Júma, 2 Qazan 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107979. Jazylghandar — 102937. Qaytys bolghandar — 1725
Bilgenge marjan 2175 1 pikir 24 Aqpan, 2020 saghat 16:27

«Úly dalanyn saq órkeniyeti» atty qórme ashyldy

Almaty oblysynyn ortalyghy Taldyqorghan qalasyndaghy M.Tynyshbaev atyndaghy tarihiy ólketanu muzeyinde «Esik» memlekettik tarihiy-mәdeniy qoryq-muzeyinin «Úly dalanyn saq órkeniyeti» atty qórmesi ashyldy. Búl kórme Altyn adamnyn ashyluyna 50 jyl, qoryq-muzeydin ashyluyna 10 jyl, arheolog  B.Núrmúhanbetovke 85 jyl tolynu oray, Elbasynyn «Ruhaniy janghyru: bolashaqqa baghdar» maqalasynyn ayasynda úyymdastyryldy. 

Kez kelgen últtyn ghasyrlar boyghy tarihy, ruhaniy hәm materialdyq mәdeniyeti, últtyq bolmysy – túrmys-tirshiliginde, salt-dәstýri men dýniyetanymdyq kózqarasynda, tipti túrmystyq búyymdarynda kórinis tabady. Sonday-aq, Kóshpendi órkeniyettin negizin qalaushy Euraziya qúrlyghyn mekendeushi halyqtardyn túrmys-tirshiliginde tútynghan әrbir búyymynan osy órkeniyettin dengeyi men ony iyelenushilerdin (saq-ýysinderdin) sheberligi men tabandylyghyn, oyshyldyghy men ónerpazdyghyn bayqaymyz.  Búl órkeniyetti hatqa týsken әngime-jazbalardan tolyqqandy úghynu mýmkin emes. Sondyqtan da ghalymdar jazba derekterden basqa da, ótken zaman órkeniyetin, әsirese saq órkeniyetin taygha tanba basqanday kórsete alatyn derekkózi – arheologiyalyq jәdigerlerge nazar audarady.

Arheologiyalyq jәdiger ghylymiy túrghyda zerttelip, muzey jәdigerine aynalghanda ghana óz zamanynyn tarihymen bólisip, muzey kelushilerine ótken uaqyttyn syryn ashyp, tarihiy túrghydaghy bilimin tolyqtyrugha kómektesedi.  «Úly dalanyn jeti qyry» maqalasynda erekshe atalghan osy «kóshpelilerdin zor mәdeniy jetistikterinin shoghyry dalamyzgha syrttan kelgen joq. Kerisinshe, kópshiligi osy ken-baytaq ólkede payda bolyp, sodan keyin óz aymaghynan syrtqa tarala  bastaghany mәlim» [1]. 

Adamzat balasy ýshin osynau zor órkeniyet pen mәdeniy qúndylyqtardy qaldyrghan halyq, ol – saq-ýysinder desek qatelespeymiz. Ásirese Jetisu jerin mekendegen saq-ýysinderdin ózine tәn mәdeniyetinin erekshelikterin bayqaymyz.  2020 jyldyn 19 aqpanynda Almaty oblysynyn M.Tynyshbaev atyndaghy tarihiy ólketanu muzeyine kóshpeli kórme retinde jol tartqan kórmede osy erekshelikterdi ayqyndap kórsetetin jәdigerler oryn aldy.  

Kórme  ekspozisiyasyna «Esik» qoryq-muzeyinin osy kýnge deyingi ghylymiy-zertteu júmystarynyn nәtiyjesinde tabylghan jәne tarihiy-mәdeniy múralarymyzdyn saqtaluyna ýles qosu maqsatynda muzey qoryna el azamattarynyn syigha tartqan qúndy jәdigerleri qoyyldy.  Búl jәdigerler sonau b.z.b. H–II ghasyrlar arasynda jasalyp, qoldanysta bolghan tarihiy-mәdeniy eskertkishterimiz bolyp tabylady. Kórme ekspozisiyasy tek qoladan qúyylghan, dәnekerlengen túrmystyq búyymdar, qaru–jaraq týrleri jәne әshekeyler men at әbzelderi syndy jauharlarymyz qoyyldy.  

Qola qazandar - týp tarihymyzgha terendep, tól mәdeniyetimizdin týpki qatparlaryna boylaugha mýmkindik beretin jәne ejelgi metallurgiya isinin damu dengeyinin kórsetetin jәdigerlerdin biri. Sonday-aq myndaghan jyldar boyy Úly dala halqymen birge jasasyp kele jatqan, atributtyq mәnge ie kiyeli ydys. Kóshpendi halyqtar qazandy joryq kezinde jәne kýndelikti ómirde as dayyndaugha, sonymen qatar ony týrli diniy-ghúryptyq salttar atqaru kezinde qoldanghan. Quys taghandy jәne әrtýrli ólshemdegi qazandar әzirge deyin Almaty oblysy Enbekshiqazaq audanynan (1936, 1953, 1956 jj), Almaty qalasynan (1930, 1956, 1977, 1984 jj), Qyrghyzstannan (1901, 1905, 1908 jj) tabylghan. Osyghan deyin qola qazandardyn 80-ge juyq týrleri tabylsa olardyn arasynda ýsh taghandy qazandardyn ýlesi basym jәne olar Jetisu jerine tiyesili bolghan.

Qaru-jaraqtar – Euraziya dalasyn mekendegen saq-skifterge ortaq belgilerdin biri. Olarmen qatar jerleu oryndarynan at әbzelderi men «an stiylindegi» búyymdar da tabylady. Múny ghylymda «skif ýshtigi» dep ataydy. Alayda, Jetisu saqtarynyn mәdeniyetine tәn jerleu oryndarynda qaru-jaraqtar salystyrmaly týrde siyrek kezdesetin artefaktiler sanatyna jatady. Sondyqtan әrbir jana tabylghan qaru-jaraq aymaqtyn ejelgi túrghyndarynyn әskeriy isteri turaly bilimimizdi aytarlyqtay keneytuge mýmkindik beredi. Osynday oljalar arqyly jergilikti saq jauyngerleri qaru-jaraqtardy qashyqtyqtaghy jәne qolma-qol  úrysqa birdey ynghayly etip jasaghandaryn kórsetedi. Sonymen qatar, qaru-jaraq turaly jana mәlimetter saq qoghamynyn әleumettik qúrylymynyn erekshelikterin rekonstruksiyalaugha mýmkindik beredi. Týrli kólemdegi qabirlerge mәyitpen birge әrtýrli qaru-jaraqty qoyatyn dәstýrdin arqasynda әrbir tabylghan jana mәlimetter bizge saq qoghamynyn әleumettik erekshelikterin ayqyndaugha mýmkindik beredi. Qaru-jaraqtardyn mol qory aqsýyekter men jauyngerler jerlengen orta jәne iri qorghandardan tabylyp jatady. Al kishigirim qorghandarda qaru-jaraqtar óte siyrek kezdesedi [2]. Saq qaru-jaraqtary arqyly ejelgi dýniyede saqtardyn asa joghary damu dengeyine jetkenin jәne orasan zor quatqa ie bolghanyn kóre alamyz. 

At әbzelderi – adam  balasynyn tarihyndaghy úly janalyqtyn biri, sonday-aq atty qolgha ýyretu en birinshi qazaq jerinen bastau aldy. Saq-ýysin kezeninen at tektiliktin, erkindik pen danalyqtyn jәne jogharghy әlemnin simvoly sanalady. Adam dýniyege kelgennen bastap aqtyq sapargha shygharyp salghangha deyin ayrylmas dosy sanalghan, tipti o dýniyege de birge baratyn qanaty, serigi dep týsinip,  baqilyq bolghandardy atymen qosa jerlegen. Jetisu saqtarynyn jerleu kesheninde at tolyghymen jerlengen kýyinde tabylmaghanymen qúrbandyq oryndarynan auyzdyq, tartpa ýzbeleri syndy әbzelder kezdesedi. At әbzelderinin basym bóligi kezdeysoq oljalar retinde tabylyp jatady. Onday oljalardy kóbine tarihiy-mәdeniy múra eskertkishterinen habary joq qarapayym túrghyndar tauyp alyp jatatyny da belgili. Alayda, tabylghan mәdeniy múra eskertkishterinin kóbi tiyisti oryndargha mәlimdelip, qajetti oryndargha ótkizile bermeydi. Degenmen, kóptegen azamattarymyz ózderinin azamattyq jәne ata-baba múrasyna adaldyghynan tanbay tabylghan zattardy muzeylerge ótkizip jatady. Sonday, tarihiy múralarymyzgha bey-jәy qaramay, kezdeysoq tabylghan búyymdardy muzey qoryna beruge atsalysqan azamattargha, әsirese tәuelsiz jurnalist – Maqsat Yasylbayúlyna, Toghyzbúlaq auylynyn túrghyny Tergeusizov Farhat pen Isabaev Medetke, Besaghash auylynyn túrghyny Sergaziyev Úlangha alghysymyzdy  bildiremiz.

Kórmenin ashylu saltanatyna Almaty oblsynyn mәdeniyet, arhivter jәne qújattama basqarmasyna qarasty kitaphana isi, tarihiy-mәdeniy múra muzeyler júmysyn úyymdastyru bóliminin mengerushisi Qalqabaeva Gýlmira Mәlikqyzy, Sýyinbay atyndaghy Almaty oblystyq filarmoniyasynyn dәstýrli әnshileri, Almaty oblystyq tarihiy-mәdeniy múrany qorghau jónindegi ortalyghynyn qyzmetkerleri men Taldyqorghan qalalqyq agro-tehnikalyq jәne Poliytehnikalyq kolledjderinin   studentteri qatysty. Kórme ekspozisiyasymen Ásel Jaqslyqbayqyzy tanystyrsa, qoryq-muzey atynan qútyqtau sózin Jazira Qúrbanәli sóylegen bolatyn. Kórmeni úyymdastyru barysyndaghy algha qoyghan maqsan oryndalyp, kelushi kórermender tarapynan jyly lebizder aytyldy.

Kórme úyymdastyrugha úsynys berip, múryndyq bolghan M.Tynyshbaev atyndaghy tarihiy ólketanu muzeyinin basshysy men arheologiya bóliminin jetekshisi Jazira Barlyqanqyzyna, agha ghylymiy qyzmetkeri Bauyrjan Qúrbangha jәne de  újymyna óz alghysymyzdy bildiremiz.

«Esik» qoryq-muzeyinin bas qor saqtaushysy 

A.J.Amargaziyeva

Abai.kz

1 pikir