Düysenbi, 30 Naurız 2020
Alaşorda 2226 32 pikir 4 Naurız, 2020 sağat 11:27

Alaş-arman

Alaş Ordasınıñ resmi joyılğanına – 100 jıl

Twñğış ret öziniñ halıqtıq atauımen XV ğasırdıñ ortasınan öte bere eldik tuın kötergen Qazaq Ordası tört ğasır derbes ömirden soñ samoderjavielik quattı imperiyanıñ otarına aynaldı. Sodan 20-şı ğasırdıñ basındağı tegeuirindi revolyuciyalıq qozğalıstar nätijesinde qayta tüledi. Tarih qoynauına tastalğan Qazaq Ordası atauı monarhiya qwlatılğannan soñ tuğan bostandıq tañı arayımen,  örkenietke layıq sayasi küres tuındısı retinde Alaş Ordası atalıp, qazaqtıñ memlekettiligin jañğırttı. Biraq ğwmırı qısqa boldı. Sovet ükimetiniñ Qazaq jerin basqaru jönindegi revolyuciyalıq komiteti Alaşordanıñ qızmetin resmi toqtatıp, joyılğanın räsimdegenine biıl bir ğasır toladı. Osı datağa baylanıstı Alaştıñ Ordası ötken jolğa qısqaşa şolu jasayıq.

1917 jılğı 5–13 (18–26) jeltoqsanda Orınborda bolğan Ekinşi Jalpıqazaq s'ezi tarihi qaulı qabıldadı. Bökey ordası, Oral, Torğay, Aqmola, Semey, Jetisu, Sırdariya oblıstarı, Kaspiy sırtı (Zakaspiy) oblısındağı Mañğıstau üyezi, Ferğana, Samarqan oblıstarınıñ, Amudariya böliminiñ qazaq üyezderi häm Altay guberniyasındağı irgeles qazaq bolıstarı (keyin, 1918 jılğı 3 säuirde Resey Halkomkeñesine  Alaşorda tarapınan naqtılanıp habarlanğan Altay guberniyasındağı Biysk, Barnauıl, Zmeinogor üyezderiniñ, sonday-aq Samarqan oblısındağı Jizaq üyeziniñ qazaqtarı) tegi bir, mädenieti men tarihı bir jäne bir tildi («qanı, twrmısı, tili bir») irgeli qazaq halqı twratın birtwtas aumaq («jeri birıñğay») bolğandıqtan, wlttıq-territoriyalıq («öz aldına wlttıq, jerli») avtonomiya qwrdı.

Qazaq oblıstarınıñ avtonomiyasına «Alaş» degen at berdi. Alaş  avtonomiyasınıñ konstituciyasın («nizamın») bükilreseylik Qwrıltayşı jinalıs bekitedi dep belgiledi. Avtonomiyanıñ ükimetin – «Alaşorda» uaqıtşa Halıq keñesin («Wlt keñesin») qwrıp, onı halıq miliciyasın qwruğa, jaqın uaqıtta Alaş avtonomiyasınıñ Qwrıltayşı jinalısın şaqıruğa, basqa da tiisti şaralardı jüzege asıruğa mindettedi. Tört ğasır derbes ömir sürip, körşi küşti memlekettiñ otarına aynalğan Qazaq Ordası zaman ıñğayımen öristegen wlt-azattıq qozğalıs nätijesinde şaqırılğan tarihi qwrıltayda Alaş Ordası bop tüledi. Onıñ ükimetiniñ – «Alaşorda» Halıq Keñesiniñ twratın orını retinde Semey qalası tañdap alındı. Hattamağa qwrıltay törağası Qwlmanov, onıñ orınbasarları Bökeyhanov, Qaraşev, Dosmwhamedov, Kenesarin, Dulatov, hatşıları Qadırbaev, Küsepqaliev qol qoyğan.

İİ Jalpıqazaq s'eziniñ jwmısı Petrogradtağı bol'şevikterdiñ qarulı töñkerisinen qırıq kün  ötkennen keyin bastalğan-dı. Äygili Qazan töñkerisin Bükilreseylik mwsılmandar odağı Atqaru komiteti (Ispolnitel'nıy komitet musul'man, Ikomus) törağasınıñ orınbasarı retinde Petrogradta qızmet istep jürgen şağında Janşa Dosmwhamedov közimen körgen edi. Ol astanadağı türli sayasi jäne qoğamdıq wyımdardıñ töñkeristi qoldamağanına kuä bolğan.  Jaña ükimetpen Mwsılman atkomı atınan alğaşqı kelissözder jürgizuge ärekettengen. Türkistan ölkesiniñ general-guberatorı fon-Kaufman 1869 jılı Samarqannan Sankt-Peterburgke jöneltken orasan zor Qwran Kärim kitabın – är betiniñ mölşeri 68h53 sm, qalıñ, mıqtı 353 pergament paraqqa 7-şi ğasırda tüzilgen, ğılımda «Osman jiğızğan Qwran», «Samarqandıq kufa Qwran» dep atalatın bastapqı, tolıq nwsqanı  qaytarıp alu jayındağı mwsılman qauımınıñ tilegin sovet ükimetine – Halkomkeñeske Mwsatkom atınan jetkizgen. Sodan, tağatsızdana kütip jürgen qazaq qwrıltayı şaqırıluına baylanıstı, alıp-wşıp elge oralğan bolatın. 

Orınbordağı İİ Jalpıqazaq s'ezinde Janşa Dosmwhamedov özindik közqaras wstandı. Ol ortalıqtan bermen lıqsığan anarhiyadan qazaq elin senimdilikpen qorğau üşin şwğıl avtonomiya jariyalau qajet degen wsınıs kötergen-tin. Alayda wlt-azattıq qozğalıstıñ tanımal serkesi Älihan Bökeyhanov avtonomiyanı qazaq işindegi basqa jwrttardıñ pikirin bilgennen keyin, miliciya qwrıp alıp barıp  jariyalaudı dwrıs dep bildi. Eki türli közqarastıñ şirıqqanı sonday, mäsele delegattardıñ attarın atap (poimennoe) dauıs berui jolımen şeşiletin boldı. Avtonomiyanı şwğıl jariyalauğa qarsı jaq toğız kisiniñ dausın artıq alıp, jeñdi. Biraq jeñilgender öz közqarasınan qaytpağandıqtan, delegattar eki jaqtı da qanağattandıratın ımıra qararğa toqtastı. Jalpıqazaqtıq «Alaşorda» Wlt keñesi bir aydıñ işinde Türkistan qazaqtarınıñ avtonomiyağa qosılu mümkindigin anıqtauğa mindettendi. Olar Alaş avtonomiyasına qosılğan jağdayda, s'ezd avtonomiyanı mümkindik tuğan bette jariya etu qwqın Wlt keñesine berdi. «Alaşorda» Wlt keñesiniñ törağası Älihan Bökeyhanov pen «Alaşorda»  Wlt keñesiniñ müşesi, Türkistan avtonomiyası (mwhtariyatı) ükimetiniñ Sırtqı ister ministri Mwstafa Şoqaev Sırdariya oblısı qazaqtarınıñ s'ezinde qaralmaq osı tağdırşeştilik mäselege baylanıstı türkistandıq qayratkerlerge arnayı jedelhat joldadı.

1918 jılğı 4–9 qañtarda Türkistan qalasında ötken s'ezge Alaşorda ökilderi Baqtıgerey Qwlmanov, Twrağwl Qwnanbaev, Mirjaqıp Dulatov arnayı barıp qatıstı. S'ezd mäseleni qızu talqılap, türkistandıq qazaq aymağı Alaş avtonomiyasına mwhtariyat ükimeti pen Alaş-Orda arasında odaqtastıq şart jasalğannan keyin kiredi degen şeşim qabıldadı. (Alayda Taşkenttegi sovettik bilik kelesi ayda-aq, 1918 jılğı 19–22 aqpanda Qoqan qalasına qızıläskerler men daşnaktardıñ qarulı küşimen swrapıl şabuıl jasadı, qala talqandaldı, halıq ayausız  qırğınğa wşıratıldı. Bar bolğanı 64 kün ömir sürgen Türkistan mwhtariyatı qwladı, avtonomiyanıñ ükimeti quıldı. Alğaşqı prem'er-ministri Mwhamedjan Tınışbaev boy tasalap, Semeyge keldi, Alaşordada qızmet etti, al odan keyingi prem'er Mwstafa Şoqaev Taşkentten poyızben jaralı soldat keypinde qwpiya attanıp, Alaş avtonomiyasınıñ batıs jağına bardı, odan alaşordaşı qayratkerler qatarında Qwrıltayşı jinalıs müşeleri komiteti şaqırğan jiındarğa qatıstı, aqırı bol'şevizmmen küresin alıs şetelge ketip jalğastırdı).

İİ Jalpıqazaqtıq s'ezd jwmısın ayaqtağannan keyin ile-şala, Torğay oblısınıñ sovettik Tötenşe soğıs komissarı bolıp tağayındalğan Älibi Jangeldin Orınborğa qızıläskermen kele jattı. Älihan Bökeyhanov Uaqıtşa ükimettiñ Torğay oblısındağı komissarı qızmetin doğardı. Sonday-aq İİ s'ezdiñ şeşimimen kindik qala retinde belgilengen Semeyge Qazaq (Alaş) avtonomiyası «Alaşorda» Halıq Keñesiniñ törağası mindetin atqaru üşin attanar aldında, Orınbor qalalıq dumasınıñ glasnıyı (deputatı) retinde, 1918 jılğı 12 qañtarda: «Qazaq-qırğız jalpı siezi qazaq-qırğız wltınıñ kindik komitetine predsedatel' saylap, Orınbordan ketpek bolğanım sebepti, Orınbor gorodskoy dumasınıñ glasnıylığın tastauğa tura keledi» degen mälimdeme jasap, dumanıñ jäne dumadağı mwsılman frakciyasınıñ törağalarına, barlıq üzeñgiles deputat joldastarına oñ tilegin bildirip qoştastı («Qazaq», 1918 j., № 259).   Semey oblıstıq Qazaq komitetiniñ törağası Rayımjan Märsekov 1918 jılğı 15 qañtarda oblıs komissarımen jäne şarualar keñesiniñ törağasımen birge qol qoyıp, jergilikti bilik organdarına tayau arada Qazaq ölkesiniñ avtonomiyası jariyalanatını jayında jedelhat joldadı. Orınbordağı jalpıqazaq s'eziniñ şeşimderin, avtonomiya turalı şınayı wğımdı eşqanday bwrmalauğa, arandatuğa, qisınsız ösekke jol bermey, tüsindiru şaraların qolğa aludı tapsırdı. Alayda aqpan ayında qalada keñes ökimeti ornadı da, sayasi jağday özgerip ketti. Orınbordan kelgen Alaş avtonomiyası ükimetiniñ müşeleri Semeyde bilik qwrğan sovet ökimeti organımen tikeley iskerlik qarım-qatınas ornata almadı, tiisinşe soğan baylanıstı jwmısqa da birden kirise almadı. Sonda Alaşordanıñ Petrogradtan Mäskeuge köşip barğan Ortalıq sovet ükimetimen – Resey respublikasınıñ Halıq Komissarları Keñesimen – kelissöz jürgizuine qajettilik tudı.

1918 jılğı naurızda «Alaşorda» Wlt keñesiniñ müşesi Janşa (Jahanşah, Jahanşa) Dosmwhamedov  Alaş Ordasınıñ delegaciyasın basqarıp, Oraldan Mäskeuge attandı. Delegaciya saparğa Oral oblısı qazaqtarı s'eziniñ şeşimi boyınşa şıqqan. Qwramında Wlt keñesiniñ tağı bir müşesi, Oral oblıstıq zemstvo basqarmasınıñ törağası Halel Dosmwhamedov pen birneşe müşesi boldı. Olar Halıq Komissarları Keñesiniñ törağası Vladimir Leninniñ aldında bayandama jasap, Qazaq avtonomiyasın qwrğan Ekinşi Jalpıqazaq s'eziniñ qwjattarın tapsırdı, zamanaui özgeristerge oray tuındağan özekti talaptardı sol şaqta bol'şevikterdiñ  bileuindegi Semeyde is jüzinde jwmısına kirise almay twrğan Ortalıq Alaş-Orda atınan alğa tarttı. Qabıldau sätti ötti. Dosmwhamedovter Predsovnarkom Leninmen jäne Narkomnac (Wlt isteri jönindegi halıq komissarı) Stalinmen wtımdı kelissözder jürgizdi. Kişi Sovnarkomda (Halkomkeñeste) jwmıs istep, Alaş avtonomiyası qwrılımın keñestik rel'ske üylestiru jobasın jasadı.

Osı twsta Lenin men Stalin Semeydegi Alaş avtonomiyası ükimetiniñ basşıları Bökeyhanov pen Ğabbasovtı töte jelige şaqırğan  jedelhat joldadı. Erteñine, 1918 jılğı 2 säuirde, Iosif Stalin töte jeli arqılı Alaşorda törağasınıñ orınbasarı Halel Ğabbasovpen söylesti. Stalinniñ Sovet ükimeti atınan aytqan tüyindi sözin «Abay» jurnalı şıqqalı jatqan 3-şi nömiriniñ mwqabasına «Quanış qwttı bolsın!» dep süyinşiletken taqırıppen basıp, düyim jwrtqa jariya etti. Onda Narkomnac Stalin Predsovnarkom Lenin ekeui 1917 jılğı 2 qaraşada qol qoyğan «Resey halıqtarı qwqtarınıñ deklaraciyasında» jariya etilgen wlt sayasatı principteri küşinde ekeni ayta kele, «Sizderdiñ ökilderiñiz bizge äkelip tapsırğan jalpıqazaq sieziniñ qaulısın tügelimen qabıl alamız» dep, osı orayda Alaşordanıñ Sovet biligin tanuı jönindegi Halkomkeñestiñ şarttarı men tilekterin bildirgen. Stalinnen estigen osınau mañızdı habardıñ soñına jurnaldı şığaruşılar: «Aq tüyeniñ qarnı jarıldı. Ömiri qazaq – qazaq bolğalı körmegen quanış basıña keldi, kördiñ. ...Alaştıñ balası, köter basıñdı! Quanışıñ qwttı bolsın! Toyıñ toyğa wlassın! Tiril, Alaş! Silkin, Alaş! Quan, Alaş! Jasa, Alaş!» – degen şattıq lepes bildirdi. Oğan  qosa: «...Bökeyhanov, Ğabbasov, Ermekov, Märsekov atına Mäskeuden tağı telegram aldıq. «Halıq komissarlarımen söylesip jatırmız, Alaştıñ avtonomiyasına qarsılığı joq. Bügin-erteñ Alaşorda ökilderimen Stalin auızba-auız söylesedi», – dep. Jahanşa, Halel Dosmwhamedovter, joğarıdağı ökilder osı sabazdar eken», – dedi.

Al «Sarıarqa» gazetiniñ 1918 jılğı 35-şi sanında keñes ökimetiniñ wlt mäselesin şeşu josparları jayında Stalinniñ aytqandarı jäne Halkomkeñestiñ qazaq s'ezi şeşimderin qabıl ala otırıp, qoyğan şarttarımen birge, oğan «Alaşorda» Wlt keñesiniñ bergen jauabı qosa jariyalandı. Jauapta: «...Wlt jwmısın basqaruşı Halıq Komissarı Stalinniñ Alaş avtonomiyası turalı aytqan sözin teksergennen keyin, Sovet hwkimeti Rossiyadağı barlıq avtonomiyalı halıqtardıñ Kindik Hwkimeti deuge qaulı qılıp», on bir babqa Alaşorda şarttarı twjırımdaldı. Arnayı babta: «Qazaq-qırğız (sol zamanda qazaq-orıs jäne qazaq-qırğız terminderi kazak pen qazaq wğımdarına sinonim ispetti qoldanılğan, yağni qazaq-qırğız – qazaq pen qırğız degendi emes, tek qazaq atalımın bildiredi) isteri turalı elşi Halel häm Jahanşa Dosmwhamedovterdi ökil ettik. Olar qazir Mäskeude avtonomiya turalı Alaşorda atınan söylesip jatır», – dep körsetildi. «Alaşorda» Halıq Keñesiniñ müşeleri Wlt isteri boyınşa halıq komissarı Stalinniñ töte jeli arqılı aytqan «İİ Jalpıqazaq s'ezi qaulıları tolığımen Sovnarkomnıñ avtonomiya turalı dekretine säykes» degen mälimdemesin talqılay kele, Federativtik Sovettik Respublikanıñ ortalıq biligin tanığanın, söytip Alaş wlttıq-territoriyalıq avtonomiyasın toqtausız jariyalau qajet ekenin habarlağan jedelhat Halkomkeñeske 1918 jılğı 3 säuirde salındı.

Jahanşa men Halel Dosmwhamedovter Kişi Sovnarkomda (sol uaqıtta Resey ükimetiniñ janındağı twraqtı komissiyanı osılay atağan, ol Halkomkeñestiñ – Ülken Sovnarkomnıñ – qarauına jatatın mäselelerdi aldın-ala qarau üşin qwrılğan  bolatın) keñes ükimetiniñ şeşuine qoyıp otırğan wsınıstarın bol'şeviktik bilik talaptarımen wştastıra pısıqtaumen şwğıldanıp, tiisti qwjattar jobasın biliktilikpen dayındağan edi. Sovnarkom (Halkomkeñes) qorıtılğan wsınıstardı maqwldap,  Oral oblısındağı zemstvo mekemeleriniñ jwmısın jalğastıra beruine kelisti. 1918 jıldıñ 1 säuirinde ötken mäjilisiniñ № 335 Qaulısı boyınşa, Zaural'eniñ (Jayıq sırtındağı) zemstvo mekemeleri özderiniñ ädettegi mindetterin bwrınğısınşa atqara beretin boldı. Sonday-aq, Halkomkeñes sol öñirdegi  qazaq (alaş) wyımdarın sovet rel'sine audaruğa qajetti aqşalay qarjı bölip, delegaciyanıñ qolına berip jiberuge qaulı aldı.

Alaşorda men Sovet ükimeti arasındağı alğaşqı tarihi kelissözdi tabıstı jürgizip, ülken sayasi jeñispen Oralğa oralıp kele jatqan delegaciyanı Saratov qalasındağı Deputattar keñesi (Sovdep) Atqaru komitetiniñ müşeleri toqtattı. Olarğa Oral sovdepin qwlatıp, müşelerin twtqınğa alğan Äskeri ükimettiñ qamauınan qaşıp kelgender Dosmwhamedov delegaciyası üstinen şağım tüsirgen bolatın. Mäskeuge Äskeri ükimettiñ tapsırmasımen ketti degen joramalmen. Delegaciya müşeleri Saratov sovdepşileriniñ talqısında özderin märtebelerine say, öte layıqtı därejede wstadı. Közqarastarı men wstanımdarın däleldi türde qorğadı. Ortalıqpen kelisimderin jüzege asıruğa Saratov sovdepşileriniñ järdem bergeni dwrıs bolmağın däyektedi. Oral delegaciyası turalı mäsele qarağan Saratov Atkomınıñ 1918 jılğı 17 säuirdegi soñğı mäjilisinde  Janşa Dosmwhamedov tağı da Mäskeuge sapardıñ maqsatı men qol jetkizgen nätijesin tilge tiek ete kele, Oral sovdepiniñ qwlatılğanı delegaciyağa Halkomkeñes qabırğasında ğana mälim bolğanı jöninde aytıp, Saratov sovdepimen qalay birlesip jwmıs istegendi jön köretinin äñgimeledi. Oral öñiriniñ twrğındarına ündeu jazğanın, onı wşaqpen elge jetkizip, jwrtqa taratuğa Saratov sovdepinen kömek swraytının ayttı. Janşa Dosmwhamedovtiñ aqtar qolastındağı öñirge wşaqpen jetkizilip, auıldar men qalalarğa aparıp tastalğan «Oral oblısınıñ Jayıq sırtındağı bütkil qazaq zemstvolıq jäne qoğamdıq wyımdarına, lauazımdı twlğalarğa jäne barlıq azamattarğa» arnağan sondağı ündeuinde: «Jalpıqazaqtıq «Alaş-Orda» Halıq Keñesi Resey Federativtik Respublikasınıñ sovettik biligin moyındadı da, Halıq Komissarları Keñesimen qarım-qatınas ornattı», – delinip, kelissözderdiñ jaqsı nätijesi retinde: «Halıq Komissarları Keñesiniñ janınan jaqın künderde Qazaq isteri jöninde komissariat qwrıladı da, eñ qısqa merzim işinde qazaq ölkesiniñ avtonomiyası jayında dekret jariyalanadı», – degen habar jäne Halkomkeñestiñ zemstvo jönindegi qaulısı aytılğan-dı. 

Solardı habarlay otırıp, ündeude: «Oral oblısınıñ Jayıq sırtı böligindegi qazaqtıñ barlıq zemstvolıq jäne qoğamdıq wyımdarı men lauazımdı twlğaların, barşa qazaqtardı sovet ökimetine qarsı bağıttalğan qozğalıstardıñ eşqaysısına da qatıspauğa, sonday qarsılıq qozğalıstarğa aralası bar adamdarğa eşqanday kömek körsetpeuge» şaqırğan jäne keñestik biliktiñ qazaq üşin tiimdiligine nazar audarğan. «Esteriñizde bolsın, qandas qazaq bauırlar, sizderdiñ wlttıq tağdırdı öz qoldarıñızğa alu, wlttıñ özin-özi bileu qwqığına ie bolu jönindegi tabiği tilekteriñizge twñğış ret eñbekşilerdiñ Sovet ökimeti resmi türde qwlaq astı, Sovet ökimeti qazaq wltınıñ wlttıq müddesin jäne özin-özi bileu qwqığın moyındap otır. Orıs proletariatınıñ osınau sayasi tektilik-märttigin bağalay biliñizder!» – degen jürekjardı sözdermen ündeuin ayaqtap, «Jalpıqazaqtıq «Alaş-Orda» Halıq Keñesiniñ Müşesi Dos-Mwhamedov» dep qol qoyğan.

Alayda sovet ökimetimen ıntımaqtastıq osımen ayaqtaldı. Semeydegi Ortalıq Alaşordanıñ Stalinmen töte jelidegi swhbatqa baylanıstı öz şarttarın wsınğan jauabın Halkomkeñes alğan, bwl jayında  Dosmwhamedovterdiñ 1918 jılğı 5 säuirde Mäskeuden Semeyge, Halel Ğabbasovtıñ atına jibergen jedelhatında: «Alaşordanıñ wsınğan şarttarına Sovet ükimeti jaqın arada jauap bermek boldı», – delingen-di. Sonday-aq kelissözderdiñ tağı da mınanday şübäsiz jetistikterin  aytqan: «Sovet ükimetiniñ basında Qazaq Komissariatı aşılatın boldı. Bwl komissariatqa kiretin adamdardı Alaşorda özi saylap jiberedi» jäne «Sovet ökimeti är oblıstağı Sovetterge «qazaqtıñ twtqınğa alınğan azamattarın tegis bosatıñdar» dep ämir qıldı». Osı jedelhat mätinin redakciya «Sarıarqa» gazetiniñ 37-şi nömirine asqan rizaşılıqpen basa otırıp, Sovet ükimeti «juıq arada Alaşorda avtonomiyasın jariya qılar, qazaqqa da jarıq säule, kün tuar degen oyımız mol, imanımız zor» dep jazğan bolatın. Biraq bwl oy aqtalmadı. Halkomkeñes pen Wlt isteri jönindegi komissariat jer-jerdegi ökilderi arqılı türli äleumettik toptar arasındağı oy-pikirge, wlttıq «Alaş» jäne socialistik «Üş jüz» partiyalarınıñ wstanımdarına tez-aq qanıqqan. Nätijesinde keñestik ükimet (predsovnarkom Lenin men narkomnac Stalin) taptıq müdde twrğanda wlttıq «burjuaziyalıq» qwrılımğa jol beruge bolmaytının parıqtap, Dosmwhamedov delegaciyası Mäskeuden attanısımen, onımen jasalğan kelisimderdi de, Semeyge töte jeli arqılı aytılğan uağdanı da birden wmıt qaldırdı. Eşqaysısına da jauap bermesten, jer-jerdegi ökilderine «buruaziyalıq avtonomiyanı eñbekşilerdiñ moynınan tüsirip tastau» bağıtımen jüruge nwsqau berdi.  

Keñes ükimetinen osılay beti qaytqan Alaşorda qızmetin aqtarğa süyenip jürgizuge köşti.  Oral oblısı qazaqtarınıñ Jımpitıda ötken kezekti s'ezi 1918 jılğı 18 mamırda Oral oblısınıñ Jayıq sırtın  «Oyıl uälayatı» degen atpen, bes üyez kiretin erekşe derbes aumaqqa bölip, uaqıtşa ükimet qwrdı. «Oyıl uälayatı» memlekettik-avtonomiyalıq birligi Alaş avtonomiyasınıñ qwramında sanaldı. Ükimetiniñ törağalığına Janşa Dosmwhamedov saylandı, ükimet uälayattıñ respublikalıq rejimde jwmıs isteytin äkimşilik-aumaqtıq qwrılımın tüzip, qızmetin wyımdastırumen,  yunkerler (oficerler) dayarlaytın mektep aşıp, halıq miliciyasın jasaqtaumen şwğıldandı. Älihan Bökeyhanovtıñ «Qazaq» gazetiniñ 262-şi nömirinde jariyalanğan jedelhatında Alaşordanıñ 1918 jılğı 24 mausımda Alaş (Zareçnaya slobodka) qalasında iske kiriskeni aytıldı. Alaşorda törağası Älihan Bökeyhanov, müşeleri Mwhamedjan Tınışbaev, Halel Ğabbasov qol qoyğan birqatar zañdar men erejeler jariyalandı, aldağı mindetterdi qalay orındau kerektigi jayında tapsırmalar berildi. Semey, Aqmola oblıstarında miliciya jasaqtalıp, aq gvardiyamen birge bol'şeviktermen soğısuğa attanğanı aytıldı. Qazaq wyımdarına «el qorğauşılardı jinau isin ...üş jwmanıñ işinde» ayaqtau wsınıldı.

Alaş avtonomiyasınıñ oblıstarı men üyezderinde Alaşorda Keñesterin qwru, zemstvo jwmısın jañğırtu, qazaq sottarı men tergeu komissiyaların tağayındau, Alaşorda janınan Äskeri keñes qwru şaruaları jürgizildi. Ombıdağı Uaqıtşa Sibir ükimetine 1918 jılğı 10 şildede qazaq avtonomiyasın tanu jäne onımen qızmettestik kelisimderge kelu jöninde hat berildi. Arnayı komissiya qwrıp, birlesip atqaratın şaralar keşenin qarastıru közdeldi. Osı ayda Sibir ükimetine «Alaşorda öz armiyasın Bükilreseylik armiyanıñ qwramdas böligi» dep esepteytini habarlandı. Al 12 tamızda Alaşorda Äskeri böliminiñ basşısı kapitan Hamit Toqtamısov ükimetke Semeyde qwrılğan birinşi Alaş attı äskeri (38 oficer, 750 attı jigit) oqıp-jattığuğa kiriskenin, al Pavlodar, Zaysan, Qarqaralı, Öskemende jinalğan jigitterdiñ (barlığı – 850) «qarjı, qaru, kiim-keşek jäne nwsqauşılar» bolmauı sebepti bos otırğandarın habarladı. Sol küni Sibir armiyasında berilgen bwyrıq boyınşa «qazaq qarulı küşterin qwruğa baylanıstı mäselelerdi şeşu» Dala korpusı komandirine jükteldi. Biraq Alaşorda törağasınıñ mindetin atqaruşı Mwhamedjan Tınışbaev pen Toqtamısov 18 tamızda özara almasqan habarğa qarağanda, «alıs bolıstardan, tipti basqa üyezderden jigitter kelip jatır», biraq miliciya wstauğa qajet «qarjı tausıldı. ...şarasızdıq ahual qalıptasıp twr»...

Bükilreseylik Qwrıltayşı jinalıs müşeleriniñ komiteti (Komuç) 1918 jılğı şildede Samara qalasında Alaşordamen (Älihan Bökeyhanov, Mwstafa Şoqaev bastağan ökildermen) äskeri-sayasi odaq şartına qol qoydı. Alaşorda Komuçpen birge Ufa qalasında Uaqıtşa Bükilreseylik ükimet – Ufa Direktoriyasın qwrğan 1918 jılğı 8–23 qırküyektegi Memlekettik mäjilistiñ jwmısına qatıstı. Erteñine, 24 qırküyekte (qwjattarda eski küntizbemen 11 qırküyek dep körsetilgen),  Memlekettik mäjiliske qatısqan Alaşordanıñ ükimet müşeleri (Älihan Bökeyhanov, Uälithan Tanaşev, Halel Dosmwhamedov, Janşa Dosmwhamedov, Ahmet Birimjanov, Älimhan Ermekov, Mwhamedjan Tınışbaev) öz otırısın ötkizdi. Onda Alaş aumağındağı jergilikti basqarudı wyımdastıru jäne Alaşordanıñ batıs bölimşesin qwru turalı mäsele qaraldı. 11 babtan twratın qaulı qabıldandı. 5-şi babta «Soğıs uaqıtına jäne qatınas joldarınıñ naşarlığına baylanıstı, Alaş avtonomiyasınıñ Bökey ordası, Oyıl uälayatı, Zakaspiy oblısınıñ Mañğıstau üyezi, Torğay oblısınıñ Aqtöbe jäne Qazaq üyezderi kiretin batıs böligin is jüzinde basqaru üşin Alaşordanıñ batıs bölimi qwrıladı» dep twjırımdalğan. Keybir zertteuşiler bwl qaulımen «Oyıl uälayatı taratıldı» dep jañsaq payımdap jür, kerisinşe, bayqalıp twrğanday, Oyıl uälayatı – Batıs bölimniñ qwrılımındağı äkimşilik aumaqtardıñ biri. Al bwrınğı Oyıl uälayatı ükimetiniñ qwramı jañadan qosılğan aumaqtardıñ basşı qayratkerleri esebinen wlğayıp, Batıs bölimşeni basqaratın ükimetke aynaldı. Jaña qwramğa Janşa Dosmwhamedov, Baqtıgerey Qwlmanov, Halel Dosmwhamedov, Esen Twrmwhamedov kirdi jäne ol aumaqtağı qazaq emes halıqtıñ özi saylaytın tağı eki ökilmen  tolıqtırılatın boldı. Osılay tötenşe jağdaylarda Alaşordanıñ barlıq qwqtarın paydalana alatın Batıs Alaşorda ükimeti jasaqtaldı. 

 Ufadan Ombığa kelgen  Uaqıtşa Bükilreseylik ükimet «jaqın kezeñge barlıq memlekettik basqaru organdarın birtwtas ministrler keñesine bağındıru qajet» dep tauıp, 1918 jılğı 4 qaraşadağı pärmenimen «Alaş ükimeti – Alaşorda ömir süruin doğardı» dep qaulı etti. Sol pärmenmen «Erekşe ereje negizinde Qazaq wlıstarınıñ mädeni-twrmıstıq jäne ekonomikalıq mwqtajdıqtarına qatıstı barlıq mäseleler qaramağında bolatın Alaştı basqaru jönindegi Bas uäkil lauazımı» tağayındaldı. Osı jäytke oray Alaş avtonomiyasın qoldamaytın avtor «IKS» degen bürkenşik atpen Semeyde şığıp twrğan «Svobodnaya reç'» gazetinde: «Biz swltan Bökeyhanov Qazaq ölkesin basqaru jönindegi bas uäkil bolıp tağayındaladı dep estidik», – dep bastap, «mädenieti joq halıqqa» avtonomiya beru «qwrdımğa aparatının», alaşordaşılardıñ «qarulı qılmısker elementteri avtonomiyağa qarsı qazaqtardı –  bol'şevik dep qatañ jazalap jürgenderin» jazdı.

«Bökeyhanov mırza eşqanday da barşa qazaq halqınıñ erik-jigerin bildiruşi emes», – dep tüydi. Bökeyhanovtı «qazaq halqın basqaruğa bastı uäkildik berilgen adam etip tağayındau – swr qasqırğa tabın tağdırın wstatqanmen birdey» dedi. Onıñ «1748 jılı handıq lauazımğa talasıp, ...bileuşini zwlımdıqpen öltirgen Orta Ordadağı tanımal swltan Baraqtıñ tikeley wrpağı» ekenin eske salıp, «Alaşorda törağası» jäne «Alaştı basqaru jönindegi bas uäkil» terminderi qazaqtar üşin «basqaşa twzdıqtalğan bayağı han lauazımı» bop şığatının ayttı. Degenmen Älihan Bökeyhanovtıñ el işindegi de, sayasi qayratkerler arasındağı da bedeli öte joğarı edi. Bökeyhanov basqarğan «Alaşorda» Halıq Keñesi öz qızmetinde Sibirdegi bilikke ümit arttı. Admiral Kolçak «Ükimet Jarşısı» gazetiniñ 1918 jılğı 20 qaraşadağı nömirinde jariyalağan halıqqa arnalğan ündeuinde: «Bükilreseylik Uaqıtşa ükimet 1918 jılğı  18 qaraşada ıdırap ketti. Ministrler keñesi bilikti tolığımen qabıl aldı da, mağan, orıs flotınıñ admiralı Aleksandr Kolçakqa berdi, – dep habarlap, aldağı josparın bılay twjırımdağan-dı: – Azamat soğısınıñ jäne memlekettik twrmıstıñ tolığımen irigen öte qiın jağdayında osı bilik azabın moynıma ala otırıp, özimniñ bastı maqsatım: halıq basqaru türin özine kedergisiz saylap ala alatın bolu üşin ...şayqasqa qabiletti armiya qwru, bol'şevizmdi jeñu jäne zañdılıq pen qwqıqtıq tärtip ornatu, söytip ...bostandıqtıñ wlı ideyaların jüzege asıru». Mwnday mälimdeme nietine üylesip twrğandıqtan, Alaşorda Kolçak biligimen baylanısqa män berip qaradı. Maqsattı qarım-qatınas jasaudıñ arqasında Joğarğı bileuşi admiral Kolçaktıñ pärmenimen Resey ükimeti (Resey Memleketiniñ ükimeti, Kolçak ükimeti) keñsesinde arnayı komissiya qwrıldı da, onda qazaq halqınıñ vedomstvoaralıq jayğastırıluı qaralmaq boldı. Mäselemen komissiya 1919 jılğı 11 aqpandağı otırısta aldın-ala tanıstı. Mäjiliske Alaşordadan Älihan Bökeyhanov, Uälithan Tanaşev jäne Aydarhan Twrlıbaev qatınasqan. Sonda Bökeyhanov Alaşordanıñ payda boluı jäne alğa qoyğan maqsattarı jayında däyekti äñgime qozğap, el işindegi sot, jer-su, armiya wyımdastıru, t.b. mäselelerdiñ birinşi kezekte qaraluın swradı. «Qazaq halqında separatşıldıq oy joq, ol Reseyden bölinudi qalamaydı. 

Biz – batısşıldarmız, – dedi ol. – ...Biz mwnda bir ğana tilekpen – eldiñ qwrıltayşı yaki wlttıq jinalısqa jetuine qajet tärtip ornatuğa atsalısu maqsatımen keldik». Tanaşev 1918 jıldıñ 4 qaraşasındağı pärmendi eske aldı. Soğan säykes özderiniñ «Qazaq halqınıñ ökildik organı turalı ereje» jäne «Alaşorda boyınşa bas uäkil turalı ereje» jasaytın komissiyalar wyımdastırıladı dep kütkenderin, al Joğarğı bileuşiniñ pärmenimen qwrılğan mına komissiyanıñ alğa qoyğan mindeti qanday ekenin bilmey twrğandarın ayttı. Özderiniñ «Alaştı basqaru üşin sot qajet, jer mäselesin şeşu kerek, miliciya jäne basqa jäytter qaraluğa tiis» ekenin aytıp otırğandarın, solardı qarastıru osı komissiyanıñ qwzırına kire me, joq pa – sonı ayqındap alğan jön bolmağın ayan etti. «Bas uäkil turalı mäsele... biz ükimette dayındalğan ereje bar bolar dep oylağan edik» dey kele, bwl tarapta özderiniñ Alaşorda boyınşa Bas uäkildi – General-gubernator qwqtarı berilgen nemese Indiyadağıday stats-sekretar' märtebesindegi qwqtarı bar twlğa boluğa tiis dep oylaytındarın estirtti. Otırısta törağalıq etken İşki ister ministriniñ orınbasarı köterilgen mäselelerdi komissiyada qarau üşin tiisti jer-su, soğıs ministrlikteriniñ közqarastarın anıqtaudı, Alaşorda ükimetiniñ sot, jer-su, wlttıq armiya wyımdastıru jayındağı materialdarımen tanısu üşin komissiyağa mümkindik berudi wsındı... 

Alaşordanıñ türli salada Ombığa eleñdeui jalğasıp jattı. Mäselen, Wlt keñesindegi sayasi qızmetimen qatar Mwhamedjan Tınışbaev ekonomika jäne twrmıs mäselelerimen şwğıldanğan edi. 1919 jılğı naurızda Semey zemstvo basqarması qwrılıs-tehnikalıq böliminiñ meñgeruşisi retinde Sibirdegi Ombı, Tom, Novonikolaevsk (Novosibir) qalaların issaparmen aralap, üyezde salınbaq mektepter men emhanalar qwrılısına qajet materialdar aldı. Al  1919 jılğı 16 säuirde «Jetisu oblısı qazaqtarınıñ uäkili, 2-şi Memlekettik dumanıñ müşesi, (L'vov pen Kerenskiy ükimeti) Türkistan komitetiniñ müşesi, Türkistan avtonomiyası Ministrler Keñesiniñ törağası, Alaşorda müşesi, Jetisu jäne Sırdariya oblıstarındağı aşıqqan qazaqtarğa kömek körsetu jönindegi komitettiñ törağası, qatınas joldarı injeneri Mwhamedjan Tınışbaev» dep qol qoyıp, Alaş (Zareçnaya slobodka) qalasınan Joğarğı bileuşige Jetisu oblısı qazaqtarınıñ auır hali jayında ülken bayandama joldap, bol'şevikterden azat etilgen audandardağı el-jwrtqa kömektesu üşin jeti babqa tizilgen (astıq, şaruaşılıq qwral-jabdıqtarın, qwrılıs materialdarın, däri-därmek, qarjı bölu jäne qazaq intelligenciyasın qudalaudı toqtatu jöninde) kömek körsetudi swradı.

Sol jılğı jazda Joğarğı bileuşi Aleksandr Kolçak Ombıdağı ordasında Oral kazak äskeri men Jayıq sırtı qazaqtarınıñ ökilderin qabıldap, ötinişterin tıñdadı, kötergen mäselelerin öziniñ keñesinde şwğıl qaraytının mälimdedi. Qazaq ökili Joğarğı bileuşi Kolçakqa «Qwrmetti aqsaqal atağın beru turalı» s'ezdiñ qaulısın tabıs etti. 1919 jılğı 7 mausımda Janşa Dosmwhamedov Jımpitıdan Aleksandr Kolçakqa joldağan hatında Qazaq ölkesiniñ bol'şevikter Orınbor–Taşkent temir jolı boyın aluına baylanıstı is jüzinde teñdey eki jartığa – şığıs jäne batıs bölikke bölinip qalğanın, osı eki bölik arasındağı «baylanıs qiındap ketkendikten, Alaşorda Qazaq ölkesin basqaru isin uaqıtşa Şığıs jäne Batıs bölimşege bölip jürgizuge mäjbür bolğanınä ayttı. «Alaşordanıñ Batıs bölimşesiniñ salıstırmalı türde qarağanda Şığıs bölimşeden intelligenttik küşteri molıraq bolğandıqtan, tiisinşe qol jetkizgen tabıstarı da artığıraq boldı», – dep, naqtı mısaldar keltirdi.

Azamattıq basqaru salası boyınşa  öz aumağında zemstvolıq jäne qalalıq özin-özi basqaru isterin jolğa qoyudı ayaqtadı. Sot jüyesin jasadı. Basqarudıñ policiyalıq böligin de rettedi. Qarulı küşti wyımdastırıp, jasaudağı qiındıqtardı jeñu üşin «qazaq tilin, twrmısı men ädet-ğwrpın, psihologiyasın» biletin oficerler qajet edi, sondıqtan Bölimşe äskeri mektep aştı, qazaq praporşikteriniñ alğaşqı tülegi dayarlanıp ta qoydı. Birinşi polk jasaqtaldı, biraq äskeri bölimderdi oydağıday qwruğa qaru-jarıq, qarjı jetispeydi. Eş jaqtan eşqanday materialdıq kömek almağandıqtan, Alaşorda öz äskeri bölimderin tek jergilikti halıqtıñ qarajatı esebinen wstauda. Alayda salıqtı odan äri köbeyte beru jwrttıñ jağdayın auırlattı, öytkeni halıq äskeri bölimderdiñ şığının köterumen qatar, «Bölimşeniñ odaqtası Oral kazak äskerine jılqı, arbalar, attıñ kerek-jabdıqtarı jäne basqa da qajet zattarmen eleuli türde kömek berip keledi». Osılardı taratıp bayanday kele, Joğarğı bileuşiden mümkin bolğanınşa qarjı-qarajat, qaru-jaraq jäne äskeri kiim bwyımdarın bölip, järdem körsetuin ötingen edi. 

Alayda azamat soğısınıñ ot-jalını şielenistirgen sayasi jağday, jer-jerde sovet ökimetiniñ nığaya bastauı Alaş avtonomiyası Ükimetiniñ jwmısın müldem qiındattı. Alaş-Ordanıñ Torğay oblıstıq bölimşesinde «sovet ökimetine qarsı küresip jürgen Ahmet Baytwrsınov jäne basqalar», Torğay guberniyasınıñ Äskeri komissarı Tokarev Predsovnarkom Leninge (köşirmesi VCIK pen Soğıs isteri halkomatına)  joldağan jedelhatqa qarağanda, «sovet ökimetin moyındauğa mäjbür boldı. ...Baytwrsınovtı Torğay üyezdik sovdep törağası Qaraldin ...Jangeldin joldasqa ertip ketti». Ahmet Baytwrsınov (ıñğayı, Ortalıq Alaşordanıñ tapsırmasın alğannan keyin) sovet ökimetimen kelissöz jürgizu üşin Dala ölkesiniñ Tötenşe komissarı Älibi Jangeldinmen birge Mäskeuge attandı. Jangeldin Äsker-revolyuciyalıq keñeske (RVS),  Bükilreseylik Bas ştabqa, Soğıs komissarları Byurosına bergen bayandamasında «...qantögis boldırmau üşin Dulatovtıñ şaykası jäne... jasağı sovet ökimetin moyındadı... basşılarınıñ birin, atap aytqanda körnekti qazaq ädebietşisi retinde Baytwrsınovtı mağan qosıp Mäskeuge jiberdi.

... Baytwrsınov qazir menimen birge Mäskeude» dep körsetken. Baytwrsınovtıñ saparı sätti boldı. Bükilreseylik Ortalıq Atqaru Komiteti (VCIK) 1919 jılğı 4 säuirde arnayı qaulı şığarıp, alaşordaşılardı sovet ökimetine qarsı küreskenderi üşin jazalanudan azat etti, yağni olarğa memlekettik bilik organı atınan amnistiya (bolğan jäytti wmıtu, keşiru şarası) jariyalandı. 1919 jılğı 10 şildede Ahmet Baytwrsınov Qazaq ölkesin basqaru jönindegi Revolyuciyalıq komitettiñ (Qazrevkomnıñ) qwramına engizildi.  Revkomda el müddesin közdegen birqatar jwmıs atqara kele, 1920 jılğı 4 säuirde ol «ğasırlar boyı ezgide bolıp kelgen qazaq halqın azat etudiñ joldarın köp uaqıt boyı izdeuden keyin... taptar men wlttardı tolıq azat etudi öziniñ aldına tikeley maqsat etip qoyğan jäne onı işinara jüzege asırğan internacionaldıq Kommunistik partiya...

...bağdarlamasın jüzege asıruğa kömektesu üşin Rossiya kommunistik bol'şevikter partiyasına ötuge şeşim qabıldadım» dep, RK(b)P Orınbor komitetine ötiniş tapsırdı. Qazrevkom 1919 jılğı 15 qırküyektegi otırısında «aqgvardiyaşılar jağında äreket etip jürgen, basında Dosmwhamedov twrğan oraldıq alaşordaşı qazaqtardı Sovet ökimeti jağına tartu üşin» arnayı qaulı qabıldap, «revkom müşeleri Baytwrsınov pen Twnğanşin joldastarğa öz attarınan Dosmwhamedovpen kelissöz jürgizuge qwq berdi». 27 qazandağı otırısta  Ahmet Baytwrsınov «sovet ökimeti qazaq halqına avtonomiyalıq özin-özi basqarudı jalğan emes, is jüzinde bergenin qazaqtardıñ anıq körip, közderi jetetindey äreketter» jasau kerek ekenin ayttı. Sol orayda «Qazaq revkomı barlıq qazaqtarğa, sonıñ işinde aqtar jağında sovet ökimetine qarsı küresip jürgen alaşordaşılardıñ torğaylıq jäne oraldıq toptarına sovet ökimeti jağına şıqqan jağdayda amnistiya jariyalaudı» wsındı.

31 qazanda Qazrevkom amnistiya jariyalau jayınan Türkmaydanğa ötiniş beruge qaulı aldı. 1919 jılğı 4 qaraşada Türkistan maydanınıñ Äskeri-revolyuciyalıq keñesi (Revvoensovet, RVS) «Sovettik Reseyge qarsı küreske tikeley nemese janama türde qatısqan barlıq qazaq halqına tolıq keşirim jariyalansın» degen qaulı şığarıp, amnistiya şarttarın jariyaladı. Osı şeşimdermen qosa Qazrevkom ökilderiniñ belsendi türde jürgizgen kelissözderi köp wzatpay öz nätijesin berdi. Azamat soğısında Resey Joğarğı bileuşisiniñ äskerinen qızıldar   basım tüse bastağanı ayqındalıp kele jatqan, tiisinşe onıñ qazaq qayratkerleriniñ ötinişterine köñil böluge mwrşası kelmeytin. Osını körgen äri sovet ökimetiniñ amnistiyasına arqa süyegen köptegen azamat keñestik jüyeni moyındap, jaña ökimettiñ mekemeleri men wyımdarına qızmet atqaruğa kire bastadı. Älihan Bökeyhanov öziniñ ğılımi-şığarmaşılıq jwmıstarımen şwğıldandı. Mwhamedjan Tınışbaev Türkistan Respublikasına ketti. Keñestik bilik aldında Jetisudıñ soltüstiginde twratın halıqtıñ auır jağdayı jöninde mäsele köterdi. Halel Ğabbasov Semey pedagogikalıq tehnikumına oqıtuşılıqqa kirdi. Mirjaqıp Dulatov Ombıda az uaqıt Aqmola jäne Sibir oblıstıq oqu bölimderinde istep, 1920 jılğı küzde Taşkenttegi «Aq jol» gazetine qızmetke twrdı. Älimhan Ermekov Tom politehnikalıq universitetindegi oquın jalğastırdı. Rayımjan Märsekov Semey guberniyalıq atqaru komitetiniñ aqparat-nwsqau böliminde nwsqauşı-tekseruşi bolıp qızmet atqaruğa kiristi...  

1919 jılğı 10 jeltoqsanda Batıs Alaşorda sovet ökimeti jağına şığu şaraların mwqiyat oylastırıp belgiledi. Aq kazaktarğa qarsı soğıs qimılın jürgizu jöninde qwpiya bwyrıq şığardı. Sol bwyrıq boyınşa twraqtı qazaq äskeri bölimderi 27 jeltoqsan küngi tañğı sağat altı jarımda şabuılğa şıqtı. Üş sağatqa sozılğan şayqastan keyin Qızılqoğa qalası azat etildi. Elek korpusınıñ külli ştabı korpus komandirimen, onıñ kömekşisimen, ştab bastığımen birge qamauğa alındı. Jäne 500 jauınger kazak pen oficer twtqındaldı. Tabıstı şayqastar nätijesinde ekinşi küni qala aynalası 25–30 şıqırımğa deyin tazalandı. Qarsılastar tılındağı jergilikti jasaqtar da soğıs äreketterin jürgizip, aq kazaktardıñ wsaq jasaqtarın qarusızdandırdı. Osılar jayında Batıs Alaşorda Orınbordağı Qazrevkomğa tolıq bayanday kele, «sovet ökimetiniñ jaularımen küreske belsendi türde qatısa otırıp, Alaşorda özin sovettik Reseyge is jüzinde qosıldıq dep sanaydı» dep mälimdedi.

«Alaşordanıñ Qazaq Revkomımen bir mekemege qwyılıp-biriguin Alaşorda öziniñ sovet jağına ötuiniñ tabiği nätijesi retinde biledi» degen twjırımın ayan ete kele, kidirtpey şeşimin tabuğa tiis mäselelerdi tizbeledi. 1920 jılğı 11 qañtarda Oyıl uälayatındağı Qızılqoğada Alaşorda Batıs böliminiñ sovet ökimetiniñ ökilderi qatısqan otırısı boldı. Şığıs maydanı 1-şi armiyası Äskeri-revolyuciyalıq keñesiniñ (RVS) ökili Evgeniy Naumov pen Qazrevkom ökili Nısanğali Begimbetov alaşordaşılardı Sovet ökimeti jağına naqtı türde şığuımen qwttıqtap, alda twrğan mäselelerdi twjırımdadı. Olardıñ tüygen qorıtındılarına säykes (Alaşorda ükimetiniñ Qazrevkomğa qosılatını jäne Alaşorda äskeri bölimderiniñ Oral maydanı joyılğanşa tatar qosını qwramında bolatını, soğıs oljaları esepke alınıp, Qızıl armiyanıñ mwqtaj bölimderine beriletini, tağı basqa mañızdı mäseleler jöninde) şeşimder qabıldandı. Hattamağa Alaşorda Batıs böliminiñ  törağası Janşa Dosmwhamedov pen Qazaq äskerirevkomınıñ ökili Nısanğali Begimbetov qol qoydı. Alayda özin jeñimpaz sanaytın keñestik bilik bwğan köñil audarğan joq. Qazrevkom 1920 jılğı 5 naurızda «Qazaq wlttıq «Alaşorda» ükimetiniñ batıs bölimin joyu turalı» mäsele qarap, alaşorda basşıların «sovet biligi Qazaq ölkesinde neğwrlım bekem ornıqqanğa deyin qazaqtıñ eñbekşi bwqarasınan oqşaulau» jöninde qaulı aldı. Qazaq halqınıñ sovet ökimetine tilektestikpen qaraytın böligi men ortalıq audandardan qonıs audarıp köşip kelgender (pereselender) Alaşordanıñ belsendi qızmetkerlerine «jauığıp qaraytındıqtan, olardı revkom müşeligine de, basqa jauaptı jwmıstarğa da wsınudan bas tartatındıqtarı» jöninde şeşim şığardı. Qazrevkom Batıs Alaşordanıñ jauaptı qızmetkerlerin Orınborğa şaqırdı, sosın Janşa Dosmwhamedov, Halel Dosmwhamedov, Isa Qaşqınbaev, Kärim Jälenov, Berkinğali Atşıbaev beseuin Mäskeuge jiberip, tağdırların Bükilreseylik Ortalıq Atqaru Komitetiniñ şeşuine qaldırdı... 

Äkimşilik-territoriyalıq qwrılımı qalıptasqan, twraqtı armiyası bar, wzaqqa sozılğan kelissözderden keyin belgili bir şarttarmen sovet jağına şıqqan Batıs Alaşordanıñ qızmetin toqtatıp, müldem taratıp jiberu ülken tarihi oqiğa edi. Bwl jäyt 20-şı ğasır basındağı alğaşqı orıs revolyuciyasımen birge wşqındap, bir müşel boyı damu üderisin bastan keşu arqılı wlt-azattıq qozğalıstıñ jeñisti belesinde şañıraq kötergen Alaş Ordasın tügeldey joyu retinde bağalandı. Sodan beri jüz jıl ötti. Biraq Alaş ruhı öşken joq. Qozğalıs keñestik platformada astırtın jalğastı. Azattıq mwrattarına adal azamattar tap tuın kötere jürip, ärdayım wlt müddesi üşin küresti. Alaş ideyası egemendik mwrattarımen de üylesip ketken, ol küni büginge deyin jaña twrpattı täuelsizdik küreskerlerine el igiligine qızmet etudiñ sara jolın körsetip keledi. 

Beybit Qoyşıbaev 

Abai.kz

32 pikir