Seysenbi, 2 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11308. Jazılğandar — 5587. Qaytıs bolğandar — 41
Qwyılsın köşiñ 3336 13 pikir 3 Naurız, 2020 sağat 16:10

Qıtaydağı qazaqtar jäne köşi-qonnıñ kelesi kezeñi

2010 jılğı jalpı halıq sanağında QHR-dağı qazaqtardıñ jalpı sanı 1.64 mln bolğan, qazir 2 mln-ğa jaqındasa kerek. Olar İle, Altay, Tarbağatay aymaqtarınan qwram tapqan İle qazaq avtonomiyalı oblısı, Sanjı heyzu (dungan') avtonomiyalı oblısı, Barköl jäne Mori qazaq avtonomiyalı audanı men Gansu provinciyasınıñ Aqsay qazaq avtonomiyalı audanında ömir süredi.

Qıtaydağı qazaqtardıñ basım köp sandısı auıl şarauaşılığı jäne mal şaruaşılığımen şwğıldanadı. Olar egistik jäne jayılım jerlerdi zañ boyınşa 49 jılğa paydalanuğa alğan. Soñğı 40 jılda Qıtaydıñ ekonomikalıq örleuine baylanıstı ondağı qazaqtardıñ da äleumettik jağdayı men twrmıstıq deñgeyi birşama jaqsardı. Qıtaydağı ekonomikalıq reformalar men aşıq esik sayasatınıñ arqasında, ondağı qazaqtar arasınan käsipkerlikpen, saudamen şwğıldanatındar şıqtı. Olardıñ işinde Şıñjañda ğana emes, Qıtaydıñ işki iri qalalarında käsibin döñgeletip otırğan jastar bar.

QKP OK qazir ekologiyalıq ortanı qalpına keltiru sayasatın pärmendi jürgizude. Sonımen olar ormandı, jayılımdı sauıqtıru – degen nauqan bastap, kezinde zañdı türde qazaq malşılarğa paydalanuğa bergen jayılım jerlerdi qaytarıp alu, jaylauğa mal şığarmau şaraların qoldanuda. Sonday-aq, qazaqtar qonıstanğan şwraylı jaylaulardı memleket qaytarıp alıp turistik orındar aşıp, qazaqtardı tirşilik qaynarınan ayırdı. Öytkeni ükimettiñ turizmdı damıtuğa bölingen orasan zor qarjısı jergilikti twrğındarğa timeydi, onı işki Qıtaydan kelgen  käsipkerler jemqorlıq jolmen ielenedi.

Qazir Qıtayda şarua qojalıqtarın irilendiru üderisi jürip jatır. Soğan baylanıstı jerdiñ bağası köterildi, sonımen jer men mal qaltalı qıtay käsipkerleriniñ qolına birtindep öte bastadı. Mwnıñ saldarınan tek memlekettiñ eñ tömengi künköris järdemaqısına süyenip jan bağatın qandastarımız payda boldı. Bwdan bılay auıldağı qandastardıñ jağdayı tipti de qiın bolatın türi bar. 

2016 jıldan beri Şıñjañda jergilikti wlttarğa bağıttalğan sayasi qısım jürgizilude. Qazir işinara öñirlerde qısım säl jwmsarğanımen, ol sayasatıñ toqtaytın türi joq. Kerisinşe, QKP Çjunhua wltın (中华民族) qalıptastıru strategiyalıq sayasatın jüzege asıru üşin küştep assimiliyacialaudı qarqındı jürgizude. Qazaq, wyğır tilindegi mektepterdi jauıp, tek memlekettik til – qıtay tilinde bilim berudi jäne twrmısta qoldanudı qatañ talap etude. Şınjañdağı bükil eldi mekenderden tegin balabaqşa aşıp, 2 jastan joğarı balalardı baruğa mindettedi. Tälim-tärbie tek qıtay tilinde jürgiledi. Sonımen qatar mwsılmandardıñ dästürli islam dinin wstanuına qatañ şekteu qoydı. Bwl ürdis endi 10-15 jıl jalğassa, wlttıq til men mädeniet, dästür men islamdıq senim-nanım joyılatını sözsiz. Bwl qaterdi sezgen qandastarımız elge qaytayın dese, jergilikti orındardan ärtürli kedergilerge wşırauda. 

Qıtaydağı qandastarımızdıñ auır jağdayına baylanıstı, olardıñ otanğa oraltu jöninde tömendegi wsınıstı aytqımız keledi:  

Birinşi, halıqaralıq täjiribelerdi eskere otırıp, QHR-dağı qandastarımızdı birden köşi-qon şaqırtuımen köşirip alu jöninde ükimetaralıq kelisim jasalsa. Bwl mäseleni tüpkilikti şeşudiñ wtımdı jolı. Bwğan kelisuge QHR-dıñ jağdayı mäjbürleydi. Qazir QHR men AQŞ arasındağı sauda soğısınıñ şilenisuine baylanıstı Qıtaydıñ energetika, jasıl auıl-şaruaşılıq önimderine swranısı arta tüsude. Bwl swranıstı Qazaqstannan şeşuge müddeli. Eki el arasın eki temir jol jelisi men Batıs Qıtay – Batıs Evropa magistraldı jolı jalğap jatır.

Qıtaydıñ Orta Şığıstan teñiz arqılı tasımaldaytın mwnay jolınıñ 4 bağıtı da AQŞ bastağan batıs elderiniñ tolıq baqılauında twrğandıqtan, qwrlıqtağı kölik tasımalına köbirek süyenuge mäjbwr. Bizdiñ qolımızdağı köp közirdiñ biri osı. Sondıqtan diplomattarımız osınday jağdaydı paydalana otırıp, QHR ükimetin ondağı qandastarımızdı elge jiberu jöninde Kelisimşart jasauğa köndiruge boladı.  Qıtayda memlekettik qızmetkerler, mwğalimder öz erkimen jwmıstan bas tarta almaydı. Demek, olar qızmetin tastap elge kele almaydı. Sondıqtan olarğa eki eldiñ birlesken käsiporındarınıñ şaqırtuın jiberu arqılı, ondağı qızmetin auıstıruğa mümkindik beruge bolar edi. Bwl ötken 90 jıldardağı Moñğoliyadan eñbek şartımen jwmıs qolın tartuday öz täjiribemizde de  bolğan täsil. 

Ekinşi, Qazaqstan men Qıtay da Vena, Jeneva, Hel'sinki kelisimderine qol qoyğan. Bwl kelisimder de bölinip-jarılğan otbasılardıñ qalağan eline köşip barıp, qonıstanu qwqığı qarastırılğan. Täuelsizdikten beri Qıtaydan 300 mıñğa juıq qazaq elimizge köşip keldi. Osı adamdardıñ bäriniñ tuğan tuıstarı, tipti otbası müşeleri türli sebeptermen Qıtayda qalıp qoydı, olardıñ bir-birine erkin kelip-ketuine, qalağan elinde otbasımen birge twruına qaqı bar. Sondıqtan ükimetaralıq kelissözderde, diplomattarımız Qıtay tarapımen köşi-qon, tuısşılau, oqu, eñbek jäne turistik vizalardı zañdı türde bir jüyede beru Kelisimşartın jasasın. Öytkeni qazir Qıtaydıñ är jeri ärtürli talaptar qoyıp, sıltau aytıp elimizge keleyin degen qandastarğa tölqwjat bermeydi, äkimşilik kedergiler jasaydı. 

Üşinşi, Qıtayda köp jıl jürgizilgen «bir otbası - bir bala» sayasatı qaladağı qazaqtarğa qattı äser etti. Qala qazaqtarı jalğız balasınıñ qıtaylasıp ketuinen qattı alañdaydı. Olar bar jiğan-tergenin jwmsap, balaların Qazaqstanda oqıtqısı keledi. Biraq bwl balalar elge kelgen soñ tilden qinaladı. Sondıqtan QR BĞ ministrligi joğarğı oqu orındarındağı dayındıq kurstarın keñeytip, arnayı oqu bağdarlamasın qabıldap, ana tilinen ayırılğan qazaqtıñ mektep oquşıların oqıtuğa arnalğan jazdıq kurstar aşıp, onı sayahat, sport, öner jarıstarımen wştastırıp, jas wrpaqa wlttıq sananı siñiretin bolsa, nwr wstine nwr bolar edi.

Törtinşi, Qıtaylar ejelden halıqaralıq qarım-qatınasta twlğalar men diplomattardıñ jeke bastıq qarım-qatınasına basa män beredi. Özara sıylastıq pen dostıq memlekettiñ keybir sayasattarına ıqpal etedi. Bwl sıylastıqtıñ ülgisin Elbasımız qıtaydıñ üş buın basşısımen qarım-qatınasta körsetip keledi. Qıtay tilin jettik biletin, Singapurda, Qıtayda elşi bolğan, käsibi diplomat, qazirgi Prezidentimiz bwl ürdisti joğarğı deñgeyde jalğastıratınına senimimiz kämil. Amerikanıñ eks-memlekettik hatşısı Kissindjir mırza jeke twlğa retinde Qıtay-Amerika dağdarısın talay tığırıqtan alıp şıqtı. Sol üşin Elimizdegi «Otandastar» qorı,  Düniejüzi qazaqtar qauımdastığı, Qazaqstan halıqtar assambleyası siyaqtı qoğamdıq wyımdar men jazuşılar, suretşiler, kinomatografistter odağı qatarlı şığarmaşılıq wyımdardı Qıtaydıñ taqılettes wyımdarımen «Bir beldeu - bir jol» jobası ayasında halıqtıq diplomatiyanı damıtıp, Qıtay biligine olardıñ öz ekspertteri arqılı ıqpal jasap, eki eldiñ tatu körşilik ıntımaqtastığın ortaq saqtau üşin jwmıs jasau qajet dep sanaymız.

Besinşi, Düniejüzi qazaqtarınıñ 5 qwrıltayınan keyin Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ jarlığımen şeteldegi qandastardı qoldau maqsatında «Otandastar» qorı qwrıldı. Qor qandastardı türli bağıttağı qoldaudıñ joba-josparların jasap, öz jwmıstarın bastap ketti. Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığımen birge şeteldegi qazaqtarmen qarım-qatınastar ornatıp, qandastarmen mädeni baylanıs jasaytın «Abay» mädeni ortalıqtarın aşuda. Düniejüzi qazaqtar qauımdastığınıñ köptegen elderde qazaqtarmen baylanıs ortalıqtarı bar. Qazirşe mwnday ortalıq Qıtayda joq. Sondıqtan, Qıtaydağı qazaqtar ornalasqan ŞWAR ortalığı Ürimji qalasındağı QR Tölqwjat-vizalıq qızmeti janınan «Otandastar qorınıñ» bölimşesin aşıp, Qıtaydağı qazaqtarmen mädeni-ekonomikalıq qarım-qatınastı küşeytudi wsınamız.  Osı bağıtta bizdiñ birlestik dänekerlik röl atqaruğa dayın. 

Altınşı, Elge oralıp, QR azamattığın alğan qandastarımızdıñ Qıtayğa baruğa qoyılğan vizalıq kedergilerdi joyu kerek. QHR-nan kelip QR azamattığın alğan adamdarğa bwrın Qıtay Konsuldığı eşqanday şaqırtusız toptıq jäne jeke viza aşatın. Üş jıldan beri Qıtayda tuğan QR azamattarına toptıq vizanı toqtattı, jeke vizanı tek Qıtaydağı tike tuısqandarınan tuıstıq qatınasın anıqtaytın anıqtaması boyınşa aşadı. Bwl anıqtama (şaqıru) oblıs ortalığınıñ rastauınan ötetindikten köptegen qandastarımız onı ala almaydı. Köptegen köşip kelgen qandastardıñ Qıtayda tike tuıstarı qalmadı. Sonımen olar Qıtayğa viza ala almauda. Sondıqtan QR Sırtqı ister ministrligi Qıtay tarapımen kelissözder jürgizip, QR azamattarın Qıtayda tuğan jäne Qazaqstanda tuğan dep bölmey, kemsitpey, bärine bir tärtip boyınşa Qıtayğa  toptıq, jeke, elektrondı viza beruge köndiruin wsınamız. 

Jetinşi, Qıtay älemde sauda salasında bay-kedey, ülken-kişi demesten, barlıq elmen oñ sal'do qalıptastırıp otır. Aramızda 4 keden, eki temir jol jelisi jalğap otırğan bizben de keden qızmetinde köptegen teñsizdikter bar. Olardıñ tauarları 15% keden salığı, 12% QQS salınğannan keyin elimizge kele beredi. Al bizdiñ tauarlarımızğa qabat-qabat salıq, sanitarlıq-vinitarlıq kedergiler qoyıp tastağan. Auıl şaruaşılıq jäne mal şaruaşılıq önimderiniñ kiruine kvota qoyıp tastağan.  Osı twrğıdan elimiz qatıstı mekemelerden arnayı komissiya jasaqtap, saudadağı osı teñsizdikti joyudı swraymız. 

Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ aralasuı, elimiz Sırtqı ister ministrliginiñ kelissözderi, parlament müşeleri men sayasi qayratkerlerdiñ ündeui, baspasöz ben qoğamdıq wyımdardıñ atsalısuı arqasında Qıtaydağı qandastarımızdıñ jağdayı birşama oñaldı. Sayasi üyrenu ortalığında kirgenderdiñ 90 payızı otbasına oraldı. Elimizge tuısşılap, köşip keluşilerdiñ qarası köbeydi. Demek, qazaq köşiniñ jaña bir kezeñi bastalu aldında twr. Osı köştiñ öz arnasına tüsip, kedergisiz damuı üşin birneşe wsınıstarımızdı ayta keteyik. 

- QR Köşi-qon zañı boyınşa Qazaqstanda 183 kün twrmağan ıqtiyarhat ieleri, oralman kuäliginiñ merzimi ötip ketkender  Qazaqstan azamattığına ötiniş bere almaydı. Osı mäsele jöninde biılğı jıldıñ 16 naurızındağı Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ jarlığı boyınşa osı sanattağı qandastarğa jıl soñına deyin jeñildik berildi. Biraq, Almatı jäne Şığıs Qazaqstan oblıstarında türli äkimşilik byurokratiyalıq kedergilerdiñ kesirinen köptegen qandastarımız azamattıq ala almay otır. Äne-mine degenşe jıl soñı da boladı, qandastarımızdıñ jaña legi keledi. Jaña mäseleler tuındaydı. Bolaşaq 2020 jıldı eskerip, aldın alu şaraların qoldanularıñızdı swraymız. 

- Qazir elimizdiñ soltüstiktegi 5 oblısı men batısındağı 2 oblısqa qandastar köşip barsa memlekettiñ qoldauına ie boladı. Memleket belgilegen  oblıstarda käsipkerlikpen aynalıstatın qandastarğa salıqtan jeñildikter jasalsa, elimizge kelip bilim alğan jastardan auıl-audan äkimderin tağayındasa  osı öñirlerge qonıs audaratın qandastardıñ qarası anaqwrlım artar edi.

- Jaña köşip kelgen qandastarımız tilden, jazudan qinaladı. Sonımen jaña ortağa tez beyimdele almaydı. Sondıqtan är oblıstağı beyimdeu ortalıqtarınıñ kölemin keñeytip, til üyretetin, jazu üyretetin, qolöner, tiginşilik, kölik jürgizudi üyretetin kurstardı köbirek aşsa. 

- QR «Köşi-qon» turalı zañın jazğanda qandastarımız ornalasqan elderdiñ köşi-qon jäne basqa da zañdarın tolıq zerttep, bizdiñ köşi-qon turalı zañımızdıñ qandastarğa berer mümkindigi bwrınğı twrğan elderiniñ zañdarı qandastarımızğa kedergilerinen aynalıp ötetindey jol aşsa.

- Qandastarımız QR azamattığın alğanda jeke kuäliginde tuğan jeri jazıladı. Bwl qandastarımız QR azamattığın alsa da türli kedergilerge alıp keledi. Tuğan jeri jeke kuäliginde jazılmasa da kez-kelgen twlğanıñ barlıq mälimeti elektorndı ükimet bazasına tolıq kiredi. Sondıqtan jeke kuälikke tuğan jerin jazudıñ qajettiligi tua bermeydi. Şetelden kelgen qandastardıñ tuğan jerine twraqtı tirkelip, QR azamattığına qwjat tapsırğan mekenjayın jazuğa da boladı. Bwl täjiribe batıs elderinde qoldanıladı. 

- Elimizge kelip bilim alatın oquşılar men studentterden bwrınğı twrğan elderindegi oqu ülgerimi turalı anıqtama (transkript) talap etiledi. Qıtay eli qazir mektep bitiruşilerge tek diplom ğana berip, transkripterin bermeydi. Sol üşin eki el arasındağı bilim salasındağı selbestikti paydalana otırıp, transkript siyaqtı qosımşa qağazdardı elimizdiñ Bilim jäne ğılım ministrligi arqılı mektepter men joğarğı oqu orındarı özderi Qıtay tarapına swrau salsa, öytkeni qazirgi kezde Qıtayda bilim jüyesi tolıqtay sandıq jüyege köşken. QHR Bilim ministrliginiñ bazasında oquşılar men tülekterdiñ barlıq mälimetteri saqtalğan. Bwğan jeke azamattardıñ qol jetkizuine qarağanda ministrliktiñ mümkindigi zor. 

- Köşi-qon bağdarlamaların, köştiñ jalpı barısın, memlekettiñ tiimdi sayasattarın, memleket belgilegen öñirlerdiñ jalpı jağdayın tolıqqandı tanıstıratın materiyaldar barlıq aqparat qwraldarında ünemi berilip, osı bağıttağı jobalarğa memleketten qoldau bolsa. 

- Qıtaydan kelgen qandastar bir partiyalı bilik üstemdik qwrğan, aqparat jağınan jabıq elde ömir sürip kelgen. Elge kelgen soñ türli aqparat tasqınında şın aqparat pen jalğan aqparattı ajırata almay, feyk aqparattardıñ jeteginde ketip jatadı. Osı jağın eskere otırıp, qandastarğa  elimizdiñ işki-sırtqı sayasattarın näsihattaytın, zañ-tüzimin tüsindiretin arnaulı bağdarlamalar jasalıp, jwmıs istep jatqan gazet-jurnaldar men sayttarğa, tele arnalar men radiolarğa qarjı bölip, mindetter jüktelse deymiz. 

Jebeu Respublikalıq qoğamdıq birlestigi

2019 jıl, mausım

Abai.kz

13 pikir