Seysenbi, 14 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 61755. Jazılğandar — 35911. Qaytıs bolğandar — 375
Aymaq 2741 9 pikir 4 Naurız, 2020 sağat 12:09

Közboyauşılıq qanğa siñgen ädet pe?

Key-keyde qarap otırsañ, osı ötirik jaqsı attı bolu men közboyauşılıqqa salınu bilik satısındağı, äsirese oblıstıq kölemdegi basşılıqtıñ qalıptasqan jwmıs täsili me dep qalasız. Bir qızığı, äkimderdiñ qay-qasısı da kez-kelgen jaqsı da tiimdi bastamanı ärin de, närin de ketirip, tonın teris aynaldırıp, silikpesin şığaradı. Sodan keyin ol bükil jwrttı ığır qılatın, süreñsiz de eş paydası joq düniege aynalıp şığa keledi. 

Osınıñ eñ bir soraqı körinisi - ärtürli deñgeydegi äkimderdiñ jıl sayınğı halıqqa esep beru kezdesui desek, artıq aytqandıq bolmas. Mwnıñ özi soñğı kezde äkimderdiñ özin-özi jarnamalaytın, tek qana kölemdi körsetkişterdi tizbelep şığatın, alayda qanday da şeşimin kütken problemalardı körmegen bolıp, sırt aynalıp şığatın tap-taza spektakl' sekildi qoyılımğa aynaldı. Bwl ädisti äsirese bizdiñ oblıstıñ äkimi Arhimed Mwqanbetov keremet meñgergen desek, şındıqqa qiyanat jasay qoymaspız.

Biıl da däl solay boldı. Äkimniñ halıqpen (dwrısı, arnayı iriktelgen adamdarmen) esepti kezdesuiniñ özi qızıq bastaldı. Onıñ düysenbi, yağni jwmıs küni, sol jwmıstıñ qızğan uaqıtı - tüsten keyingi 15.00-de bastaluınıñ özi sol halıqtan irgeni aulağıraq saluınıñ ayqın körinisi edi. Äytpese, halıqpen, äsirese, jwmıs isteytin halıqpen kezdeskisi kelse, nege senbi ne jeksenbi künin tañdamadı? Jılına bir keletin kezdesuine bir demalıs künin qisa, şarşap qala ma? Arhimedtiñ bwl tıñ «bastamasınıñ» qwpiyasın özi bilmese, bizdiñ qiyalımız jetpedi.

Älqissa, äri qaray kettik. Biz bwl jerde önerkäsip, qwrılıs salalarındağı qol jetkizgen asa ğajayıp körsetkişterin tizbelep jatpaymız. Äkimniñ kezdesui tek qana tolağay tabıstardan jwrttıñ basın aynaldıru emes şığar. Bizdiñşe, halıqpen kezdesu - olardıñ kökeyinde jürgen, alayda şeşuin tappay kelgen mäselelerge nazar audaru emes pe?

Osı orayda mwnıñ da taza közboyauşılıqa aynalğandığın jasıra almaymız. Jäne de mwnday qoyılımnıñ özindik tärtibi bar. Alıs-jaqın audandardan özderin köpten beri tolğantıp jürgen problemaları bar adamdar şaqırıladı, dwrısı, aldırıladı. Olar jinalğan jwrttıñ közinşe kökeytesti swrağın qoyadı. Onı äkim tıñdağan boladı. Sodan soñ, älgi audannıñ äkimin orınan twrğızıp, mäseleniñ mänin biledi de, onı sol äkimge jedel şeşudi tapsıradı. Bitti. Kim jaqsı? Arhimed jaqsı? Kim jaman? Audan ne qala äkimi jaman. Mwnıñ özi tamaşa oylastırılğan täsil ekendigin amalsız moyındaysıñ. Bärine kinäli jergilikti bilik, al Arhimedtiñ mwnday orın alğan kemşilikterge eş qatısı joq. Odan eş uaqıtta: «Bwl meniñ de qateligim edi» degen sözdi eşqaşan da estimeysiñ. Özgelerdi bilmeymin, ol osı oblıstı basqarğan altı jıl işinde bwl azamattıñ auzınan onday sözdiñ şıqqandığınan müldem habardar emespin. Mümkin, şındığında da eş qatelespeytin şığar.

Mäselen, osı kezdesuge oblıs ortalığınan 400 şaqırımnan astam jerdegi, bwrınğı Torğay oblısı jerindegi Amankeldi audanınan Banu Mwqatova degen köp balalaı ana ädeyi at arıtıp kelgen. Sondağı swrağı audan ortalığındağı özi twratın, äbden eskirgen 18 päterli twrğın üydi jöndeuge qarjı böludi ötinu. Al endi bwl saualğa äkimimiz ne dep jauap berdi deysiz ğoy. Onı tolıq keltire ketelik.

-Sizdiñ mäseleñiz mağan tanıs, - deydi ol özi asa jetik meñgergen qalıptasqan täsilmen, - Bwl boyınşa üş jıldıq bağdarlama qwrdıq. «Nwrlı jer» arqılı osı Mämetova köşesindegi twrğın üydi jöndep, paydalanuğa beremiz. Bwğan eki jıl uaqıt ketedi. Oblıstıq ekonomika jäne byudjetti josparlau basqarması men audan äkimdigine tapsıramın.

YAğni, äkim tapsırdı bitti. Al endi Arhimed mırza sol audan äkimenen bwl mäseleniñ osı uaqıtqa deyin nege şeşilmegendigin, osınau jergilikti jerde şeşiluge tiisti jayttıñ tüytkilin taratu üşin bir jıl boyı osı kezdesudi kütudiñ qanşalıqtı qajeti bar ekendigin swraudı sirä qajet dep tappağan bolar. Aytpaqşı, sol köp balalı ananıñ sonau şalğay jerden bwl kezdesuge qalay ülgirip kelgendiginiñ özi de ülken qwpiya bolıp qala berdi. Älde mwnıñ özi de aldın-ala dayındalıp, sol kisige arnayı kölik bölip, osında jetkizildi me eken? Jwrtqa jaqsı attı atanu üşin qanday da şığınğa baradı emessiñ be? Al endi bwl kisi biılğı kezdesuge kele almasa şe? Kelesi jılğa deyin kim bar, kim joq.

Jalpı, atı «oblıs äkiminiñ esep berui» dep atalğanımen, audandağı problemalar audan äkiminiñ, qaladağı problemalar qala äkiminiñ enşisindegi dünie ekendigi bwl kezdesude negizgi jeli bolıp tartıldı. Aytalıq, oblısımızdağı şet audandardıñ biri - Wzınköl audanındağı Presnegor'kov degen eldi mekennen kelgen bir twrğın osındağı mekteptiñ twp-tura 37 jıl boyı eş jöndeu körmegendigin, onıñ üstine mwndağı jılu jüyesiniñ de tozğandığın, bwl eki ret qolğa alınğanımen müldem ayaqsız qalğandığın aytıp edi, äkimimz onı eş sözge kelmesten oblıstıq bilim basqarmasınıñ basşısı V.Cımbalyukke tapsıra saldı. Cımbalyuk bolsa, bwğan barlığı 450 million teñige kerektigin aytqanda, Arhimed onı kelesi jıldıñ josparına engizetindigin habarlap, tağı da bir wpay jinadı. Al endi sol Cımbalyuktiñ 37 jıl boyı ne sebepti bwrau basın sındırmağandığı, onıñ üstine sol audan äkiminiñ qayda qarağandığı jaylı swrau tağı da äkimniñ oyına kelmedi. Älde qajet dep sanamadı ma eken?

Tağı bir mısal. Oblısımızdağı Qostanaydan keyingi ülken qalanıñ biri - Rudnıy şaharı. Ol bıltır 320 million teñge şığarıp, balalar qızıqtaytın aynalanı şolu döñgelegin (orısşası «koleso obozrenie» dep ataladı) salamın dep şala bülinip, onısı qattı jelden şayqalğanda qwlap qalatın bolğan soñ, jwmısı müldem toqtatalıp, endi eşteñege jaramaytın bolıp, bwl qalanıñ asa ısırapşıldığımen atağı şıqqanı bar. Söytse, onı tenderden wtıp alğandar: «bwl Reseyde jasalğan mıqtı dünie» dep aldap, şındığında sapası asa kümändi Qıtaydan äkelingen dünie bolıp şıqqandığı bilinip qalıp, ülken dau bolğan. Osı mäsele kezdesude köterilgenimen, sol qala äkimi Baqıtjan Ğayazov: «Meniñ bwğan eş qatısım joq. Bärin de tender şeşedi», - dep at-tonın ala qaşqan. Arhimed bwl jolı da ünsiz qaldı. Eñ bolmasa: «Äkim mırza, jalpı osınşama qımbatqa tüsetin döñgelektiñ qalağa qanşalıqtı qajettigi boldı? Byudjet qarjısın qalay eseptep jürsiz?», - dep sıpaylıraq ta swraq qoyuğa da jaramadı. Älde mwnı da bası artıq dünie dep sanadı ma eken? Bir jağınan, odan da joğarı dökeylerdiñ byudjet qarjısına janı aşımağanda Arhimedtiñ erekşe közge tüsip nesi bar? «Aş qwlaqtan tınış qwlaq» artıq emes pe?

Qısqası, äkimderdiñ esep beru kezdesuiniñ taza formal'dilik pen  közboyauşılıqa aynalıp, tım ebedeysiz de tiimsiz dünie bolıp şıqqandığına Prezidentimizdiñ de közi jetken sıñaylı. Sondıqtan da bolar, ol jaqında ğana «Ortalıq atqaru orandarınıñ, äkimderdiñ, wlttıq joğarı oqu orındarı rektorlarınıñ halıqpen esepti kezdesu ötkizu turalı» jarlıqqa edäuir özgeris engizdi. Naqtılap aytqanda, äkimderdiñ esep berui kezinde aymaqtıñ odan äri damuınıñ negizigi bağıttarı men mindetteri jaylı aytqanda ondağı problemalıq mäselerdi aşıp körsetip, olardı şeşudiñ joldarın saralaudı qadap körsetti. Sonımen qatar, äleumettik jelidegi resmi akkauntarda onlayn-konferenciyalar men audan men basqa da jergilikti eldi mekendermen tikeley beyne-baylanıs konferenciyaların ötkizuge mindettedi. Äsirese, kezdesuden keyingi on kün işinde sol basqosuda köterilgen mäselelerdiñ qalay şeşiletindigi jaylı halıqqa mindetti türde habarlauı qajettiligine nazar audardı. 

Qısqası, Prezident halıqtan äldeqşaşan irgesin aulaq salıp ülgirgen, olardıñ mwñ-mwqtajınan müldem habarsız keybir äkimderdiñ sol qalıñ bwqarağa barınşa jaqınıraq boluın tağı bir ret esine salğan tärizdi. Tek bir ättegene-ayı mañday tenrletip jwmıs istegenniñ göri ötirik aqparat berip, tek közge tüsip qaludı ğana oylaytın, kemşilikten göri jetistikterin ğana aytıp dağdılanğan sol äkimder talay jıldar boyı äbden qalıptasqan, özderine asa tiimdi jwmıs täsilin ayaq astınan, jedel  özgerte qoya ma eken? Bwğan bizdiñ ülken kümänimiz bar. Qatelessek, quanar edik.

Jaybergen Bolatov

Abai.kz

9 pikir