Särsenbi, 3 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11796. Jazılğandar — 5941. Qaytıs bolğandar — 44
Ädebiet 3775 1 pikir 5 Naurız, 2020 sağat 11:35

Quanış Jienbay. Küzetşi

(äñgime)

 Jä-jä,  äyeliniñ älgi bıljırağın  birazğa deyin boyğa siñire alsaşı: «Törkin-jwrtıma  raqmet, esterinen şığarmay qaşan bolmasın bizdi oylaydı. Jaña orılğan astıqtan bir qap küriş salıp jiberipti poyızğa. Qoldan tüyilgen kürişti dükendikimen salıstıruğa bola ma... Biz olardı nemen jarılqap jatırmız... Estip twrsıñ ba?.. Tegin dünieni kirjiñdemey kütip alayıq...»

«Kimge aytıp twrsıñ?!» – dedi jwlıp alğanday.

«Sağan, basqa kimge aytuşı em, sağan!..»

«Qolbalanı taptıñ ğoy ayaqastınan».

«Ne-e?!»

«Ne estiseñ sol!»

Törgi bölmege kirdi de asığıs-üsigis kiine bastadı. Vokzalğa barudıñ qam-qareketi emes, ärine. Kökiregi kümbir-kümbir. Pensiya jasındağı qart kisi bir qap kürişti arbağa sala almay mıqşıñdap jatsa. Jwrt ne deydi? «Bala-şağası bolsa büytpes edi-au!» Mine, mına keşşe sonı da tüsinbeydi. Wlı bügin üyde, demalıs. Kelin ekeui qoltıqtasıp, qonaqtan tañ biline oralğan. Ou, ziñgittey jigittiñ bir jolı vokzalğa barsa nesi ketedi. Wyqınıñ josparı tübi bir orındalar. Äkeniñ balağa qaşan köñili tolğan. Bwl özi köpke belgili drama ğoy. Degenmen ärkim öz ornın bilgenge ne jetsin.

Tısqa şığıp bara jatıp, asüyde küybeñdep jürgen äyeline alaközdene qaradı.

–Vokzalğa ma?

–Joq!

–Qayda?

–Keñsayğa!.. – Jwdırığı karton qabırğanı tesip jiberetinnen äri-tin. Liftisiz cement basqışpen qwldilap tömen tüsti. Tömen tüsip bara jatıp, ädettegişe miığınan mırs etti. El aytıp jürgendey külkiniñ quatı däri-därmegiñnen äldeqayda küştirek. Osı külkiniñ qaydan tap bolatındığın jäne tüsinbeydi. Älgi aşudıñ sautamdığı qalmağan. Küleyinşi, bolmaşı käkir-şükirdi wmıtayınşı dep te öz-özin qinamaydı. Qızıq. Oylamağan twstan sap ete qaladı. Bwl tüsinbeytin tılsım küş denedegi dirildi tütikpen sorıp alğanday, artınşa boy-soyı jeñildenip, jadırap sala beredi. Mwnısı tuabitti mineziniñ wstamdılığınan ba, şekten tıs sabırlılığınan ba, älde  äyeldiñ küñkilin qıstırmaytın birbetkeyliginen be?.. San swraqqa jauap bere almay dal. İzinşe özin aqtauğa köşedi. Asılı tegin adam emes. Janartau sekildi bir qwdiret bwğıp jatır keude twsında. Onısın kerek kezinde ğana paydalanadı, anau-mınauğa şaşıla bermeydi, odan bwrın bası artıq bıljıraqtı boydan şığarıp tastauğa şeber.                                           

Kündegi ädet. Osı töñirektiñ «şal-şauqandarı» tüs aua, azdap mızğıp alğan soñ Şoqan eskertkişiniñ mañına jinaladı. Iegin wstap oylanıp twrğan ğwlama: «Jağdaylarıñ qalay, amanbısıñdar, mına düniede ne jañalıq?» deytin jalğız swraqtı qaytalaudan jalıqpaydı. Berdimwrattıñ da jauabı dayın: «Öziñiz qalaysız, qariya? Qariya degenime renjime. Mäñgi jas bop qalu qaydan jarassın mına alasapıran zamanda. Qatarımızdıñ sirep bara jatqanınan basqa ayta qalarlıqtay özgeris joq...» Aqırğı söylemdi işinen kübirlep, äldeneşe ret qaytalaydı.  Tipti türli sebeptermen soñğı kezderi bastarınıñ qosıla bermeytindigin jasırıp qaytedi. Sonıñ bärin bes sausağınday bile twrıp, ğwlamanıñ tirilerge til qatpaytındığı qalay?! «Tas müsin söylemeydi». –Tım qatqıl wğımdı arı qaray siñire almaydı bäribir. Birde bolmasa birde, alıp beyne ğayıptan tayıp, oqıs kübir ete qalatınday ümittenedi. Sonday attı kün tusa, aynala adam senbes jwmaqqa aynalıp şığa keler edi-au! Arman ğoy änşeyin.

Eskertkiştiñ mañayı tıp-tınış. Moyın sozıp jan-jağına jitilene qaradı. Töbe körseter tiri jan joq. Jürek twsı şım-şımdap swqqıladı ma, jauırınğa şanşu jabıstı ma, bir türli boyın älsizdik biledi. Aydalada jalğız qalğan jolauşıday sezindi. Jalğızdıqtı janı qalamaydı. Jalğızdıqtıñ özin jaqsı ırımğa balap, taza şığarmaşılıqpen aynalısuğa müldem qauqarsız. Ömir boyı adamdardıñ qalıñ ortasınan tabıldı, studentterge däris oqıdı. Anau-mınau emes,  professor-oqıtuşı degen ataq-därejesi bar. Biraq onı däl qazir qajetsinip jatqandar şamalı, kün sayın üyine telefon soğatındardı emge tappaysıñ. Al bile-bilseñiz, eñ qızıqtı da, eñ tartımdı «lekciya» osı eskertkiştiñ tübinde oqılatın. Oypır-ay, özi biletin «lektorlardıñ» osı qalayı bolsayşı, Nobel' sıylığınıñ laureattarı sekildi ağıp twr şetinen. Jäne bäri tegin. Aldımen äñgime bayaulap bastalatın da, artınşa bwrauı kelisken dombıraday qwyqwljıta jöneletin. Jer şarındağı ülken-kişili oqiğalar, öz işimizdegi tüytkildi mäseleler, bäriniñ şeşimi osı arada tarqatılatın. Keu-keulep birin-biri tolıqtıra tüsken jaysañdar qwddı iıqtarındağı qarız-parızdan qwtılğanday, işterin bosatıp, keler künderge senimderi küşeyip, ıñğayı kelse ayağın äzil-qaljıñğa wlastırıp, kün eñkeye taltañdap üylerine tarasuşı edi-au! Sol «lekciyalardıñ» artıq-kem twstarına «tüzetu» eñgizbesten, bärin, barşasın ünsiz qabıldap, ara-twra: «Sender bolmasañdar meniñ künim ne bolmaq? Erteñge deyin sau twrıñdar» degendey, ünemi oy üstinde twratın alıp müsin jılı şıraymen şığarıp salatın barlığın. 

Şıdamnıñ da şegi bar. Aldımen filosof Eskendir Şonaywlına telefon şaldı.

–Şal, qalaysıñ?

–Şükir.

–Qaydasıñ?

–Üyde.

–Men seni Ger-ağañnıñ artınan Keñsayğa attanıp ketti me desem. Üydemin de.

–Üyde, üyde. Äjik-güjik şarua. Al öziñ qalaysıñ? Jer-jahandı şarlap jürgen şığarsıñ ayağıñ-ayağıña jwqpay. Bizge qarağanda quattısıñ ğoy äli de.

–Tükir, köziñ jaman.

–Sen turalı bireuler sırtıñnan sıbırlap ösek aytadı. Qıtaydan qartaymaytın däri alğızıp işedi dey me...

–Toqal aladı demey me?

–Ol taqırıp äzirge jabıq. Nemene, odan da ümitiñ bar ma?

–Ou, boydağı küş-quatı jwmsau kerek qoy bir jerge.

–Äneñ qara!.. – Filosoftıñ sirek şaşın mañdaydan artqa qaray bir silkip, quaqılana jımiğanın ayna-qatesiz körip twrğanday edi.– Al öziñ qaydasıñ?

–Qayda boluşı em, sol mañda, eskertkiştiñ tübinde. Keşe de, bügin de jalğız özim. Jä, meni qoyşı, Ualihanovtan wyat boldı bärinen. «Bwl dünieden birazdan beri habarsızbın... büytken tirlikteriñe bereke bersin» degen ökpe-renişin mağan aytadı-dağı. Senderge şınımen ne bolğan? Birer sağat qauqıldasıp, şer tarqatısuşı ek. Sonı da köpsiñgenderiñ be? – Berdimwrat ta sözin salmaqtap tüyindeuge tırıstı: – Eger mwrındarıñnan şanşılıp jatsañdar, olarıñdı aytıñdar... Jalğızdan-jalğız, jındı adam qwsap... jan-jağıña alaqtap...

–Sen bizge aşulanba. Eñ qadirli närse uaqıt qoy, sol uaqıttı orındı paydağa asırğan jağday. Künwzaq komp'yuter aldındamın. Internet qaraymın, bärin, orısşa-ağılşınşasın. Nebir keremetiñ osınıñ işinde. Bwrın neğıp bayqamağanbız. Internettiñ twtqınımın turasın aytqanda...

Telefon tetigin oqıs öşire saldı. Aşulanıp kele jattı da iştey irkilip, kekesindi türde miığınan mırs etti: «Internetşilin. Erteñ janazañdı internet şığarsa körermiz!».

–Twrsınäli Sarieviç!

–Tıñdap twrmın, – dedi bir kezde mına twrğan Geologiya institutın basqarğan etjeñdi qara kisi erinşektene til qatıp. – Bwl kim?

–Bwl izdestiru byurosınan. Joq izdep jürgen jağday. Ataqtı geolog, memsıylıqtıñ laureatı Twrsınäli Jasanovtı körgen-bilgen adam tabılsa, süyinşimiz dayın.

–Söziñ qwrsın!– dedi arjaqtağı äriptesi Berdimwrattıñ dauısın tanığan soñ. – Ata saqalıñ auzıña tüskenşe, äziliñ qalmaydı-au.

–Endi qaytemiz, öl deymisiz? Ura! Jasanov tabıldı! Aldağını Alla biledi degenmen... Azdağan süyinşi qarajattı sizdiñ esebiñizden basqa maqsatqa jwmsasam...

–Qay-da?

–Qayda deriñ bar ma. Qazir dünieniñ bäri satulı.  Äñgimeniñ toq eteri – Keñsaydan jer alıp qoyudı wmıtpañız.

–Jağıñ qarıssın! Bizden qwtıla almay jürmisiñ?!

–Qwtıl, qwtılma, jağday solay. Birinşi, ekinşi Keñsayda orın joq, bolsa da bağası – u.

–Ne deydi?

–Estimegeniñiz köp qoy äli de.

–Ayt, ayta tüs.

–Bitti, erteñ eskertkiştiñ janına keliñiz, qalğanın sonda estisiz.

–Qap! 

–Ne bolıp qaldı?

–Bir şäkirtim ölerdegi sözin aytıp, qılqıldap qoymağan soñ, kelise salıp em... Meni de öltiretin adam joq. Sonıñ kitabın...

–Aqşağa ma?

–Qwrayaqqa bata jüre me. Jarım-jartısın aldın ala tölegen. Kün sayın digerlep, mazanı aladı jäne de... «Bitir de bitiriñiz!» Ou, men avtomat emespin ğoy, bir eñbekti bir aptada bitiretin. Onıñ üstine erteñ bireulerge «bwğan pälenşekeñniñ qolı tiip edi» dese, ölgenim emes pe?! Senderdiñ aralarıñnan körinbey jürgen sebep sol. Meni de tüsin bir jolğa. Osı küzde nemeremniñ wzatu toyı...

Telefondı tağı da sülesoqtau söndire saldı. «Bwlarğa ne bolğan? Törlerinen körleri jaqın qalğanda. Kem-qwtıqtı tügendep ketpek pe eken, ana düniege?!». Eskertkişten ğana järdem kütkendey közi jasaurap, alıp müsinniñ ayağınan basına deyin bir şolıp ötti: «Sen bizden äldeqayda baqıttısıñ, Uälihanov!» Keudesi köterilip basılıp, kökirek auzına tığılğan talay tosın oylardı özimen-özi kübirlesip, tısqa şığarıp ta  ayta almadı.

                                      HHH

Zil qara tas köterip kele jatqanday mwnşalıq şarşamas. Qayda baradı. Eskertkiş mañında otıra-otıra qwyrığı oyıluğa aynalğan. Balabaqşağa da bwrıla almaydı. Nemereleri üyde. Älde... äkesin tanıtıp, älgi «internet twtqınına» aynalğan filosoftan jaman ma, memuar jazuğa kirisse. Qoldan tüspeytin dünie tudıruğa senimdi. Ösek-ayan tergiştemeydi. Bastan keşken tarihtı şındıqpen twzdıqtap, aydı aspanğa bir-aq şığarsa, qoltañba swrağandar tizilip soñınan jügirse... Oy, şirkin-ay, arman tügesilgen be?! Äytse de qolğa tüspeytin qwndı derekterdi erteñ özimen birge Keñsayğa ala ketkeni qaybir jaqsılıq. «Ğarıştı igeru, özimizdiñ Bayqoñırdıñ keleşegine ğılımi twrğıdan qanday kömek körsete alasız? Siz elimizge belgili fiziksiz, kosmostıq keñistikti alıstan zondtau degenniñ män-mağınasın tüsindiriñizşi mağan», – dep Birinşiniñ eki sağat boyı özimen jeke kezdeskenin qaytip wmıtar. Sondağı äserler baz-bayağışa köz aldında sayrap twr, sol sätinde keybirin qağazğa tüsirip te qoyğan. Bireulerge kerek bola ma degen ümit-dağı it jegir! Mine, eskertkiş tübindegi tegin «lekciyanıñ» bir tarauı osığan arnaluşı edi ğoy. 

Üyge jaqınday bergende biolog Aybergen Jolamanov aldın kes-kestedi: – Aqıldasatın şarua bar,– dedi sälem-sauqatsız säl jüzin suıtıp.

–Ou, ekeumizge tirelip twrğan ol qanday suıt şarua?! Üyge kirip, onı şay üstinde talqılayıq. – Berdimwrat köpten körmegen «kampanionın» şın nietimen qwşaqtağısı keldi, jalğızsırap jürgendigin aqtarıp aytqısı keldi, özgelerdiñ qalay ömir sürip jatqandarın  swrap bilgisi keldi.

–Tağı birde, şay eşqayda qaşpas.

–Senderdi sağındım! – Özine layıqsız äpendi söziniñ auzınan qalay şığıp ketkenine tañı bar. Közderi jıpılıqtap, köñiliniñ kädimgidey bosañsığandığın da jasıra almadı: – Kimniñ qanşa jıl ömir sürerin kim bilsin...

–Mäsele bılay... – Ataqtı biolog Berdimwrattıñ jan tebirenisin  qaperge de alğan joq. Qolınan tartıp qayıñ ağaşınıñ tasasına süyreledi: –Eskertkiş janında jürgendigiñdi terezeden kördim.

–Körgendigiñdi qayteyin. Jürek joq senderde! – Ädettegidey äzil-qaljıñnıñ qolamtasın ürleuge ıñğay tanıttı. – Jalğız jürgenime qanşa kün.

– Aqırın, taudan qwlağan bos böşke sekildi dañğırlama. Seni ayadım.

–Ne üşin?– Berdimwrat jaysız habar estitindey dereu boyın tiktedi.– Büytip ayağandarıña bereke bersin.

–Bizdi birazdan beri bireuler nısanağa alıp jürgen körinedi-mis: «Öñşeñ oqımıstılar eskertkiş mañına jinalıp alıp, örkendegen elimizdiñ kemel keleşegine senimsizdik bildirip, ärtürli äñgimeler aytadı-mıs. İlgeri basqanımızdı köre almaydı-mıs. Jäne onı bazardağılar aytsa bir jön. Attarınan at ürketin öñşeñ korifeylerdiki bwl netken şekten şıqqandıq?! İşteri jarılıp bara jatsa qoğamğa paydalı ispen aynalıssın, oğan namıstansa estelik jazsın? Bireu bolmasa, bireu oqır edi-dağı» degen sekildi ayıptaular... Ayttı, aytpadı, aman jürgennen artıq ne bar?!

Berdimwrat basın sipap biraz ünsiz twrdı da, oqıs silkindi.– Endeşe sen de kitap jazuğa kirisken bolarsıñ?

–Kitap nemdi alğan.

–Mwnıñ erlik, şındıqtı moyındaudıñ özi ülken erlik! Endi ne iste deysiñ?

–It bilsin...  – İlgeri jüriñkirep barıp, kilt bwrıldı: – Bilem ğoy seni...

–Neni bilesiñ?

–Qol qusırıp qarap otıra almaysıñ. Seniñ jağdayıñ mağan belgili. Bälkim, altın uaqıttı ködi-södimen tekke ötkizgenşe, paydalı ispen aynalısqanımız da jön şığar... Sağan janım aşığan soñ... öziñe layıq bir jwmıs  tauıp qoydım. Kelisseñ, erteñnen bastap iske kiris.

–Ou, ol qanday batpanqwyrıq?

–Osıdan eki köşe joğarı «Jerwyıq» kafesi bar. Basşıları mağan tanıs. Baldızdar, aytqanımdı eki etpeydi. Tünge qaray kafe mañın eki-üş sağat küzetesiñ de, wyqığa ketesiñ. Sosın jiırma tört sağat demalıs. Neñ ketedi. Jata-jastanıp kitap jazasıñ ba, erkiñ. Tamağıñ tegin, azdağan tiın-tebeni qalta tespes. Habar öziñnen, al men kettim...

Berdimwrat «otız jetiniñ» jandı keyipkerindey ärnärseden küdiktenip, ärnärseden sekem alıp, tüzu jolğa tüskenşe jan-jağına ürkektey qarağan tığınşıqtay deneli, aqsarı kisiniñ älgi uäjine senerin de, senbesin de bile almay,   birazğa deyin kirpik qaqpastan artınan qarap twrdı.

                                                   HHH

«Jerwyıq» – kündiz kafe, tünge qaray jın-oynaq. Key künderi ırdu-dırdudıñ ayağı tañ atqanşa bir basılmaydı. Ondayda öziniñ de silesi qwrıp, diñkelep şarşaydı. Auır esik bir aşılıp, bir jabılıp, zıqıñdı şığaradı. Onıñ üstine mi şağatın dañğazı muzıkası qanday, süyek-süyegiñnen ötedi. Üyşigine kirip, kişkene şay-su işip, ayaq sozuğa da mwrşası joq. Nesine ejikteydi, tüngi klubtağı köpke belgili üyrenşikti jağday: tañğa tayau bastarı bwlğaqtap, auzına kelgendi kökip, tiiserge qara tappay anağan da mınağan da soqtığısıp, tältirektep jüretinderdiñ deni özimizdiñ qaraköz ağayın. Özimizdiñ ağayınğa Berdimwrattıñ kädimgidey janı aşidı. Äytpese, arqasında «Küzetşi» deytin ayşıqtı jazuı bar, belinde «altı atar»... bılayşa aytqanda, jartılay äskeri tärtipke negizdelgen qızmet babındağı bwl  kisiniñ äldekimderge büyrek bwruına, äldekimderge qamqor boluına üzildi-kesildi qaqısı joq. Jarğıdağı bap bärine ortaq. Degenmen, Berdimwrattıñ jasındağılar äri ilim-bilimniñ izine tüsip, kün sayın mıñ-san kitap aqtarıp, kün sayın ğılımğa qatıstı mıñ-san derekterdi sana süzgisinen ötkizip, jüykesin jwqartqandar anau-mınau zañ-zäköniñdi qıstıra ma?! Joq, sol özimizdiñ ağayındardıñ işinen şıqqan antwrğandar it jınıñdı qozdıradı ğoy qarap jürmey. Ou, işken-jegen ekensiñ, toy-toylap, «bay bolıp, baqşa mwratıña jetken» ekensiñ, bäre-kel-di, endigisi artıq, odan da «esiñniñ barın da eliñdi tap». Üyiñe jete almaytındığıñdı bilseñ, taksige tapsırıs ber. Qoñır kürteşeli küzetşi sol üşin otırğan joq pa osı jerde. Ädresiñdi ayt, odan soñğısı qolmen qoyğanday. Tınıştıq kerek bärine. Bireulerdiñ esik közine twmsıq tiregen mäşinege mine almay, älde mingisi kelmey, bılq-sılq miñgirlep, ne aytqanın  jäne tüsindirmey, qaraday qarap qanıñdı qaynatatının qaytersiñ?! Däu jwdırıqpen twmsıq astınan qonjitatın mümkindik tusa, şirkin-ay! «Altı atardıñ» oğı bar ma, joq pa, ol mañızdı emes, mañızdısı – älgilerdi tabanda täubesine tüsiru, ses kersetu. Qayıs qorapşağa qolıñ dirildep, äldeneşe barıp qaytadı.

Tünemelikke qaray arqasında ayşıqtı jazuı bar kürteşeni «altı atarımen» qosa temir jäşikke atıp wradı. Bir tılmıs küştiñ äserimen Berdimwrat lezde şekten şıqqandar aqılımdı tıñday ma, tıñdamay ma demesten, bar bilgenin keyingilerge aytudan jalıqpaytın auıl aqsaqalına aynalıp şığa keledi. Qabağındağı swstı, kidi minezdi sılıp tastağan. Sözi mayda, tiri pendege qarsı keletindey qauqarı joq. «Tübiñ tüskirdiñ wrpağı-au, qay jaqtan kelgen balasıñ?» dep qisalañdağandardı arqadan qağıp, üyşigine kirgizip, tösegin bosatıp beredi. Es jiıp, adam qatarına qosılğanşa jaq aşpaydı. Wyqısın qandırıp, közin sığıraytıp aşsa, tiskebasarı men qıtayı termostağı qız-qız qaynağan şayı dayın. Özge wlttıñ ökilderine erip keletin qazaqtıñ ayday swlu arularına oqitın «lekciyası» qanday tartımdı! Taqırıptı äriden qozğağan ädemi dauıs bara-bara babına keledi de, tıñdauşısınıñ özegin solq etkizip suırıp aladı. Basına auır soqqı tigendey, eseñkireydi köpşiligi. Qısqası, osı künderi «Jerwyıqtıñ» küzetşisin körgisi keletinder de, körgisi kelmeytinder de jırtılıp ayırıladı.

                                        HHH

Kafeniñ toqsandıq qorıtındısına arnalğan jinalıs wzaqqa sozıldı. Küzet bastığı, bas esepşi, azıq-tülikpen qamsızdandıru böliminiñ meñgeruşisi jazıp alğan qağazdarın ejiktep oqıp, tötenşe swraqtarğa jauap bergensip, biraz uaqıttı solar wrladı. Soñğı söz – «Jerwyıqtıñ» qojayını, şaşın töbesine şömele ğıp üygen, tırnağı soyauday, sılıñğırday qara kelinşekke berildi. Sonday kisiniñ barlığın sırttay estise de,  Berdimwrattıñ bastığımen tikeley jüzdesip twrğanı osı. Kafege qatıstı işki, sırtqı jağdaylarğa keñinen toqtaldı. Arasında jiegine altın jalatqan staqandağı narzan suın wrttap qoyıp, säl üzilis jasap, töñiregindegilerge jasandı kirpigin qaqpastan tesile qaradı: – Bwl ne? Bizdiñ basımızğa töngen bwl ne zaual?.. Aspazşılardı şetelden alğızdıq, dastarqan mäziri oydağıday, tazalıq talapqa say... Al sonan kelgende klientterden ayırılıp qaldıq... Eñ bastı minisumız osı... Käne, mwnıñ sebebin qalay tüsindiresiñder?.. Aytıñdar oylarıñdı... Keşegi «Jerwyıqtıñ» bedeli men bügingisin salıstırıñdar... Bar päle özimizden, öz işimizden... Kinälini tabuımız kerek qalayda!..

Berdimwrat ornınan sülesoqtana köterildi.

–Siz söyleysiz be?

–Joq-a, qart kisiniñ quığı şıday ma, tüzge şığayın dep...

Esikti sırtınan jauıp, basın şayqap, al kep külsin, al kep külsin.

Quanış Jienbay

Abai.kz

1 pikir