Särsenbi, 27 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8969. Jazılğandar — 4613. Qaytıs bolğandar — 37
Älipbi 1004 8 pikir 24 Naurız, 2020 sağat 14:16

Älipbide latınnıñ barlıq äripterin paydalanu mindet pe?

Jaña älipbi nauqanı mınaday swraq tastadı: «Latınnıñ 26 tañbasımen ğana älipbi jasau mümkin be?», «Jaña älipbide qosımşa tañba almay şığu mümkin be?», «Älipbide latınnıñ barlıq äripterin paydalanu mindet pe?»...

Latınnıñ 26 tañbasımen ğana älipbi jasaudıñ mümkin emestigin roman-german tilderiniñ özi – ağılşın, francuz, nemis älipbileri körsetti. Latın älipbiiniñ 26 ärpin tolıq qoldanıp, ağılşın älipbiinen basqası qosımşa diakritikalıq tañbalar aldı. Ağılşın grafikası (älipbii emes) qosar tañbalar paydalandı. Jazba tili men auızşa tiliniñ arasında ayırmaşılıq ülken, jazba tilin meñgeru qiındıq tudıratın, ideografiyalıq jazuğa aynalıp bara jatqan jazu bolsa da, bwl olardıñ wlttıq erekşeligine aynaldı. 

Francuz älipbii tildegi 36 fonemanı tañbalau üşin 26 latın ärpiniñ üstine est, et, ai, ei, eu, au, oeu, am, on, em, en, in, aux, eou, ain, aim, ein, ien, oi, gn, ss, ph, ch, ill, il, t.b. äripter tirkesin jäne diakritikalıq tañbaları bar äripterdi qosımşa paydalandı.

YAğni latın älipbiin qabıldağan ağılşın, francuz, nemis, norveg, dat, portugal, rumın, çeh tilderi 26 äriptiñ üstine qosar ärip te, diakritikalıq ärip te alğan, al ital'yan, polyak, finn, vengr, türik jazuları 26 äripti tolıq almay, onıñ ornına qosarlap, ne diakritikalap grafika jasağan, eñ bastısı özderiniñ tilin beynelegen wlttıq jazular. YAğni «Latınnıñ 26 tañbasımen  älipbi jasau mümkin be?» degen swraqqa mümkin emes degen naqtı jauap alamız. Jalpı, aşıq älipbi bolsın, jabıq älipbi bolsın, belgili bir älipbide paydalanılğanda wştalıp, jetildirilip qoldanıladı. Mısalı, aşıq jazu jüyesiniñ biri – arab älipbiin qabıldağan parsı jazuında (İV-V ğ.) 32 äriptiñ 29-ı dauıssızdı, 3-i dauıstını tañbalaydı. Arab älipbiiniñ üstine parsı tiliniñ özine tän 4 fonemasına (hoye, iä, vav, gäf) qosımşa ärip berilgen. a, u, i dauıstısınan basqa e, ä, ö fonemaları harakattar arqılı tañbalanğan.

Jabıq jazu türleriniñ işinde korey älipbiinde (1443j.) 41 ärip bar. 41 äriptiñ 10-ı (a, ya, o (erindik), e (erindik), o, e (ezulik), u, yu, ı, i) dauıstı fonemanı, 12-si diftongoid dauıstını (e, e, ie, ie, oa, ue, ue, oi, uo, ue, ui, ıi), 11-i dauıssız fonemanı (k, n, t, r, m, p, s, ñ, j, ç, h), 8-i dauıssız diftongoidtı (khı, thı, phı, kk, tt, pp, ss, djj) tañbalaydı. Bir ärip eki fonemanı (mısalı, bir ärippen k-g, t-d, l-r, p-b dıbıstarı tañbalanadı) da bere beredi. XVğ. deyin qıtay ieroglifin paydalanğandıqtan köne ädebi tildegi sözderdi ieroglifpen de jazdı.

B.e.d. VIğ. qıtay ieroglifteriniñ negizinde jasalğan japon jazuında eki älipbi türi bar: hiragana jäne katakana. Katakana alfaviti tek şettildik sözder men şettildik kisi esimderimen jer-su attauların jazu üşin paydalanıladı. Japon jazuı buın jazumen ieroglif jazu birge qoldanılatın aralas jazu tipine jatadı. Älipbide 5 dauıstı (a, i, u, e, o) dauıssızdarmen (k, s, t, n, b, ћ, m, y, r, w, ñ, p) buın qwraytın 51 ärip bar, mısalı, ka, ki, ku, ke, ko, sa, şi, su, se, so t.b. buındarınıñ jeke-jeke tañbaları boladı. Sonda tört buınnan, 8 fonemadan twratın hiragana sözin 4 tañbamen beredi.

Bwl mısaldar «Qosımşa tañba almay şığu mümkin be?» degen swraqqa mümkin emes degen jauap aytadı. Biraq aşıq älipbi türi ärip sanı fonema sanınan äldeqayda kem, jazu-oqu procesi birşama qiındıq tudıratın, jazu ekonomiyası naşar älipbi berse de, är jazu tildiñ qabırğasın sökpey, «qiınnan qiıstırıp» wlttıq jazuların jasağan. 

1929-1939 jj. älipbiimizde latınnıñ 26 tañbasın twtas paydalanbadıq, maqsatsız qoldanbadıq, qızmetsiz jwmsamadıq. Qazaq tiliniñ özine tän dıbıstarınıñ tañbası latınnıñ wqsas dıbıstarınıñ ärpinen şığarıldı:1) ä ärpi e jiñişke dauıstısınıñ töñkerilgen tañbası, 2) ö tañbası o ärpiniñ beli sızılğan türi, 3) ƣ (ğ) wyañ dıbısın qatañ q (q)ärpin özgertip berdik; 4) ı dıbısın i ärpiniñ jazba türin özgertip (') tañbaladıq, 5) ş dıbısın s ärpimen berdik, 6) ş dıbısınıñ wyañ variantı j dıbısına s ärpin özgertip berdik (ҫ), 7) ñ dıbısın n ärpine wqsatıp, ŋ-men tañbaladıq. Wqsas dıbıstar wqsas äriptermen tañbalanğanı oqıtuda, sauat aşuda oñay bolğan, älippeni tez üyrengen, al oquda tez tanılğan, jazuda qoldı üzbey jazuğa kömektesken. Tek wu, üy, uv erindik dıbıstarınıñ tañbası ärtürli boldı.

1929 j. jazu ıqşam, oñtaylı, jeñil jazu bolğan. Al bwl şındığında, Baytwrsınwlınıñ jetilgen, «ülgi älipbiiniñ» jalğası edi!

Bwl 1940 jılı orıs älipbiine köşkende de ülgi boldı: q dıbısı k ärpiniñ ayaq salınğan türi, ğ dıbısı g ärpiniñ beli sızılğan türi, ñ dıbısı n ärpiniñ ayaq salınğan türimen beynelenip, ö men ä dıbıstarı latındağı türin saqtadı, w men ü dıbısı erindik u dıbısınıñ tañbasınan şığarıldı, tek ı men i dıbıstarınıñ tañbası wqsamadı. 

Qazaq jazuı qaşan da bir dıbısqa bir ärip arnağan, ortaq türki älipbiiniñ şarttarın saqtağan älipbi türlerimen jazğan. 1929 jılğı latın älipbiin de, 1940 jılğı kiril älipbiinde de ortaq kelisilgen tañbalardan özgeni paydalanbağan. Qıpşaq tilderi tobındağı noğay jazuı siyaqtı ä dıbısın a', q dıbısın k', ñ dıbısın n', ö dıbısın o', w dıbısın u', ğ dıbısın g' ärpimen berip jazuın wzartpağan. Nemese qaraşay jazuınday g' (ğ), k' (q), ng (ñ) qosar äriptermen qatar,orıs tiliniñ tañbalarımen töl dauıstılardı berip, şatastırmağan: e (ö), yu (ü), i (i).

Al «Älipbide latınnıñ barlıq äripterin paydalanu mindet pe?» degenge är älipbi ärtürli jauap körsetken. Ol äsirese w, c, h äripterine qatıstı. W ärpi ağılşın älipbiinde dauıssız [u] dıbısın beredi, biraq sonday-aq, dauıstılardı beretin qosar tañbalardıñ işinde qoldanıladı. Kez kelgen dauıstınıñ aldında [u] bolıp oqıladı, mısalı, west, winner, r ärpimen birge söz basında kelse, oqılmaydı, mısalı wrong, write, al aw, ew, ow digrafınıñ qwramında «dıbısı öşedi», h ärpimen digraf qwrsa, birde [u] bolıp oqıladı, birde tağı «üni öşedi». Ol latınnıñ tüpnwsqa älipbiindegi u ärpimen jarısıp ta qoldanılğan, mısalı,  flour/flower, guard/ward i suede/Swede.. Biraq mağınası basqa sözder jasalğan. YAğni u ärpiniñ beretin dıbısına wqsas bolğandıqtan, bwl äriptiñ qızmeti keyde artıqtıq etken. Endeşe qazaq älipbiinde de u ärpimen birge jarıstırmay, w ärpin aludıñ qajeti joq. 

Sol siyaqtı s, h äripteriniñ de bası artıq bolayın dep twr. Älipbige bir [u] dıbısın belgileytin w\u, [c] dıbısın tañbalaytın s\s, [h] dıbısın tañbalaytın h\h äripterin jinasaq, «joq jerden» problema tabamız. Bügingi kiril jazuınıñ özinde q, h jäne h äripteriniñ qaysısın tañdarımızdı bilmey otıratınımızdı eske alayıq. Hali me, qali me, hoş pa, qoş pa, Gauhar ma, Gauhar ma edi, jihanger me, jihanger me, dastarhan ba, dastarqan ba, rahmet pe, raqmet pe?  

Al älipbige S ärpin alsaq, ol qay dıbıstı tañbalamaq? S dıbısın tañbalay ma? Älde c dıbısın tañbalay ma? Kiril jazuındağı c dıbısın latın jazuına nege «ertip kiremiz?» Alsaq, osı kezge deyin tilimizge orıs tili arqılı enip ketken termin sözderdi jazu üşin ğana alamız. Kerek qılsaq, qazirgi kiril sanamen oylaytın özimizdi ğana oylap, kerek qılamız. Al odan keyin bwl äriptiñ qızmeti älsireydi. Bolaşaqta roman-german tilderinen osı s ärpi bar jaña söz alatın kezde bizde S jäne S ärpimen jazu jarıspalığı boladı. Sebebi ol kezde bizdiñ wrpaqtıñ sanasınan ekinşi şet tili bolatın – orıs tiliniñ C ärpi ketedi. 

Endeşe «Älipbide latınnıñ barlıq äripterin paydalanu mindet pe?» degen saualğa mindet emes dep jauap beremiz. 

Qwralay Küderinova

Abai.kz

8 pikir