Jwma, 5 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12312. Jazılğandar — 6606. Qaytıs bolğandar — 52
1548 33 pikir 23 Naurız, 2020 sağat 14:50

Qazaqtıñ azattıq fenomenderi

(tarihi esse)

Qazaq qauımı bodandıqqa tüsip otarşıldardan qanşa qorlıq körse, azattıqqa jetu jolında da sonşa küş-qayrat körsetumen kele jatqan jankeşti halıq. 

Söytip, azattıq jolında qaytalanbaytın ğalamat oqiğa-qwbılıstar men ğajayıp twlğalardı tudırdı.  Qoğamtanu tilinde onı «fenomen» dep ataytındıqtan sonıñ eñ aytulıların «QAZAQTIÑ AZATTIQ FENOMENDERİ» dep eske alıp, azattıqa wmtılğan sanamızdı bir serpiltip alsaq deymiz. 

1916-jıl!  Qazaqtıñ soñğı tarihındağı aytulı jılnama. Qazaq  saharasın tügel jaylağan alapat köterilis örti! 

Bir ğasırdan astam uaqıttan beri jartı älemdi jambasına basıp, jaybaraqat jatqan Patşalıq Reseydi qattı sastırğan tosın qwbılıs. Mahambet-Isatay, Kenesarıdan keyin endi bas kötere almas, dep äbden sengen «kirgizderdiñ» oqıs minez körsetui – patşanıñ imperiyalıq sayasatında qattı tañdanarlıq, äri asa aşu tudırarlıq oqiğa sanaldı. 

Öytkeni, bwğan deyin qazaq jerin Aq patşanıñ menşigi dep jariyalağanda, odan keyin şwraylı jerlerine qara şekpen orıs şaruaların qaptatqanda, osığan deyin qazaq dalasınıñ şığıs böligin manjuryalıq-qıtaymen sırttay böliske salğanda ünsiz qalğan «jabayı kirgizge» ne bola qaldı!?

Osı jolğı Aq patşanıñ jarlığı bwlarğa qarağanda eşteñe emes edi ğoy. Bar bolğanı, Aq patşa «Kirgiz erkekterin soğıs tılındağı qara jwmıstarğa jegu» degen ğana jarlıq şığarğan joq pa, edi? Mwnda olardıñ şamına sonşa tie qoyatınday ne bar?  

Bar edi, zalım patşanıñ bilmegen närsesi jalğız sol edi, ol – dala köşpendileriniñ «namıs» dep atalatın eñ jandı jeri bolatın. Sodan da, «Erdi namıs öltiredi, qoyandı qamıs öltiredi», «Malım janımnıñ sadağası, janım arımnıñ sadağası»... deytin dalalıq pälsapaları olardıñ ärbiriniñ jüregine jazılğan bwljımas zañı bolatın... Öytkeni, erkin dalalıqtar üşin eli-jeri jauğa taptalsa da onı qaytarıp aluğa,  kegin qaytaruğa da boladı, biraq namıs taptalsa bäri bitetinin olar jaqsı biletin-di. 

Al, dala köşpendileriniñ osınday «erdiñ namısı» degen erekşe ruhani jigerin «wlt namısı» deytin därejege kötergen tarihi oqiğalar osılay bastalğan-dı.  

Ataqtı ON ALTINŞI  jılğı halıq köterilisi qazaqtıñ bodandıqta mülde basıbaylı qalmaytındığın, Reseydiñ qwramına kirgen basqa bodan halıqtar sekildi (saha, buryad, hahas t.b.) wlt retinde joyılıp ketuge jol bermeytindigin körsetti. Onı sonda ğana naqtı tüsingen Aq patşanıñ karetel' qosındağı öz bodan qauımın ayuandıqpen jazaladı. 

Atausız ädeyi wmıttırılğan köp köterilistiñ  biri «Sozaq köterilisin» suretteytin Asqar Süleymenovtıñ «Besatar» hikayatında, jazalau otryadınıñ oficeri bir atanıñ bes jigitin «oq qanşasın tesip öter eken?» dep, qabattap twrğızıp qoyıp besatarmen atadı. Tiri qalıp jaralanıp jatqan bireuin  jeroşaqta mazdap jatqan şoqqa laqtıradı... 

Bwl jazalauşılardıñ  jasağan mıñdağan jauızdıqtarınıñ bir körinisi ğana. Özin bwl kezde bodan halıqtan äldeqayda mädenietti sanaytın orıstardıñ osınday adamşılıqtan jwrday äreketke baruı, «basbwzarlardı» qayta baskötermestey etip janşıp tastau degen zımiyan piğıldan şıqqan sanalı türdegi zwlımdıq edi. 

Alayda, sekseuildey tereñ tamırlı eldiñ bwtağın qanşa otasa da, tamırın suırıp tastauğa, joyıp jiberuge olardıñ şaması jetpedi. Öytkeni, tamır tereñ bolğan sayın, onıñ jemisi de sonşa ömirşeñ, feniks qwstay örtengen külden tiri şığatın jankeşti bolatının jaujürek qazaqtar däleldegen sätte ğana «hozyayındar» iştey esi şığa tañdanıp, sırttay aşuğa minetinin tarihi oqiğalar äşkereleumen keledi. 

Mıñ jıldıq bay tarihı bar, dala örkenieti kemeldengen, sahara mädenieti äbden boyına siñgen qazaq degen halıq ta aqırı otırıqşı, ot qarulı örkeniettiñ aldında tize büguge mäjbür bolğan kez edi. Qoğamı da qwldırap, qwlauğa bet alğan...

1816-dan 1916 jılğa deyingi 100 jıl - Resey otarşılığınıñ qazaq dalasın halqımen qosa küyzeliske wşıratqan, eldiñ twrmıstıq äri ruhani jağınan twralatqan kezeñ!

Mäselen,  Qazaqtıñ alıp dalası qanşa keñ bolsa da, eşqanday bosqa jatqan jer joq köşpendi ömirge säykesken, tört tülik maldıñ qıstau, kökteu, jaylau, küzeui deytin ğajap bölinisine say keletin baytaq ölkesin otarşılar öz bilermendigimen menşiktep, şwraylı jerlerdi orıs şarualarına ülestirip, qolaylı mekenderderge äskeri bekinister salıp bayırğı halıqtıñ şırqın bwzdı.  

Auıldıq, tuıstıq, rulıq, jüzdik dep atalatın jer bölinisi men handıq, törelik, biler, aqsaqaldıq deytin dalalıq basqaru jüyesin bwzıp, bolıstıq-äkimşildik deytin bütin halıqtı alauızdıqqa wşıratıp, iştey iritetin jaña basqaru jüyesine köşirdi. 

Haq dindi halıqtıñ dästürine siñirip jibergen töl mwsılmandıqtı, moldalıq-missionerlik täsilmen büldirip qauımnıñ birtwtas dini senimine selkeu tüsirdi. Mine, osınday otarşıldıq wzaq jıldıq jospar iske asqan sayın «qazaqtıñ azattıq fenomenderi» de qatar jarısıp, kürestiñ keremet ädisi iske jegilip otırdı.

Halıq jadındağı azattıq tañbaları

Isatay-Mahambet bastağan halıq köterilisi – qara  bastıñ qamınan el qamı artıq ekenin, basıñdı berseñ de eldikti bermeudiñ şart ekenin, el basşılarınıñ mansap üşin halqın satuı tarih aldında qara ärippen jazılatın masqara ekenin, qalıñ qauımnıñ sanasına isimen de, almas qılıştay ötkir sözimen de öşpestey etip jazıp ketken qaytalanbas qwbılıs. «Eñku-eñku jer şalmay, egeuli nayza qolğa almay erlerdiñ isi» bitpeytinin ispen körsetken wlı oqiğa!

Odan keyingi Kenesarı hannıñ qarulı küresi de, Reseydiñ aristokrat bileuşilerin qattı oylandırdı. Kenesarınıñ asqan bilimdarlıqpen el iesimiz dep otırğan otarşılardıñ resmi isindegi zañsız-ädiletsizdigin äşkereleui, köterisşilerdiñ izine tüsken jazalauşı jasaqtı oq şığarmay-aq ien tüzge qañğırıtıp ketetin soğıs taktikası, kemel qolbasşılığı, eldi artınan erte biletin aqsüyek degdarlığı, dosına da, jauına da aramza qulıq jasamay adaldıqpen qatınas ornatatın danalığı, qazaqtıñ keleşeginen ümit üzbegen köregendigi – halıq sanasına gauhartastay jarqırap jatatın sahara erkindiginiñ biregey eskertkişin salıp ketti.  

Bwl fenomender, basınğan dwşpanımen qılış jüzimen qalay söylesudiñ jolın körsetip, keleşek wrpaqqa erlikti amanattap ketken keremetter bolatın. 

Sonımen birge, janı men tänin teñ wstaytın sahara sayıpqırandarı üşin ruhın şar bolattay şıñaytın ruhani ğalamattar da qatar jasalıp jattı. Onıñ eñ biregeyi qazaqtıñ küy öneri. Tögilgen şeşen til aytıp jetkize almaytın ruhtıñ tılsım tilin tudırğan qos şekti dombıra azattıqtı tu etken örşil erlerdiñ ruhın dauılpaz küy etip asqaqtattı. 

Qwrmanğazınıñ «Sararqa», «Aday», «Kisen aşqan», Tättimbettiñ «Sarjaylau, Däuletkereydiñ «Äsemqoñır» küylerin tıñdağanda jer betinde ruhtanbaytın qazaq joq. Ärbir qazaqı otbasınıñ dombıranı törine ilip öziniñ ruhani bayrağı etip qoyuı sodan. 

Kelesi kezekte, bükil türki tekti halıqtardan än-äuen önerinde şırqau biikke köterilgen qazaqtar ruhani küreste sezimdi asqaqtatatıp, köñildi köldey tolqıtatın ğajayıp änder tudırdı. Birjan Sal men Aqan Seriniñ qozı köş jerden estilip, beles-beles jaylaularda  jaymaşuaq jatqan auıldardı dür silkindiretin asqaq änderi «Jonıp aldı», «Läylim», «Kökşetau», «Mañmañker». Baluan şolaq pen Jayau Musanıñ, Mädidiñ ädildikti tu etken ärbir qazaqtıñ kökeyinen orın alğan örşil äuenderi «Ğaliya», «Aqsisa», «Qarqaralı».  Osı dañqtılardıñ artınan qatar twrğan Mwhit, Estay, Ükili Ibıray, Äset... änderi qazaq dalasın qayğı twmanınan ayıqtıruşı ruhani dauıl ispetti boldı.  

Öz halqına qarsı qızmet etuden bas tartqanı üşin patşa jarlığımen qudalanıp, atı-jöni atalmay qalsa da Segiz Seri degen laqap atımen «Gauhartastay» teñdessiz än qaldırğan qazaq küreskeriniñ äni, älemge mäşhür Parij «Marsellezasınan» kem emes, azattıqqa ündeuşi äri än estetikasındağı qaytalanbas tuındı edi. 

Mine, bwl atalğan «azattıq fenomenderi» bükil qazaq jwrtına äygilileri ğana, äytpegende är auıldıñ, är ölkeniñ birtuar osınday küreskerlerin atay bersek qasterli tizim ayaqtalmaydı...

Qazaq qauımı otarşılıq qamıtına tüskennen keyin bodandıqqa qarsı Söz öneri arqılı küresu de toqtamay, birinen biri asıp tüsip otırdı. Zar Zaman jıraularınıñ atamekenniñ bütindigi üşin  zar eñiregen eskerpe jırların («Jayıqtı kelip alğanı jağağa qoldı salğanı...») örşil terme jırımen jalğastırğan Mahambetten keyin, Abay hakimniñ jaña sıpattağı öleñderi men ğaqliya sözderi jaña buın qazaq jastarın jañaşa küreske bilim-ğılım arqılı otarşıl jüyemen üzdiksiz küresuge şaqırdı. 

Osı ruhani ündeudi is jüzine asırğan, otarşıldardıñ aristokrat bileuşilerimen teñ därejede bilim jarıstırıp, olardan artıq bolmasa bir de kem emes ğılım jolında da, sayasi küreste de köktegi jarıq jwldızdarday  jarqırap şıqqan Alaş Ardagerleri «qazaqtıñ azattıq fenomenderiniñ» jemisi äri jeñisi deuge boladı. 

Keyingi qazaqtıñ ğwlama kösemi Ahmet Baytwrsınwlınıñ «Ädebiet tanıtqışı», «Til wstartqışı» men «Masa» sındı ädebi-ğılımi tuındıları bükil türki jwrtınıñ qoğamtanu ğılımın jaña satığa köterdi. 

Qazaqtıñ jaña zamanğı memlekettiginiñ negizin saluşı, wlt kösemi Älihan Bökeyhannıñ  enciklopediyalıq tereñ bilimi, sayasi köregendigin Aq Patşanıñ otarşıl biligi de moyındap Duma deputatı etip sayladı. Qızıl töñkeristen keyin bol'şevikter kösemi Lenindi ıqtıra pikir almasqan birtuar sayasatker Älihan Bökeyhan Qazaqtıñ avtonomiyalıq qwqığın moyındatıp, ejelgi jeriniñ şekarasın qalpına keltirtti.  Sovet Imperiyasınıñ tiranı Stalin bolsa alaştıq ideologiyadan zäresi wşıp, öziniñ barlıq jendetterin wlt ziyalılarına qarsı küreske jekti.  

Jäne, Alaş arıstarı Swltanmahmwt Torayğırov, Mwstafa Şoqay, Näzir Töreqwlov, Mwhamedjan Tınışbaev, Mağjan Jwmabaev, Jüsipbek Aymauıtov, Mirajaqıp Dulatov, Smağwl Säduaqasov, Halel Dosmwhamedwlı, Twrar Rısqwlov, Şäkärim Qwdayberdiwlı,  Säken, İliyas, Beyimbet... äli esim-soyları anıqtalamay jatqan attarı ädeyi wmıttırılğan köptegen Alaş ziyalılarınıñ qazaq dalasına arnap şığarğan «Qazaq» gäzeti, «Ayqap», «Dala uälayatı» jurnalı sındı özge de basılımdarğa jariyalağan azattıqqa şaqırğan, bilim-ğılımdı nasihattağan qwndı eñbekteri, maqalaları kökiregi oyau, közi aşıq qazaq qauımınıñ oy-sanasın jaña biikke köterdi.  

Mine, qazaqtıñ 1916-jılğı WLTAZATTIQ  KÖTERİLİSİ patşa biligine qarsı ayaq-astınan şıqqan bülik emes, bir ğasır boyı joğarıdağı atalğan «azattıq fenomenderi» arqılı dayındalğan tarihi oqiğa bolatın. 

Alayda, ON ALTINŞI jılğı wltazattıq köterilis qazaq dalasına qoğamdıq-äleumettik twrğıda qanşama şığın äkelse de, Alaş eliniñ ruhın köterip ketti.  Otarşıl patşağa eşqaşan basıbaylı qwl bolmaytının körsetti. «Ejelgi dwşpan el bolmas» dep, Zar zaman jırauları eskertip ketken, Resey patşalığınıñ öz bodan halqınına eşqaşan janaşırlıq jaqsılıq jasamaytını äşkerelendi. 

Söytip, alğaş ret öz jerinen eriksiz türde bas sauğalap körşi elderge üdere köşken qazaq bosqındarı tarih sahnasına şıqtı. Bwlar keleşekte  Qazaq elin qayta tolıqtıratın «donor» bolatının sol kezde Alaş arıstarı payımdağan boluı da mümkin...

Al, däl osı jiırmasınşı ğasırdıñ alğaşqı şiregi qazaq qauımı üşin azattıq ümiti men mümkindigin qatar äkelgen jıldar deuge boladı. Öytkeni, Reseyge üş jüz jıl boyı üstemdik etken Romanovtar äuletiniñ monarhiyalıq biligine qarsı şıqqan orıstıñ respublikaşıl küşteriniñ qoğamdıq-äleumettik bağadarlamaları Patşalıqtıñ qwramındağı bodan elderge paydalı köringen. Sodan da,  Alaş kösemderi Reseyde etek alğan bwl sayasi qozğalıstan keyin qalmay jedel wyımdastırğan «Alğaşqı bükil qazaq qwrıltayı», «Bükil qazaq keñesi», «Alaş Türkistan ükimeti», «Alaş partiyası..» sındı qozğalıstar men wyımdardı qwruı sonıñ däleli. 

Alayda, Reseydiñ social-demokrat küşteri ıqpal etken Aqpan töñkerisiniñ oñdı nätijelerin bol'şevikter basımdıqqa ie bolğan Qazan töñkerisi öz paydasına şeşip ketti. Aq Patşa ielik etken  monarhiyalıq Aq imperiya endi, äskeri-diktator basqarğan Kommunistik dep atalatın bir partiyanıñ birbetkey wstanımınan basqanı qabıldamaytın Qızıl imperiyağa aynalıp şığa keldi. 

Resmi türdegi bwl Sovet Odağı dep tanılğan  imperiya söz jüzinde qwramındağı bodan elderge avtonomiya, respublika  tağayındasa da, is jüzinde olardı odan äri assimilaciyağa wşıratıp, halıq retinde joyıp «bir twtas sovet halqı» degen at tağınğan bütindey orıstanğan jaña imperiyanıñ halqın qalıptastıratın sayasat wstandı. 

Odaq qwramındağı basqa elderge qarağanda osı sayasattıñ ayausız qwrbandığına şalınğan tağı da qazaqtar boldı. 1916-jıldan 1956-jılğa deyin jalğasqan «qırıq jılğı qırğın» qazaq dalasın tügel qansırattı. 

On altınşı jılı bastalğan Aq patşanıñ jazalauşı karatel' qosındarınıñ jasağan qırğını, on jetidegi töñkeristen keyingi aq pen qızıl armiya otryadtarınıñ tonauşılığına qatar wşırağan qanşama auıldar, jiırmasınşı jıldarı bastalğan qulak, molda-qojalardı jer audaru, baylardı tärkileu sındı jergilikti halıqtı joyu sayasatınıñ kesirenen eldiñ betke wstar azamattarınan jwrday ayırılğan  el... Jiırmasınşı jıldardıñ ayağında zorlıqpen wjımdastıru nauqanınıñ saldarınan köşpendi malşaruaşılığı tolıq küyrep, qazaq dalasın jaylağan jasandı aştıqtan halıqtıñ üşten biri qırılıp, üşten biri bosqındıqqa wşırağan swmdıq genocid orın aldı. Bwl jappay qırıp-joyudıñ bir halıqqa şaqqandağı masştabına büginde halıqaralıq mamandardıñ özi jağasın wstauda. 

Kelesi kezekte dala halqınıñ aman qalğan üşten biriniñ tağdırın arqalap, qalğan eldi aman alıp qalu men azattıq ümitin söndirmeuge jantalasqan Alaş ardagerleri men wlt ziyalılarınıñ ayausız repressiyağa wşırauı...  

Osınşa qastandıqtan, sekseuildey berik sahara halqınıñ beli qanşa bügilip, älsirese de, eldik ümiti öşpey ornınan twrıp endi ğana esin jıya bastağanda, ekinşi dünie jüzilik soğıs dep atalğan Germaniya men Sovet imperiyasınıñ qırğın jauşılıq ambiciyasınan jartı millionğa tayau qazaqtıñ jas tülekteri tağı da opat boldı. Artta qalğan qazaq eline qaysar analar men jesir kelinşekter, jetim jetkinşekter ğana ie bolıp, jankeşti jıldardı da bastan keşti. 

Sovettik imperiya adamzat qauımın proletar jäne burjuaziya dep eki tapqa bölip, bükil adamdı materialdıq teñ därejege jetkizemiz degen qiyali kommunizm arqılı öz halqın da, özge alpauıt elderdi de kommunisttik ideologiya arqılı qanşa aldausıratsa da, Reseydiñ bwrınğı otarşıldıq piğılı eş özgermendigin, Qazaq SSR-ı degen tamaşa atauğa ie bolğan elde, is jüzinde bayırğı halıqtı tarihi jerinde azşılıqqa wşıratıp, wlttıq negizderin birtindep joyudıñ qanşama jımısqı josparı iske qalay asırılğanınan-aq naqtı körinip jattı. 

«Qırıq jılğı qırğın» dep atalğan qazaq  halqı genocitke wşırağan jıldardıñ soñğı on jılı yağni 1946-şı soğıstan keyingi qayta es jıyu kezeñinen 1956-jılğa deyingi uaqıt, qazaq qauımı üşin aldıñğı jıldardan da auır boldı. 

Öytkeni, «tıñ igeru» degen atpen qazaq dalasın jappay jırtıp egistikke aynaldıru üşin bastalğan alapat nauqanda Odaq köleminen ağılğan basqa wlttardıñ basım sanı  atamekenine az sandı bolsa da ie bolıp otırğan qazaqtı mülde sansıratıp ketti. Jergilikti qazaqtıñ tilden, dilden ayırıluı yağni ruhani küyreuge bet alu kezeñi tudı. Wlttıq tilin wmıtqan, dini tärk etilgen, dili bwzılğan socializm deytin kazarmalıq qoğamnıñ «Sovet halqı» dep atalğan jalşı tobırı qalıptassa, otarşıldardıñ köziniñ qwrtı bolğan qazaq saharası uıstarına tolıq tüsudiñ tarihi säti tayap qalğan edi.  

Onıñ üstine, kapitalizm men kommunizm dep eki düniege bölingen alpauıt imperiyalardıñ arasında qırıp-joyudıñ jaña qaruı sanalğan atom sınaqtarı qazaq halqınıñ qaynağan ortasında jasala bastadı. Qazaqtıñ danaları şıqqan Semey ölkesi men batırları üzilmegen batısta, radiaciya arqılı jerkilikti halıqtıñ wrpağına kesir keltiretin atom sınaqtarınıñ  jasaluın qastandıqtıñ qanday türine jatqızuğa boladı?!

Biraq, saharanıñ sekseuilindey tamırı tereñ, janı siri, ruhı biik qazaq qauımı otarşıl qastandıqtıñ qanşa türi jasalsa da, jer betinde halıq retinde aman qaludıñ mülde jañaşa «azattıq fenomenderin» wdayı jañğırtumen boldı.

Sonıñ eñ aytulısı, «qırıq jılğı qırğın» ayaqtalıp bükil jağınan sansırağan qazaqtı ornınan tik twrğızğan Alaş ardagerleriniñ amanatın moyınına alıp qalğan Omarhanwlı Mwhtardıñ  «Abay jolı» epopeyası! 

Bwl roman mäjbürlikten qanşa tap küresi ideologiyasımen jazılsa da, bükil qazaqtıñ ğajayıp ömirin qayta tiriltkendey, wlt danışpanı Abay hakimniñ danalığın barlıq halıqqa qayta qauıştırğanday ruhani serpilis tudırdı. Onıñ üstine jaña zamanğı söz öneriniñ şıñı sanalatın roman janrında düniejüzilik äygili jazuşılarmen qazaqtıñ taytalasa alatının däleldep wlt mereyin üstem etti. 

Alpısınşı jıl degende, qazaq äuen önerinde bwrın-soñdı bolmağan, basqa türki tektes halıqtar äli jete qoymağan jaña änderdiñ tuuı – qamköñil halıqtıñ jan jarasın jazıp, uayımın wmıtırğan, keleşek ömirge erekşe qwştarlıqpen qaruğa şaqırğan  keremet qwbılıs boldı. 

Val's koroli degen dara dañqqa jetken Şämşiniñ birtuar änderinen bastap, wlı sazgerdiñ aldıñğı jäne artqı buını sanalatın Beken Jamaqaevtıñ  «Sen ğana», Äbilahat Espaevtıñ «Äli esimde»,  Äset Beyseuovtıñ «Altınım», Eskendir Hasanğalievtiñ «Eligim Erkem», «Auılım änim», Il'ya Jahanovtıñ «Jaylauköl keşteri», Nwrğisa Tilendievtiñ «Qwstar qaytqanda», «Öz elim», Mwhtar Şahanovtıñ «Jwbaylar jırı», Bäkir Täjibaevtiñ «Aqbwlağı», Ä.Telğozievtiñ «Alatau qızı», Ä. Moldağayınovtıñ «Ayaulım, armanımday asılım eñ», Ş.Äbiltaevtıñ «Birauız söz»... osınday äueni ğajap, qaytalanbaytın birtuar... tağı qanşama änder soğıstan keyingi qamqöñil qazaq qauımın uatqan, ömirge qwştarlığın oyatqan ğajap ruhani därumen bola bildi.  

Tağı da on jıl ötip, jetpisinşi jıldar degende, qazaqtıñ söz önerinde aytulı tuındılar ömirge kelip, sırttay «sovet jastarı» dep atalsa da, qazaq jastarınıñ wlttıq ruhın tärbielegen İlyas Esenberlinniñ «Köşpendiler» sındı äygili romanı jazılıp, bükil odaq tilderinde audarılıp, qazaqtıñ tarihi sanasın jañğırtıp jattı. Mwhtar Mağauinniñ jankeştilikpen qwrastırğan «Qobız sarını», käsibi tarihşı Ermwhan Bekmahanovtıñ tarih oqulığı tereñ tegimizdi wmıtpaudı eskertken erlik edi. Jäne de ülken ğalım Aqjan Maşanidıñ eren eñbegimen  adamzattıñ wstazı sanalatın Äbunasır Älfarabidıñ qazaq topırağınıñ perzenti ekendi däleldenip, ğılımi eñbekteriniñ qazaqşağa audarılu da halqımızdıñ ruhın asqaqtatqan oqiğa dey alamız. 

Osı kezeñdermen twspa-tws äzir bolğan «Qız Jibek» körkem-fil'mi qazaq halqınıñ dañqın tağı bir asırdı. Bayağı salt-dästür wmıtılıp sovettenip bara jatqan halqımız, bwl körkem-fil'm arqılı öziniñ degdar mädenietti, saliqalı twrmıs qwrğan, özgeşe sän saltananttı qoğamı bolğanına közi jetti äri Odaqtağı basqa halıqtardıñ da qwrmetine bölendi. Fil'mniñ bas akterleri Qwman men  Meruert sol kezdegi jastardıñ ideal-ülgisine aynaldı. 

Osılayşa, öziniñ tereñ tamırlı, asqan önerpaz halıq ekenin körsetip jatqan jemisti jıldarda qazaqtıñ bükil saladağı öneri jarqıray köringeni - otarşıl biliktiñ bayqay almay qalğan «azattıq fenomeniniñ» ğajabı dese boladı.

Mäselen, «Otırar sazı» äygili ansambliniñ ömirge kelui – Nwrğisa Tilendiev sındı birtuar darınnıñ jemisi desek te, sol kezde şetelderden keletin delegaciyalarğa «Mine, bizdegi qazaq degen halıq» dep, körsetetindey bir nısannıñ sol kezdegi bilikke qajet boluı türtki bolğanı da teginnen tegin emes edi. Saharanıñ  bayırğı halqınıñ daladay keñ-tınıstılığımen qosa, jeldiñ suılı, sudıñ sıldırı, şöptiñ sıbdırı, ormannıñ şuılı, torğaydıñ şırılı... sekildi aluan äuendi saz aspaptarı qazaqtardıñ qalği bastağan wlttıq sanası men äsem äuendik estetikasın oyatsa, basqa halıqtardıñ qazaqqa degen süyinişin tuğızdı. 

Onımen qatar, jetpisinşi jıldarı jarıq jwldızday jarq etip şığıp kelgen «Dos-Mwqasan» vokal'dıq ansambli qazaqtıñ halıq änderiniñ jaña mümkindigin aşıp, qazaq jastarınıñ asqan darındı ekenin tağı da däleldep berdi. Ansambl tobı ol kezde bizdiñ adamdar kapitalistik jüye dep jaqtırmaytın batıs europa men Amerika elderin gastrolmen aralap beri aytsaq Sovet Odağınıñ abıroyın asırıp, arı aytsaq olarğa äygili änşi Ämireden keyin qazaq degen halıqtıñ bar ekenin tağı bir tanıstırıp ötti. Olardıñ köptegen änderin sonıñ işinde «Toy jırın» sol kezdegi şetel jastarı jatqa bilui – qazaq änderiniñ kez-kelgen halıqtı eliktirip äketetindey tabiği, şınayı ekendigin paş etken erekşe qwbılıs boldı dey alamız. 

Roza Rımbaevanıñ Sofiya halıqaralıq jastar festivalinde «Altın Orfey» bas jüldesin ielenui sovettik wltsızdandıru ideologiyasına ulana bastağan qazaq qızdarınıñ öz wltına degen süyispenşiligin arttırıp, namısın şıñdadı. Öz halqınıñ namısın qorğau bärinen artıq ekenin wğınıp, aldağı bolatın dañqtı «JELTOQSAN JANKEŞTİLERİNİÑ» jalındı qızdarın osınday «azattıq fenomenderi» dayındap jatqanın ol kezde eşkim de payımday alğan joq bolatın.  

Mine, osınday qazaq halıqınıñ azattıq sanasın oyatatın ondağan «azattıq fenomenderi» Sovet imperiyasınıñ bodan halqın sözben aldap, is jüzinde ruhani qwldıqqa äkele jatqanın Odaqta alğaş äşkerelep, dünie jüziniñ aldında «Lenindik wlt sayasatın wstanuşı el» degen ötirik bet perdesin sıpırıp berdi. 

YAğni, «1986-jılğı Jeltoqsan oqiğası» dep, öz elimizde mülde jwmsartılıp äşeyin aytılıp jürgen Almatıda jäne basqa oblıs ortalıqtarında bolğan qazaq jastarınıñ äygili «Jeltoqsan köterilisi» Sovet Odağınıñ irgesin şayqaltqan, älemdik därejedegi sayasi qwbılıs ekendigin sol kezdegi sanası aşıq adamzat qoğamı äldeqaşan tarihqa qaşap jazıp qoyğan-dı.

Bılayşa, aytqanda 1991-jılı Odaq qwramında bolğan bodan elderdiñ täuelsizdik aluı, sonıñ işinde Qazaq eliniñ täuelsizdikke jetui – öz elinde 1956-jıldan  1986-jılğa deyin otız jıl boyı dayındalğan «azattıq fenomenderi» arqılı dayındalğan, Jeltoqsan qaharmandarı arqılı iske asqan tarihi oqiğa ekendigi büginde bilgir qoğamtanuşılar arqılı jan-jaqtı zerttelude. 

Qazaqtıñ «azattıq fenomenderiniñ» üşinşi kezeñi 1986-jıldan nemese deyure täuelsizdik alğan 1991-jıldan qayta bastaldı deuimizge boladı. Öytkeni, postsovettik kezeñ dep, atalğan osı täuelsizdik jıldarında Qazaq elin sovettik jüyede tärbielengen, kommunistik basqaru täsiline üyrengen, internacionalistik moral'dağı azamattardıñ basqaruı – eldiñ tarihi iesi sanalatın qazaq halqınıñ ruhani, äleumettik jağınan tolıq azattıqqa jetuine kedergi keltirgenin köptegen qoğamdıq körinisterdiñ özi däleldep berdi. 

Mäselen, qazaqtı qazaq etip twrgan äri onıñ mıñdağan jılğı wlttıq mädenietin saqtap twratın tiliniñ tolıq qoldanısqa kirmey memlekettik basqaru jüyesinde äli de otarşıl tildiñ üstemdik etui. (Täuelsizdiktiñ osınşa jılı ötkende bir-eki ğana memlekettik zañnıñ tüpnwsqası qazaq tilinde jazıluı, basqa däleldi qajet etpeydi!)

Ekinşi, mıñ jıldıqtan beri osı eldegi nağız jer-sudıñ iesi qazaq halqı sol eldiñ monowltı retinde bodandıq jıldarda otarlanğan köptegen ruhani, mädeni, äleumettik jağdayların qalpına keltirip dekolonizacyalıq üderistiñ jürgizilmey ayaqsız qaluı. Üşinşi, qoğamtanu ğılımında «eger, sanı az-köp bolsa da öziniñ tarihi jer-suı bar halıqtar bir memlekettiñ qwramında bolğan jağdayda jeke wlt retinde sanalıp, onday el köp wlttı dep ataladı» degen ğılımi negizge mülde qayşı ürdistiñ qalıptasuı. 

YAğni, Qazaqstanda qazaq halqımen aralas qwralas twratın arnayı ölkesi joq diaspora ökilderin «Qazaqstan köpwlttı el» dep atau arqılı el iesi qazaqtardıñ zañdı müddesi Qazaqstandağı  basqa diaspora ökilderi sekildi eleusiz bolıp qaluı. Söytip, Qazaqstanda Wlttar Assambleiyası deytin, jasandı wyım qwrılıp, olar Konstituciya boyınşa qabıldanğan memlekettik tilde is jürgizbey, bwrınğı otarşıl orıs tilinde is jürgizui bwğan dälel boladı. 

Eñ bir külkili jäyt älgi biz «tilin qorğaymız» dep, şır-pır bolıp otırğan «köp wlttardıñ» öz tilin de bilmey orısşa söyleytini, memlekettik tildi mensinbeytini! (Qazaqstanda öz wlttıq tilinde naqtı söyleytinder bolsa orıs diasporası men wyğır disporaları ğana ekeni däleldeudi qajet etpeytin jağday). 

Üşinşi, osınday jetilgen bay tilimizdiñ elimizdiñ qoğamdıq-äleumettik salada türli täsildermen şettetilui qazaq tilindegi BAQ-tı da tömendetip, aqparat qwraldarınıñ orıs tilinde küş aluına jağday tudırdı. YAğni, osınday mümkindikti paydalanğan Reseylik aqparat qwraldarınıñ Qazaq eline ekspansiyasınıñ küşeyui, täuelsizdik kezinde qalıptasqan jas buınnıñ orıs tiline büyregi bwrıp twratın, öz tilin mensine qoymaytın teris psihologiya tudıruına äkep soqtı. 

Memleketimizdiñ irgetası sanalatın nağız täuelsizdik jemisi bolğan jetkinşek wrpaqtıñ ana tili qalıptasatın orta mektepte öz tilin üstem etip, taza üyretudiñ ornına balalardıñ balañ miın şatastıratın «üş tildik» deytin qitwrqı oqu bağdarlamasınıñ oqu jüyesinde üstemdik ete bastauı da wlt ruhanyatına qauip töndirude...

Deyure täuelsizdik jıldarındağı qazaq halqınıñ defakt tolıq azattıqqa jetuine arnayı is şaralardıñ jasalmay, bayağı sözben aldaudıñ beleñ alğandığın aytu basqa taqırıptı qajet etedi.

Azattıq fenomeniniñ jalğası 

Alayda, ruhı tek azattıqtı añsaytın qazaqtar sırt köriniste sabır saqtap jürgenimen otarşıldıqtıñ qazirgi jaña formatımen ünsiz küresude.

Sonıñ eñ aytulısı şeteldegi qazaqtardıñ Qazaqstanğa köş bastauı. «Düniejüzi qazaqtarınıñ basın qosu» degen ideyanıñ alğaşqı avtorı Moñğoliyadağı qazaqtar ekenine sol kezdegi «Azattıq» radiosında mätinderi oqılğan Ulanbatırdağı qazaq jastarınıñ şığarğan «Ruh» jurnalı tarihi kuä bola aladı. Jäne olar mwnı alğaş ret is jüzine asıra bildi. 

Qazaqstan äli täuelsizdik almağan toqsan birinşi jıldıñ mamır ayında «Eñbek şartı» degen atpen moñğoliyalıq  qazaqtardıñ Qazaq jerine tikeley köşip kelui, olardıñ Resey federaciyasınıñ ölkesimen ötip kelui şeteldegi etnikalıq qazaqtardıñ naqtılı otanı Qazaqstan ekendigin dünie jüzine äygilegen oqiğa bolğandığı şeteldegi qandastarımızdıñ  da täuelsizdikti añsaytındığın körsetken biregey «azattıq fenomeni» deymiz.  

Bwl tarihi üderis keşikpey düniejüzi elderinde twratın qazaq diasporalarınıñ  atajwrtqa toqtausız ağıla bastauımen äri täuelsizdik jıldarında bwl üderistiñ odan arı üdeuimen erekşelenui – Alaş jwrtınıñ eldik ruhın  älemge paş ete bildi. 

Bükil Alaş jwrtınıñ ruhın oyatıp, eldik müddesi üşin jwmıla küresetindey tarihi sättiñ tuğanın bwl kezde Myunhende qızmet etetin «Azattıq» halıqaralıq  radiosınıñ Qazaq redakciyası dünie elderine tınımsız jariyalap jattı. Osı radiohabarda wzaq jıl jurnalist bolıp qızmet etken Hasan Oraltay bauırımızdıñ jeke küresi men jankeşti erligin Alaş ardagerleriniñ isin jalğağan erekşe tarihi qwbılıs dep atauğa tiispiz. Däl sonday, qazaq publicistikasında ideologiya deytin «sovettik şınjırdı» alğaş tas-talqan etip üzip, «kürtik qardı ombılap» jaña jol salıp kösemsözdiñ örisin keñeytip ketken darındı qalamger marqwm Marat Qabanbay da wlt täuelsizdigi tarihında qalatın erekşe esim.

Biraq, postsovettik kezeñ bizdiñ armandağan wlttıñ azattığına qaray qarıştap kete qoymadı.

Tarihi qolaylı kezeñ tuıp, Qazaq eliniñ täuelsizdikke jetui, osı täuelsizdikti nağız wlttıq kemeldikke keltiruge mümkindiktiñ boluı, Alaş ardagerleriniñ dayındap ketken biregey bağdarlamaların iske asırudıñ sätiniñ kelui, böten elderge amalsızdıqtan auıp ketken qazaq diasporaların  jäne öziniñ tarihi mekeninde otırsa da bögde eldiñ qwramında qalıp qoyğan etnikalıq qazaqtardı azattıq alğan Atajwrtına qabıldaudıñ kezi kelip twrğanı... sekildi köptegen oñtaylı qoğamdıq-sayasi şaralardıñ sozbwydağa salınıp iske aspauı – qoğamdıq körinisterde anıq körine bastadı. 

Bwl twsta qazaq ziyalıları bayıptılıq tanıttı: Bayağıday Mäskeu töbesinen qarap twrğan joq Prezident özinen, Ükimet öziniki,  Parlament te özderi saylağan halıq qalaulıları. Sondıqtan, joğarıda atalğan wlttıq dilgir mäseleler jaylı qanşama wsınıstar, bağdarlamalar, pikirler... jazılumen, aytılumen boldı, alayda is jüzinde basqaşa körinister yağni qazaq wlttıq müddesine tikeley qayşı ister iske asumen boldı.

Mäselen, Alaş arıstarınıñ ideaları eskerusiz qaldı, böten eldegi qazaq diasporalarınıñ Qazaqstanğa kelui, tirkelui, azamattıq aluı neşe türli qitwrqı amaldarmen, qağazbastılıqpen bögetter qoyıldı. Soñğı ondağan jılda köşi-qonnıñ jalğan bağdarlamalarımen  aldausıratıp, elimizdiñ demogafiyalıq sayasatına birden-bir dem beruşi osı negizgi faktor eleusiz qaldı. Äri, şetten keletin qandastarmızdı jekkörinişti körsetetin jımısqı ideologiya da jürgizilip jattı. 

Qazaq elin wlttıq biregey el etuge tiisti negizgi faktor sanalatın Qazaq tiliniñ bedelin, märtebesin tüsiretin qanşama amaldar da qatar jürilip jattı. Basqaru jüyesinde otırğan biik lauazımdılardıñ öz tilin bilmeui kemşilik emes, böten eldiñ tilinde sayrauı keremettey mädeniettilik sanalatın swrqay sayasat äli aqılı qalıptaspağan täuelsizdik kezeñiniñ jastarınıñ miın ulay bastadı. Köpşilikke qızmet körsetu ornındarı sanalatın bank, düken, äkimşilikte... otırğan qazaq jastarı betteri bülk etpey otarşıl tilde jauap berui ädettegi köriniske aynaldı...

YAğni, Sovettiñ jürgizgen internacionalistik sayasatın Qazaqstanda qwrılğan Wlttar Assambleyası deytin wyımnıñ otızğa tayau jılda «tabıstı iske asırıp» ülgergenin, wlttıq ruhtıñ tağı da aldanğanın Qazaq qoğamı bilse de, «bwdan da jaman künimizde toyğa barğamız» degendey  bärine köndigu üderisi beleñ aldı...

Biraq, joğarıda eske alğan qazaq diosporalarınıñ aşıq türdegi köşi-qon sayasatın bastağan «azattıq fenomenderi» endi, täuelsiz elde basqa türde körindi. Onıñ eñ ataqtısı retinde, «Qazaq jerin satuğa eşkimniñ haqsı joq!» dep, basqaru jüyesindegilerdi selk etkizip, küyki tirşilikpen eldikti wmıtıp bara jatqan eldi dür silkindirip oyatqan Aron Atabek, Maks Boqaev t.b. wlt  batırların «azattıq fenomeni» retinde atauğa tiispiz!

Kelesi kezekte, Qıtaydağı etnikalıq qazaqtardıñ qwqın qorğau maqsatında wyımdasqan «Atajwrt eriktileri» qoğamınıñ wyımdastıruşısı Serikjan Bilaş bastağan «Aqparattıq maydanın» qazaq tarihında bwrın-soñdı bolmağan erekşe «azattıq fenomeni» dey alamız! Jäne Serikjan söyleu şeberligimen  qazaq tiliniñ aqparatta da, sayasatta da keremet şeşen til ekenin de däleldep berdi.

Öytkeni, «Atajwrt eriktileri» adam qwqın qorğaytın halıqaralıq konvenciyalardıñ wstanımın bwljıtpay orınday otırıp, Qazaqstannıñ zañdarın qwrmettey otırıp qwqı taptalğan, Qıtay elinde jazalau orındarında qamauda qalğan qanşama qazaqtardıñ dälel-derekterin öz qolımen jazılğan arız, tikeley tüsirilgen beynekörinis jäne bwltartpaytın naqtı qwjattar boyınşa halıqaralıq  tilder arqılı älem aqparatına taratuı – düniejüziniñ örkenietti elderin tañırqatıp, qazaq degen halıqtıñ asqan sauattı, jankeşti alğır ekendigin moyındatıp ülgerdi. Oğan dälel, osı «atajwrttıqtardıñ» aqparattıq maydanınan keyin Qıtaydağı jazalau lagerinde qamalğan qandastarımızdıñ bosatıla bastauı, jalpı adam qwqın qorğauğa qatıstı düniejüzilik qanşama wyımdardıñ  Qıtay biligine qatañ eskertu jasap, bwl genocittik äreketti jedel toqtatuğa şara qoldanuı.

Äsirese, qazaq azamatı Serikjan Bilaştıñ bwl erligi Qazaqstanda qazaq wltınıñ müddesin qorğaudıñ qanşalıqtı mañızdı ekenin körsetkeni sonşa, eldiñ belgili twlğaları men qoğam belsendileri jäne ädilettikti jaqtaytın bükil halıqtı jwdırıqtay jwmıldırıp, auızbirlikke kele alatının däleldep berdi. 

Täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarı Mwstafa ÖZTÜRİK, Ermahan Ibragim, Begzat Sattarhandar bastağan birtuar qazaq sportşılarınıñ  dañqı jäne soñğı üş jılda yağni «azattıqtıñ jaña fenomenderi» bas kötergen kezeñde Gennadiy Golovkin, Qanat Islam degen dañqtı esimder qazaqtıñ kök tuın düniejüzilik deñgeyde jelbiretip, elimizdegi jastardıñ erlik, eldik ruhın aspandattı. 

Al, Dimaş Qwdaybergenniñ  än-äuen älemindegi qwbılısı, 1960 jıldardağı «ğarışqa Gagarin wştı!» degen älemdik oqiğadan bir de kem bolmağanın  közben körip otırmız. 

Özderin öner men mädeniettiñ şıñına şıqtıq deytin älemdik alıp derjavalardıñ  körermenderi yağni Qıtay, Amerika, Japoniya, Franciya... Dimaştıñ tabiği asqaq tamağı ğana emes, onıñ sahna önerindegi eñ joğarğı talğamdağı mädeniettiligine, tuğan halqınıñ änderindegi bwltqa jetetin şırqau äuezdiligi men san qwbılğan äuezdiligine közderinen süyispenşilik jasın ağıza tıñdap, tamsana tañdandı!  Dimaştıñ darındılığınıñ sırtında sonşa jas jigit bola twra sabırlı wstamdılığı, qarapayım kişpeyildiligi, eligip-elirip ketpeytin bir minezdiligi onıñ tuğan halqınıñ aynası bola bilgendigin, mwnday birtuar änşini tek qana tereñ mädenieti bar, ruhani wlı halıq qana tuğıza alatındığın däl qazirgi sätte älem eline moyındatu üstinde. 

Jäne de, köpşilik qauım sırt körinisterine qarap äli tüsine almay jürgen Erbolat Bedelhan jetekşilik etetin «91 TOBI» Qazaq Elin düniejüzine tanıtıp jürgen erekşe qwbılıs. Osı toptıñ tek qazaqşa aytatın gumanistik änderin Resey, Oñtüstik Koreya t.b. elderdiñ jastarı öz tilderinde titr audarmamen qwnığa tıñdauın, änderiniñ mağınasına nazar audaruın änşeyin elikteuşilik deu äbestik bolar edi. 

Qazaqstan degen orta Aziyadağı eldiñ osılayşa wlttıq asqaqtıqpen tanılğanı öz wltın qoraş sanap, otarşıl tilde şüldirleudi märtebe köretin mäñgürtterdi  de täubesine keltire bastadı. Ärine, bwl bizdiñ halqımızdıñ dañğoy qwr maqtanışı emes, nağızında azat ruhtı añsaytın halqımızdıñ tağı bir «azattıq fenomeniniñ» jarqırap körinui dep tüsiniuimiz kerek-ti.

Endi, halqımız söz önerinde de aldıñğı ötken «Abay jolı», «Köşpendiler», «Şaqan şeri», «Besatar» sındı jaña buındı jan-jaqtı şıñday alatın fenomen-kitaptardı kütude...

Abay Mauqarawlı, 

jazuşı-jurnalist

Abai.kz

33 pikir