Jeksenbi, 31 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5220. Qaytıs bolğandar — 38
Alaşorda 2254 34 pikir 6 Naurız, 2020 sağat 11:28

Älihan Bökeyhan. Men Kadet partiyasınan nege şıqtım?

Baspasöz turalı. Aşıq hat

Mine, «Qazaq» gazeti jeti sayın eki ret şıqtı. Gazeta tilegi ornına baruına eki türli şart kerek. Mwnıñ biri - qazına, biri maqala jazatın qalam. Gazetanı oquşı köp bolsa, qazına bolğanı. Bwl Älippe siyaqtı, balağa tanıs söz, mwnı qısqartayıq. Mwnıñ tetigi gazetanıñ öz moynında: maqalası kör-jer bolsa, bwl gazetanı jwrt almaydı. Mañızdı, ğwmır tilegine twratın, kesteli sözdi gazeta bolmasa, bwl gazetanı aqşa şığarıp almañdar, joqtı oqıp, aramter bolmañdar, bwl türli gazet bolsa, adam mwnı almasa, öz obalı özine.

Evropa gazetalarınıñ tarihına köz salsaq, körinedi: jwrt nadan, gazeta oquşı joq bolsa, bwğan Şekspir, Tolstoy da tük amal qıla almaydı. Biraq, gazeta şığarudıñ şartı – oquşınıñ barlığı. Osı küni bizdiñ qazaqta oquşı bar desek, gazetanıñ bay-kedeyligi, qazınası bar-joğı öz moynına auadı. Biz gazetağa kiriskende osını moyınğa ala kiristik. Jalınğanda, qazaq ayap alğan gazeta ğwmırı jazğıtürım alaşamen jauıp qorğağan qar ğwmırı. Bwl qar özinen özi astınan erip, qwrımay qoya ma? Gazetanıñ bir türli qazına jolı osımen twra twrsın, endi qalamğa kelelik.

Qazına - gazetanıñ sırtı, jabuı; qalam, maqala – janı. Adam şeberligi aralasıp is qılmasa, tauday altın – bir öli qazına. Million iesi nadan, qalamğa şorqaq bolsa, mwnıñ öli millionınan gazeta jürmeydi. Gazetanı küylep, jaratıp bäygege qosuğa öz aldına şeber, bilgiş, jüyrik kerek. Bwl ğwmır toyına şaqırılğan köp, öz önerine tiisti orın alğan joq. Gazetağa basşı bolu kim bolsa, sonıñ qolınan kelmeydi. Gazeta isi üy ağaş bolsa, basqarması mwnıñ tezi boladı. Basqarmağa basılam dep, tilenip kelgen maqala tez basına äkelip tastağan ağaş. Ağaş bwtaqsız somday, besbeldem bolsa, tezşi rahattanıp basadı, bwtaqtı, qisıq ağaştı tezge salsa, şıtırlay jarılıp wzınnan sınatın; tezşi sol iininen asırıp laqtıratın.

Orınsız, kestesiz jazılğan maqala basqarmağa keregi joq. Tezşi isi jaqsı bolsın dese, swlu ağaş äkel, basqarma isi körkeysin deseñ, köp qılıp, basqarmağa jaqsı jazğan maqala jiber. Biz basqarmamız aytulı jaqsı dep maqtanbalıq, söytse de, sabasına qaray pispegi, minsiz jalğız qwday, sekpilsiz jalğız kün. Basqarma jayın oquşılar sınar. Üyşi qanşa şeber bolsa da, üy ağaş tez qasında bolmasa, isi oyınan şıqpas. Basqarma öz älinşe qanşa jaqsı qızmet  qılsa da, maqala kelui sarañ bolsa, basqarmanıñ diñkesi qwrır.

Gazet jazuşığa qwmar. Tilşi, habarşı – gazeta otını. Maqala jazu kez-kelgenniñ qolınan kelmeydi, bwğan üyrengen, könbis şeberlik kerek. Mwnı gazeta oquşılarınıñ bärinen tilemeydi. Maqalanı qalam özi tilegende jazsa, söz kesteli bolmaq. Bwl - basqarma häm basqarmağa japsarlas gazeta kisileriniñ mindeti. «Keruenge ermek ediñ, köşip baq» degen. Gazeta şığaratın bolğan soñ, maqalanı jazıp baq.

Basqarma, maqala jazuı osımen jata türsın. Gazetağa habarşı, tilşi qaydan bolmaq?

Gazetanı şığarğan Evropa, gazetanı güldendirgen Evropa. Evropada kesteli söz arasında gazeta küşi - wlığ patşalıqtıñ biri dep söyleydi. Bwl sipat gazetağa qalay bitken? Evropada gazeta – ğwmır aynası. Ğwmır ne bolsa, bäri gazetada körinip türadı. Gazetanı oqıp, jwrt özin-özi köredi, özin-özi biledi.

Bilim artığı orın tapqan ädis-täsil, bwlar ğwmır jüzinde talas-tartıs sipatı. Gazetağa Evropa ğwmır bolğandı jazadı, ne bolğanda är adam, är sayasat partiyası gazetadan körinip, qarsı jaqtıñ amalına qaray ädis qıladı. Biz Evropanıñ gazetasın alıp, bwğan qazaq ğwmırınan ne tük jazbadıq, ne Qarımbayday, tilge, habarğa sarañ boldıq. Mwnımız balıqtı jağağa şığarıp, endi jwz degen emes pe? Qırda el işinde jürgen hat biletin qazaq bizdiñ gazetağa tilşi – habarşı bolmasa, kim boladı? «Qazaq» gazetası qazaq ğwmırına ayna bolmasa, qazaq özin-özi qalayşa tanidı? Ğwmır jüzinde gazetanı qalayşa paydalanadı?

«Quandım tünde jürip, kün şığar dep, bolsa da bwlt bürkeu, jel quar dep», - Narmambet aytqanı qayda? «Qazaqqa» tilşi-habarşı bolatın azamattar barmısıñ, joqpısıñ? Gazetanıñ qaşsa qwtılmaytın bir isi – sayasat jolı. Mwnımız ükimet pen jwrt arası. Jwrt ükimetpen qasınıspay, arbaspay ğwmır sürmes. Bizde jwrt joq pa, ükimet joq pa? Qırda bolğan sayasat isine bizdiñ «Qazaq» tipti sarañ. Bizde habarşı joq! Bwl qalay, bizdiñ qırda hat biletin kisi joq pa?

Toğız oblıs, bir guberniya qazaq jaylau qılğan jerde neşe oblostnoy mekeme, neşe mirovoy sud'ya, neşe krest'yanskiy, uezdni naçal'nik mekemeleri bar, osınıñ är qaysısında tım bolmasa bir qazaq perevodçik bar, okrujnoy sot perevodçikteri ğwmır boyı qazaqtı aralaydı. Gazetağa – ğwmır aynasına, äsirese kerek sot otçetı. Sotta ğwmır isi boyausız körinedi. Tolstoydıñ sot otçetın zerttep alıp, roman jazatını osı... Qırda qanşa uçitel', mwğalim, bolıs tilmaşı bar. Tağı qırda adam, mal därigeri, fel'dşer bar. Hat biletin qazaq qanşa! Osılar habarşı – tilşi bolsa, men mwnı jazamın ba?

Sipalap aynalama qol sermedim,

Jastardan erinşekti men körmedim!

«Qazaqqa» bar bilgenin jazıp twrsa,

Erinşek bizdiñ jastar men der me edim?

Qır balası.

«Qazaq» gazeti, 1915 j., № 94.


Men Kadet partiyasınan nege şıqtım?

Kadet partiyası: «Jer adamğa menşikti bolıp berilse de jön» deydi. Bizdiñ qazaq jerdi menşikti qılıp alsa, başqwrtşa körşi mwjıqqa satıp, biraz jılda sıpırılıp, jalañaş şığa keledi.

Kadet partiyası wlt avtonomiyasına qarsı. Biz Alaş wrandı jwrt jiılıp, wlt avtonomiyasın tikpek boldıq.

Francuz, orıs häm özge jürttıñ tarihınan körinedi: molla ükimetten aqşa alsa, satılıp ketedi. Ruhani is ayaq astı boladı. Jalovanie alğan mollalar hükimetke jetekşilik bolıp, erip ketedi. Bizdiñ qazaq-qırğızdıñ isin körkeytetin bolsaq, hükimet isinen bölip qoyğan oñ boladı. Onı orısşa «otdelenie cerkvi ot gosudarstva» deydi. Kadet partiya meniñ bwl pikirime özgeşe qaraydı.

Osı üş jol ayrılğanı biıl aşıqqa şıqtı. Men sonan soñ qazaqqa Alaş partiyasın aşuğa tırıstım. Mwnı men iyul'degi jalpı qazaq s'ezinde aytqan edim.

Ğalihan.

«Qazaq», 1917 j., 23 dekabr', №256


Baspağa dayındağan Zarqın Tayşıbay

Abai.kz

34 pikir