Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9932. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 37
Din men tin 1813 13 pikir 23 Naurız, 2020 sağat 14:30

Psevdosalafiler wlttıq mädenietke qauip töndirip twr

Adam jan men tännen jaratılğan jaratılıs. Tänniñ qalauı hakim Abayşa: «işsem, jesem, qwşsam» degen qalaudan twradı. Danışpan tändi eşqaşan toymaytın jaratılıs deydi. Hoş delik. Tänniñ şaruasın osımen tämämdasaq. Bügingi älemdi wlarday wlıtıp otırğan psevdosalafiler birinşi soqqını adamnıñ janına jwmsaydı. YAğni, pendeniñ eñ älsiz jandıq bolmısınan wradı. Mwnday adam janınıñ näzik twsı ärdayım qwlaq türip twradı. Qazaq mwndaydı «buınsız jerge pışaq wru» degen.

Biraq bir qızığı adam janına näpsi, yağni tän qajettilikteri de äser etedi. Sebebi adam mına eki qwbılıstı ünemi qalap twradı: jan men tän azığı. Antik zamanınıñ oyşılı Sokrat: «adam qwbılıs» degen. YAğni beyimdelgiş. Psevdosalafilerdiñ wyımşıldığı adamdı sol ortağa beyimdeydi. Psevdosalafilerdiñ erkindik beru jağdayı men ortaq topqa psihologiyalıq baylauı, olardıñ müşeleriniñ ıdıramauına äser etip otır. Sonımen qatar olar özderin dini azşılıq retinde öz ortalarında körsetu men dini oppozizaciya sanauı, olardıñ öz ortalarında bir-birine tartıluına äser etude. Al sodan keyin öz ortalarında wlttıq mädenietke şabuılı jüyeli türde jalğasadı.

Ğılımda «nigilizm» degen termin bar. Ol: idealdardı, qwndılıqtardı joqqa şığaru wğımı. Uahabilik tendenciyağa wrınğan adam, Allağa degen qate tüsinigimen wlttıq qwndılıqtardı sanasınan birtindep öşiredi. Ol üşin tarihi jadılıq qwndılıqtar qwnsız bolıp qaladı. Tarihi qwndılıqtarın köz aldında küyretkennen keyin, endi oğan basqa qwndılıqtar qajet. Sebebi adam tarihi tizbekte ömir süretin jalğız jaratılıs (bir januardıñ ata-babalarınıñ qwndılığın izdep jürgenin körmeysiñ). Negizgi tarihi tizbektegi qwndılıqtarınan ayırılğan adam jaña tarihi qwndılıqtardı izdey bastaydı. Mine sol kezde psevdosalafiler adamğa taza tarihi qwndılıq dep, 7-8 ğasırlardağı panarabizmdi (arab mädenietin) nasihattaydı. YAğni, adamnıñ sanasın sol ğasırlarğa alıp barıp, ortağasırlıq tüsinikke jeteleydi. Bizdiñ elimizdegi keybir jat mädeni mäseleler osıdan tuındap jatır. Osılayşa orta ğasırlardağı qazaq mädenietiniñ qwndılıqtarınıñ qwnın joyadı. Salafilerdiñ wlttıq qwndılıqtağa mwrnın şüyirip qaraytın sebebi osıdan kelip tuındaydı. Tarihi- mädeni sana joyılsa, otanşıldıq sezim joyıladı. Sebebi adamnıñ dini senimi mekenimen (otanımen) baylanısta bolmasa, dindar adam mädenietti basqa ortalardan izdey bastaydı.

Filosoftar mädenietti 18 bölikten twradı jäne sol barlıq bölikterge dinniñ ıqpalı zor degen (D.Kenjetay, t.b.). Onıñ qazaq mädenietinde islamnıñ roliniñ joğarı ekeninen bayqauğa boladı. YAğni, dini tanım qalay qalıptassa, mädenietterdi de solay tüsinigine ıñğaylap aladı nemese joqqa şığaradı. Mısalı qazaq mädenietindegi kelinniñ betin aşu dästürin dwrıs emes deytin psevdosalafilerdiñ tanımı sekildi. Mine psevdosalafilik tanımnıñ qauiptiligi osında.

Adam psevdosalafilerdiñ ıqpalımen mädeni tarihımızdan, qwndılıqtarımızdan, idealdardan jwrday etkende, keudelerinde bos keñistik payda boladı. Jalğan ağım ol bos keudeni özderiniñ jalğan qwndılıqtarımen toltıradı. Adamdı qaşanda tüsinigi bileydi. Islam filosofı Ğazali: «Adam ne oylasa, sonıñ twtqını. Neni tanısa, sonı süyedi» degen.

Sondıqtan psevdosalafilermen jwmıs jasau barısında olardıñ dini tanımına ıqpal etumen qatar, mädeni qwndılıqtarına şabuıl jasau kerek. Tarihi sananı (geneologiya),  mädeni qabattı qozğaudı qosa wğındıru kerek. Qwndılığı aumasqan adasuşılardıñ dini tanımı özgeruge şaq twradı. Bwl älemdik psihologtardıñ twjırımı (Karnegi, V.Frankl).

Al, belgili dintanuşı Dosay Kenjetay säläfizm wğımına toqtala kele, onıñ keñestik ideologiyadan da qauipti ekenin aytadı. Dintanuşınıñ pikirinşe, “izm” bolğan jerde birneşe qayşılıqtar boladı. Mäselen, biz ğasırlar boyı qalıptasqan dini täjiribesi bar, qatparlı tarihı bar memleketpiz. Mine, säläfizm osınıñ bärine qarsı şığadı.

Basqa ağım ökilderi bizdiñ özimizge tä wlttıq qwndılıqtarımızdı, dini tanımımızdı, bükil tamırlı tarihımızdı joqqa şığarıp otır. Söytip olar qazaq halqın islamdı endi ğana qabıldağan wlt retinde körsetkisi keledi. Eñ ökiniştisi, qazirgi jastardı olar babaları jürip ötken jolına küdikpen qarauğa ündeydi. Söytip, olar “Şirk” yağni, Allağa serik qosu men “müşrik” – Allağa serik qosqan adam degen eki mäseleni alğa tartıp otır deydi dintanuşı.

Onıñ aytuınşa, keñestik kezeñde “wltızdandıru ideologiyası” degen ülken sayasi joba bolğan. Al, säläfizmniñ wstanımı odn da qauipti bolıp otır. Öytkeni olar eki mäselege den qoyadı. Birinşi adamnıñ bolmısın joyu, ekinşisi minezin joyu. Mwnda minez – bizdiñ wlttıq erekşelikterimiz bolsa, bolmıs – sol wlttıq mädenietimizdiñ qatparları. Mine, sälafizm sonıñ barlığına qarsı twrıp,  wlttıq bolmısımızdı joyuğa küş salıp jatır. Bwl belgili dintanuşı Dosay Kenjetaydıñ pikiri.

Büginde jahandıq üderistegi dini-radikaldı, estremistik jäne terroristik jikşil wyımğa, mwsılmandar arasında fitna (arab sözi – haos, ılañ) tudıratın negizgi ağımğa aynalıp ülgerdi. Qazirgi tañda säläfizm Qazaqstanda özderinşe ideologiyalıq, äsirese, missionerlik platformasın dayındap jatır. Olar özderin suuritter, makfalitter men täkfiritter dep üş kategoriyağa bölip tastağan. Bwl – öte qate, sayasi spekulyativtik, ğılımi tanımğa üş qaynasa sorpası qosılmaytın anıqtama. Biraq, ökinişke qaray, osı anıqtamalardı, osı jalğan ğılımi koncepciyalardı bizdiñ qauipsizdik keñesi, ükimet moyındap, qabıldap qoyğan. Endi şeginetin jeri joq, äli künge deyin osı koncepciyamen jür.

Qorıta aytqanda, adam sanası qwbılmalı jaratılıs. Ol sanada aqparattıñ äseri mol. Sondıqtan onı bir sipatta köru qiın. YAğni, qay mädeniet qanşalıqtı tartımdı nasihattalsa, sonşalıqtı adamdı özine qwmar etedi. Bwl twjırımdardan tüyetinimiz, biz qazaq mädenietin ortağasırlarğa süyremey, jaña zamanğa beyimdep, körkemdilikpen qwndı nasihattaluımız qajet. Är tanım körkemdiligimen jaulaydı, mağınalığımen este qaladı. Sebebi adam janınıñ swranısı eşqaşan özgermeydi, tek qwbıladı. Jan ärdayım danalıqqa qwştar. Danalı söz - jannıñ azığı. Äzireti Äli: "tapqır sözdermen ruhtarıñdı demaldırıñdar. Öytkeni täniñ şarşaytını sekildi, ruhtarda şarşaydı" degen. Dini tanımnıñ mädenietpen wştasqanda, onıñ jannıñ azığı boların eşqaşan esten şığarmauımız qajet.

 

Jaras Ahan

Abai.kz

13 pikir