen de oğan müşe elder öz elindegi wlttıq bilim ölşeminen bas tartsın dep mindettelmedi. Tek qana studentterdiñ bilim deñgeyi ECTS kredittik jüyesi arqılı anıqtaladı.

Orta Aziya elderinen birinşi bolıp, Qazaqstan Bolon üderisine 2010 jıldıñ 11 naurızında oğan müşe elderdiñ Bilim ministrleriniñ Budapeşte ötken forumında müşelikke ötti. Bizden keyin Qırğızstan da Bolon jüyesin qabıldadı. Qırğızdar europalıq jüyeni biz qwsap, tügeldey sol küyinde qabılday salğan joq. Barınşa saqtıqpen qarap, dwrıs keledi-au degen jaqtarın ğana aldı. Tildik jağına kelgende, mäselege wlttıq müdde twrğısınan kelip, qoğamdıq pänder halıqtıñ ömir süruin ruhani jağınan qamtamasız etetin wlttıq komponentter bolğandıqtan, olardıñ  barlığı da qırğız tilinde ötiletin boldı.

Özbekstan bolsa, mınau damığan Batıstıñ jüyesi eken dep, elp ete qoyğan joq. Mäselege saqtıqpen qarap, äliptiñ artın baqtı. Eñ soñında osı jağı dwrıstau bolar degen birli-jarımdı kosmetikalıq özgerister jasaumen şekteldi. Mısalı, joğarı oqu orındarı bes jıldıq küyinde qalıp, onıñ alğaşqı üş jılı bakalavriat, odan keyingi eki jılı magistratura, eki-üş jıl aspirantura, üş jıl doktorantura satılarınan twratın boldı. 2019 jıldıñ basınan bastap, kandidattıq, doktorlıq dissertaciya qorğaytın keñester jwmıs istey bastadı. 

Resey Federaciyasında bwl mäsele töñireginde keleli pikiralısular ötti. Bilim-ğılım salasınıñ mañında jürgen wlt ziyalılıarınıñ köpşiligi jaña jüyeniñ paydasınan göri ziyandı jaqtarına nazardı köbirek audardı. Nätijesinde orıstar bilim beru salasınıñ bwrınnan qalıptasqan, äbden täjiribeden ötken, uaqıtpen birge jetildirilgen keñestik jüyeni saqtap qaldı...

Qazaqstannıñ jaña jüyege enudegi bastı maqsatı otandıq bilim jüyesin europalıq ozıq täjiribeler men ğılımi jañalıqtardı  batıl engizu arqılı halıqaralıq ülgide damıtu boldı. Jaña jüyege Qazaqstannıñ oqu orındarı men ğılımi mekemeleri 2020 jılğa deyin tolıq köşu mindetteldi.

Biraq... Iä, osılayşa jaqsı bastalğan istiñ artı oylağanday  bolmadı. AQŞ-tıñ mektepterindegi oquşılardıñ bilim deñgeyi tömendep ketkendigi jöninde 2000-jıldardıñ basında ülken ayqay-şu köterildi. Bilim beru salasındağı jağdaydı teksergen täuelsiz sarapşılar köptegen bılıqtardıñ betin aştı: eñ bastısı bwl jüyeniñ oquşılarğa bilim berudi emes, ball jinaudı  maqsat twtatındığı, al ball jinau üşin testileuden ötudiñ arjağında aqşa twrğandığı, bükil bilim beru jüyesiniñ aqşa tabu, bizness közine aynalğandığı belgili boldı. Eñ soraqısı osınşama jwmıstardı atqarıp jürgen adamnıñ 8-şi sınıptı ğana bitirgenin, odan keyingi ne bir qwjattardı, diplomdardı, özi aşqan wyımnan özi alğandığı belgili boldı. Aqırında Amerikanıñ ataqtı auqattı adamdarınıñ birine aynalğan I. Djonsonnıñ üstinen qılmıstı is qozğalıp, 25 jılğa sottaldı. 

2012-jılı AQŞ-tıñ mektepterinde I. Djonsonnıñ bilim bağalau jüyesi qoldanıstan şığarılıp, onıñ ornına keñestik bilim beruge wqsas, jaña jüye qoldanısqa engizildi. Bwl oqu jüyesinen Angliya da bas tartıp, ötken oqu jılınan bastap, europalıq, onda da sovettik bes jıldıq oqu bağdarlamasına tolıq köşkenin jariyaladı. Wlıbritaniyanıñ aqparat qwraldarında keñestik oqu jüyesiniñ artıqşılıqtarına nazar audarğan maqalalar jarıq kördi.  

Üstimizdegi jılı Qazaqstannıñ Bolon üderisine qosılğanına on jıl toladı. Osı uaqıttar işinde elimizdiñ bilim beru salasına jaña jüye nendey özgerister äkeldi, jetistikterimiz qanday, oylağanımızday boldı ma degen saualdar töñireginde oy qozğar bolsaq, biraz mäseleniñ bayıbına barğanday bolamız. Ökiniştisi sol, bilim berudiñ eñ ozıq ülgisi dep, barınşa nasihattalğan bilim jüyesi ükilegen ümitimizdi aqtamadı; elimizdiñ bilim beru salasına oñ özgerister jasay almadı; kerisinşe, osı salanıñ problemaların odan arı uşıqtıra tüskendey boldı. 

Jaña jüye qoldanıla bastağannan-aq wstazdar qauımı, ata-analar tarapınan bilim berudi qaytsek jaqsartamız degen bağıttağı ärtürli pikirler aytıldı; sonımen birge jaña jüyeni qoldağan da, oğan senimsizdik bildirgen de pikirler qatar aytılıp jattı. Bilim berudiñ jaña jüyesin jaqtağandar ozıq elderdiñ bilim standarttarın qoldanu arqılı damığan Europağa jaqınday tüsemiz; älemdik bilim-ğılım keñistigine erkin şığıp, ğılımi-tehnikalıq progreske qol jetkizemiz; bizdiñ universitetterimizdiñ deñgeyi europalıq deñgeyge köteriledi; Qazaqstannıñ joğarı oqu orındarın bitiruşilerdiñ diplomdarı basqa elderde de zañdı türde qabıldanadı; şeteldik oqulıqtardı, ozıq oqu-ädistemelerdi qoldanu barısında bilim berudiñ sapası men biliktiligi  arta tüsedi degen siyaqtı pikirler köpşiliktiñ köñilinen şığıp jattı. Sonımen birge, jalpı bwl jüyeniñ Qazaqstan jağdayında jwmısınıñ jemisti bolatındığına kümän keltiruşiler de jetkilikti boldı. 

Soñğı jıldarı elimizdegi  bilim beru, ğılım salasındağı jwmıstardıñ uşıqqanı, sın kötermeytindigi sonşalıq, bwl mäsele parlamenttiñ, ükimettiñ mäjilisterinde köterilip, aşıq talqılanuda. Bas gazetimiz «Egemen Qazaqstan» betterinde jas wrpaqqa bilim beru, ğılımnıñ jay-küyine alañdauşılıq bildirgen materialdar körine bastadı.

Joğarıda aytıp ötkenimizdey, bwl jerdegi bastı mäsele tipti şıqqan jeri AQŞ-tıñ özi jaramsız dep, laqtırıp tastağan jüyeni sol küyinde äkelip, «nesin aytasıñ, damığan Batıstıñ jaqsı düniesi» dep, bwrınnan jersinip, qalıptasıp, jemisin berip kele jatqan bilim beru salasına  birden qondıra salğanımızda jatqan siyaqtı. Qabıldar kezde bwl jüye nege öz otanı AQŞ-ta, Angliyada qoldanılmaydı, jüyeniñ osı uaqıtqa deyin qoldanılıp kele jatqan oqu bağdarlamalarınan qanday artıqşılıqtarı bar, nege qol jetkizemiz degen siyaqtı sandağan saualdarğa jauap izdemey,birden qabılday saluımız bizdiñ bastı kemşiligimiz boldı. Onıñ üstine Bolon jüyesiniñ negizgi maqsatı bilim berudi jetildiru emes, kerisinşe, osı salanı bizness közine aynaldırıp, payda tabu bolğandığı keyinnen anıqtaldı. 

Bwl jöninde orıstıñ ataqtı ğalımı, M. Lomonosov atındağı Mäskeu Memlekettik universitetiniñ rektorı V. Sadovniçiy bılay dep jazadı: 

«YA ne skrıvayu, çto ya ne storonnik Bolonskoy sistemı. Tak prişlos' v jizni, çto ya uçastvoval v samom naçale ee obsujdeniya v Lissabone na Konferencii rektorov Evropı. Vse rektorı govorili, çto ni v koem sluçae ee nel'zya prinimat', çto kajdıy universitet samobıten, unifikaciya nevozmojna. Pozje v Bolonii sobralis' ministrı finansov i inostrannıh del i skazali, çto v ih stranı stekayutsya potoki migrantov, kotorıe prinosyat kakie-to diplomı, kotorıe ni o çem ne govoryat. Bolonskaya sistema bıla nujna dlya trudovoy integracii, i ona bıla vvedena v bol'şey stepeni iz politiçeskih soobrajeniy». 

Şındığında da Bolon jüyesiniñ bilim berudi jetildiruden göri, ekonomikalıq, sayasi sıpatı basımdau.  Bolon jüyesindegi Qazaqstannıñ oqu orındarı qazir qanbazardı közge elestetedi. Ärbir studenttiñ, oqıtuşınıñ, oqu ornınıñ deñgeyi ballmen, reytingimen ölşenedi. Oquğa tüsu, emtihan tapsıru, t. b. üşin student ball jinaydı;  al şıntuaytına kelgende, mwnıñ barlığın satıp aluğa boladı. Oqu orındarındağı negizgi mäsele sapalı bilim alu emes, joğarı ball jinau, mamandıq igeru emes, diplom alu bolıp ketkendey. Barlığın aqşa şeşetin narıqtıq qoğamnıñ wstanımdarı oqu orındarında da belsendilik tanıtıp jatır. Al wlttıñ janın  qwraytın til, tärbie, sana-sezim mäselelerin saudağa saluğa bolmaytındığı eskerile bermedi. 

Bwl jöninde Bilim jäne ğılım ministriniñ özi A. Aymağambetovtiñ özi «Biz universitetterge taldau jürgizdik: 100 adam tüsedi, 800 adam bitiredi. Bwl studentterdiñ auadan payda bolmaytını belgili. Sapalı bilim beretin universitetter studentterdi oylanbastan şığarıp jiberedi. Al, "şañsorğıştar" (sonday şığıp qalğandardı jinap alatın JOO – red.) bwl balalardı narıqtıñ är tükpirinen jinap aladı, sodan keyin olarğa diplomdar beredi, - dep, mälimdeuge mäjbür boldı. 

Bizdiñşe, Bolon jüyesiniñ sayasi sıpatı -  basım. Qazir bükil älemdik auqımda wlt tilderin joyuğa bağıttalğan «til şapqınşılığı» jürip jatır. Mine, osı maqsatqa qol jetkizude «ağılşın tilinde» söyleytin «Bolon»  da aytarlıqtay «üles qosıp keledi». Atap aytar bolsaq, elimizdiñ bilim beru salasında qoldanılatın barlıq terminder ağılşındandı derlik; sabaq kesteleri ağılşın tilinde jasalınıp, bwrın qazaqşa ötkizilip kelgen oqu pänderi ağılşın tilinde ötiletin boldı; oqu bağdarlamaları qazaq bölimderinde bwrın tek qazaq tilinde ğana jasalınsa, endi qazaq, orıs, ağılşın tilderinde boluı talap etilip jatır; bitiru jwmıstarınıñ taqırıptarı, tüsiniktemeleri de «ağılşınşa söylep» twratın boldı; oqu ornı ağılşın tilin meñgere tüsken sayın, onıñ reytingi de öse tüsetin boldı;  t. b. 

Bolon jüyesiniñ tağı bir eleuli «jañalığı» - oqılatın pänderdiñ, är sabaqqa bölinetin däris sağattarınıñ kürt azayıp ketui. Mısalı, 1-şi sınıptan Älippeniñ tüsip qaluı qoğamdı biraz dürliktirdi. Jaña jüyeniñ  tauqımetin köp körgen äsirese, qazaq tili men ädebieti pänderi boldı. Bwlardıñ sağatı qısqarğanmen twrmay, Qazaq tili men Qazaq ädebieti qosılıp, bir pän retinde ötile bastadı. Bwrındarı joğarı oqu orındarında bir pän 120-140 sağat köleminde oqıtılsa, qazir 32-48 sağat (2-3 kredit, mwnıñ jarımı - praktikalıq) bolıp qaldı.  Mwnıñ barlığı da - memlekettik tili bar täuelsiz Qazaqstan attı elde bolıp jatqan jağdaylar. Osılayşa, «Europağa jol aşqan» Bolon jüyesi wltımızdıñ bolaşağına balta siltep jatır.

Älemdik banktiñ qarjılay qoldauımen jüzege asqan bilim berudiñ jaña jüyesi boyınşa, Qazaqstanda mektepter 12 jıldıq bilim beruge köşti; al joğarı oqu orındarı bakalavriat, magistratura, PhD doktorantura satılarınan twradı. Osı salalardıñ barlığında derlik küni büginge deyin şeşimin tappay kele jatqan tüytkildi mäseleler barşılıq. Äsirese qaptap ketken qağazbastılıqtan oqıtuşılar bas kötere almay qaldı. Bilim berudi wyımdastıru, mazmwnın, sapasın arttıru, bağalau  siyaqtı jwmıstarda da oylananrlıq jäytter barşılıq. Solardıñ işinde wlttıq bilim, tärbie berudiñ negizgi qwralı sanalatın oqulıqtardıñ jağdayı tipten de sın kötermeydi. Osı siyaqtı köptegen mäselelerdiñ wlttıq topıraqta naqtılı şeşimin tappauı jalpı bilim deñgeyiniñ tömendeuine aparıp soqtırdı. 

«Elimizde mınau qazaq mektebi, anau orıs mektebi degen böludi qoyatın kez keldi. Jalpı orta mektepterdiñ barlıq pänderin memlekettik tilde oqıtudı qolğa aluımız kerek. Tek orıs tili men ädebieti, ağılşın tili sol atalğan tilderde berilui tiis. Keleşekte orıs tiliniñ sağattarın qısqartu arqılı älemdik til ağılşın tilinin sağattarın köbeytuge boladı. Sonımen qatar, mektep oquşılarına ädep, qoğamdıq orındarda özin qalay wstaudı, tabiğattı, qorşağan ortanı, adamdı süyudi, eñbekke baulu jäne onı qasterleudi, otbasılıq qwndılıqtı qadirleudi üyretuge barınşa köp uaqıt bölgen dwrıs dep sanaymın. Wzaq jıldar oquşılar tarapınan qalıptasıp qalğan mektep mwğalimderine «apay, ağay» degen ataulardan ayırıp, Wstazım ep atağan dwrıs bolar dep oylaymın. Bwl wstaz märtebesin biiktete tüsedi (Mwrat Baqtiyarwlı. Orta mektepterdiñ barlıq pänderin memlekettik tilde oqıtu kerek! «facebook» paraqşasınan. 02.12.2019).

«Wlt mektebi - wlt tili negizinde qoyıluğa tiisti».  «Qazaqtıñ tağdırı, keleşekte el boluı da mektebiniñ qanday negizge qwrıluına barıp tireledi. Mektebimizdi taza, sau, berik häm öz janımızğa (qazaq janına) qabısatın, üylesetin negizge qwra bilsek, keleşegimiz üşin tayınbay serttesuge boladı. Sonday negizge qwra almasaq, keleşegimiz küñgirt». Bwl sözderdi osıdan bir ğasır uaqıt bwrın qazaqtıñ HH ğasırdağı wlı aqını, qazaqtıñ twñğış «Pedagogikasın» jazğan Mağjan Jwmabaevtıñ auzınan şıqqan  eken. Täuelsizdigimizdi, eldigimizdi qamtamasız etip otıruğa tiis osı bir qarapayım qağidanıñ egemen elimizde küni büginge deyin tolıq jüzege aspay kele jatqanına eriksiz qınjılasız...

Bolon jüyesi qazaq bilimi men birge ğılımın da toqırauğa wşırattı. PhD doktoranttarına «Thomson Reuters», «Scopus» reytingterindegi ağılşın tilindegi jurnaldarğa maqala jariyalau mindettelgen. Joğarı oqu orındarınıñ wstazdarınan pedagogikalıq qızmet atqaru,  türli ğılımi jobalarğa qatısu üşin de osı sındı maqalasınıñ boluı talap etiledi. Tipti, joğarı oqu ornı wstazdarınıñ, ğalımdardıñ ğılımi-pedagogikalıq qızmeti ol jazğan tom-tom ğılımi zertteu eñbekterimen emes, ağılşınşağa aqşa tölep audartıp, aqşa tölep jariyalatqan maqalalarımen bağalanadı. Qazaq tilinde kölemdi monografiya jazğan professordıñ eñbegine qarağanda, bir maqalası ağılşın tilinde jarıq körgen PhD doktorınıñ reytingi joğarı. Osı jüye boyınşa, joğarı oqu orındarınıñ reytingi anıqtaldı. 

Ağılşın tilindegi maqalanı jariyalaudıñ aqısı da - qomaqtı. Osınday jağdaydı keybir ağılşın tildi pısıqaylar wtımdı paydalanıp, mätindi audaru, jariyalau aqısın aspandatıp, payda tabu jolına  aynaldırdı. Ağılşın tili qazir Qazaqstanda biznes közine aynalğan. Mektep oquşılarınan bastap, bakalavr, magistr, doktoranttarmen birge oqıtuşılar da jappay ağılşın tilin oquğa mäjbür. Mine, qazaq dalasına «Bolon» jüyesimen birge kelgen ağılşın tiliniñ täuelsiz memleket Qazaqstannıñ memlekettik tili qazaq tilin bilim beru salasınan osılayşa ığıstıra bastadı. Osılayşa, bilimi, ğılımı öz tilinde söylemegen, wlttıq tärbiesin almağan  wlttıñ özi de joğalatının esten şığara berdik. 

Qazaq bolu üşin onıñ ğılımı da qazaqşa bolu kerek. Ağılşın tilindegi ğılım qazaqtiki emes. Sondıqtan da Qazaqstanda qazaq tilindegi wlttıq ğılımnıñ damuına barınşa qoldau jasap otıru  biliktiñ wlt aldındağı abıroylı parızı bolmaq. Qazaqstan monowlttı memleket bolğandıqtan da qazirgi tañdağı qazaq ğılımındağı keleñsiz jağdaydan şığudıñ birden-bir jolı retinde qazaq tilinde jazılğan eñbekterge basımdıq berilui tiis.

Bwl jerde biz mına bir mäselelerge onşa män bermey jatqan siyaqtımız. Qazaqstannıñ joğarı oqu orındarı Batısqa emes, Qazaqstanğa qajetti mamandar dayarlaydı. Onıñ üstine Qazaqstannıñ bilim diplomımen Europada kütip otıruı, qızmetke ala qoyuı - ekitalay. Desek te birli-jarım darındı jastarımızdıñ dünie quıp, şet asıp jatqanı da jasırın emes. Bwl degenimiz - qanşama qarjı jwmsap, maman dayındağan eñbegimiz dalağa ketti, memleketimiz ekonomikalıq  şığınğa wşıradı degen söz. Sol siyaqtı şetelde oqıp jatqan qazaq jastarınıñ elge oralıp, Qazaqstannıñ ekonomikasın damıtuğa atsalısadı deudiñ özi de kümändi. Demek, «Bolon» jüyesinde dayındalğan maman älemniñ kez kelgen elinde jwmısqa twra aladı» degen ädemi sözdiñ artında bayqap qarağan adamğa ne bir qwytırqı äreketterdiñ elesi jatır. 

Memlekettiñ mıqtı boluı ğılım men tehnikanıñ jetistikterin öndiriste, qoğamdıq ömirdiñ barlıq salasında qoldana bilu arqılı mümkin.  Qazir älemniñ damığan elderi ğılımğa böletin qarjını jıl sayın ösirip keledi. Mısalı, Izrail' 2017-jılı 4,6 payızdan 2018-jılı 4,86 payızğa, Finlyandiya 3,48 payızdan 2018-jılı 4,01 payızğa, Japoniya 3,4 payızdan 3,42 payızğa,  Şveciya 2017-jılı 3,75 payız, 2018-jılı 4,00 payızğa ösirgen. KSRO-nıñ kezinde jıl sayın byudjettiñ orta eseppen 3 payızdayın keñestik ğılımdı damıtuğa jwmsap otırğan. Al bizdegi jağday - bwğan müldem kerisinşe. Ğılım salasına jwmsalatın qarajat jıl sayın qısqara-qısqara, qazir 0,16 payızdı ğana qwrap otır. Qazaqstan täuelsizdik alğanda, elimizdiñ ğılım salasında  42 mıñ ğalım eñbek etse, qazir bwl körsetkiş 22,4 mıñğa deyin tömen tüsip ketti. 

Qazaq ğılımı da «Bolon» jüyesinen, «üş twğırlı tilden» körepastı körip keledi. Äsirese, til bilimi, ädebiettanu, qazaq tarihı, wlttıq pedagogika, wlttıq psihologiya, wlttıq pälsapa, t. b. sekildi wlttıñ wlt bolıp ömir süruin qamtamasız etetin qoğamdıq ğılımdar şetqaqpaylıq körude. Adamnıñ densaulığın medicina qadağalasa, wlttıñ, qoğamnıñ «densaulığın» qoğamdıq ğılımdar qamtamasız etedi. Belgili bir halıqtıñ wlttıq damuı onıñ qoğamdıq ğılımdarınıñ jay-küyinen anıq körinedi.

Qoğamdıq ğılımdardıñ mwnday küyge wşırauına narıqtıq ekonomikanıñ ğılım payda tüsirui kerek deytin pragmatikalıq wstanımı aytarlıqtay äser etip otır. Dwrıs. Biraq ta qoğamdıq ğılımdar, onıñ işinde tiltanu, ädebiettanu, tarihtanu sekildi ğılımdar wltqa «servizdik» qızmet körsetip, wlttıñ «densaulığın», tolıqqandı ömir süruin qamtamasız etetin, adam kapitalın, wlttıñ ömirşeñdigin arttırıp otıratındığı barlıq uaqıtta da esten şıqpauı kerek. Qoğamdıq ğılımdardı damıtu degenimiz - wlttı damıtu qamı. Wlttı saqtap otıratın da, ne bolmasa, iştey iritip qwrtatın da osı - qoğamdıq ğılımdar. Sondıqtan da erteñin oylağan  elder qoğamdıq ğılımdarğa kelgende, qarajattı ayamaydı. 

Qoğamdıq ğılımdardıñ ideologiyalıq sıpatı bar. Zamannıñ özgeruimen birge qoğamdıq ğılımdar da özgerip, wlttıq sana-sezimniñ jetile tüsuine qızmet etedi.  Ideologiya öz kezeginde özine kerekti materialdardıñ barlığın osı qoğamdıq ğılımdırdan aladı. Wlttıq damu joldarın ğılımi twrğıdan dwrıs anıqtap, negizdey alğan wlttıq ideologiya ğana qoğamdı dwrıs bağıtqa sala aladı.  Mıqtı ideologiyağa süyengen wlttıñ damuı da dwrıs bağıtta boladı. Sondıqtan da älemdik täjiribede erteñin oylağan wlt, memleket eñ aldımen, qoğamdıq ğılımdarğa nazar audarıp, öziniñ kim ekenin, qayda, ne istep jürgenin anıqtap alğannan keyin barıp, bolaşaqqa qaray bet aladı. Sol bolaşaqtıñ irgetasın qalay qalap, osıdan 20-30-40 jıldan keyingi Qazaqstannıñ ielerin qalay tärbielep jatırmız degen siyaqtı mäseleler bügingi küni kün tärtibine ötkir qoyılıp otır. 

Til - wlttıñ janı.  «Sözi joğalğan jwrttıñ özi de joğaladı» (Ahmet Baytwrsınwlı). Sondıqtan da damığan elder eñ aldımen, tilin damıtuğa, sol tildiñ qoğamdıq ömirdiñ barlıq salasında memlekettik til retinde qoldanıluın, damuın  qamtamasız etip otıratın jağdaylar jasap, mwnıñ barlığın ğılımi twrğıdan negizdep otıradı. Til de jandı organizm siyaqtı. Sondıqtan da onıñ damuı barısında tuındap otıratın türli problemalardı ğılımi twrğıdan şeşip, bağıt-bağdardı anıqtap otırudıñ mañızı zor. 

Osı jerde tağı bir mäsele bar. Jaratılıstanu ğılımdarı negizinen, internacional'dıq sıpatta bolsa, gumanitarlıq ğılımdardıñ bastı maqsatı wlttıñ qalıptı ömir süruin qamtamasız etu bolğandıqtan da  wlttıq tilde körinip, wlttıq sıpat tanıtadı. Sondıqtan da qazaq til bilimi, qazaq ädebieti, qazaq tarihı, qazaq filosofiyası, qazaq pedagogikası, qazaq psihologiyası, qazaq öneri sekildi wlttıq mazmwndağı qoğamdıq ğılım salaları boyınşa zertteulerdi basqa elder, birli-jarım mamandar bolmasa, onşa qajet ete bermeydi. Sondıqtan da  qazaq tilinde jazılatın qoğamdıq ğılımdar boyınşa jazılğan zertteulerge qoyılatın talaptardı jaratılıstanumen birdey etuge müldem bolmaydı. Kerisinşe, gumanitarlıq ğılımdardıñ ğana emes, jaratılıstanu zertteuleriniñ de wlttıq tilde jazıluına erekşe män berilui kerek. Qazaq ğılımı aldımen, qazaqqa qızmet etui tiis ekendigi ärdäyim este  boluı tiis. 

Ğılımnıñ qazaq tilinde damuı wlttıq mädeniettiñ ömirşeñdigin arttırıp, qauipsizdigin saqtaydı. Qazaq tiliniñ qazirgi qazaq qoğamında memlekettik til retindegi özine tiesili ornın ala almay otıruı, sonıñ saldarınan da köptegen wltaralıq mäselelerdiñ öz şeşimin taba almay  jatuı äleumettik jağdaylardıñ uşığa tüsuine alıp baratındığın ömirdiñ özi körsetip otır. 

Alaş ardagerleri  wlttıq tärbie almağan wltına qızmet ete almaydı dep eskertken. Memlekettiñ täuelsizdigi, bolaşağı eñ aldımen, onıñ tilinen, atap aytqanda, memlekettik til retinde qoğamdıq ömirdiñ barlıq salasında qoldanıluınan körinedi. Kündelikti qarım-qatınastan bastap, qoğamdıq ömirdiñ barlıq salasında  qoldanılmağan tildiñ, sonımen birge wlttıñ da bolaşağı - bwlıñğır.

Oñtüstik Afrika  universitetiniñ kireberisinde  «Kez kelgen wlttı joyu üşin atom bombasınıñ, ne bolmasa, alıs qaşıqtıqqa wşatın raketanıñ qajeti joq. Tek bilim beru sapasın tömendetip, emtihandı ötirik tapsıruğa rwqsat qana qajet»-degen jazu twrğan  körinedi. Sonda bilim beru salasınıñ qwldırauı degenimiz wlttıñ joyıluına aparar birden-bir tura jol bolıp twr ğoy.

Ärbir halıqtıñ memlekettik şekaralarmen bölingen öz elderi bar. Sol siyaqtı ärbir adamnıñ tildik şekaralarmen şektelgen, sol tilde jasalınğan  ruhani älemi tağı bar. Adam da, halıq ta materialdıq jağınan qanşama şılqığan bay bolğanımen de ruhani jağınan jetilmey jatsa, ol qoğamdıq ömirde mıqtılıq tanıta almaydı. Wlttıq ruhqa, jalpıadamzattıq qwndılıqtarğa arqa süyegende  ğana adam öz zamanına layıqtı ömir süre aladı.

Til mıqtı bolmay, ruh mıqtı bolmaydı. Ruhı joğarı el sanı meyli, az bolsın, meyli, köp bolsın, eşqaşan da joğalmaydı. Sol wlttıñ tilin,  sol tilde jasalınğan ruhani qwndılıqtarın jas wrpaqtıñ boyına siñirip, wlttıq, azamattıq sana-sezimin qalıptastıratın - wlttıq bilim beru, wlttıq tärbie jüyesi. Olay bolsa, özge jwrttardıñ bwl saladağı ozıq täjiribelerinen üyrene otırıp, jas wrpaqtı tärbieleudiñ zamanğa layıqtı wlttıq ülgisin jasau - bügingi künniñ aldında twrğan asa mañızdı mäsele. 

Danday Isqaqwlı,

filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor.    

Abai.kz

28 pikir