Düysenbi, 30 Naurız 2020
Bilgenge marjan 1474 1 pikir 24 Aqpan, 2020 sağat 16:27

«Wlı dalanıñ saq örkenieti» attı qörme aşıldı

Almatı oblısınıñ ortalığı Taldıqorğan qalasındağı M.Tınışbaev atındağı tarihi ölketanu muzeyinde «Esik» memlekettik tarihi-mädeni qorıq-muzeyiniñ «Wlı dalanıñ saq örkenieti» attı qörmesi aşıldı. Bwl körme Altın adamnıñ aşıluına 50 jıl, qorıq-muzeydiñ aşıluına 10 jıl, arheolog  B.Nwrmwhanbetovke 85 jıl tolınu oray, Elbasınıñ «Ruhani jañğıru: bolaşaqqa bağdar» maqalasınıñ ayasında wyımdastırıldı. 

Kez kelgen wlttıñ ğasırlar boyğı tarihı, ruhani häm materialdıq mädenieti, wlttıq bolmısı – twrmıs-tirşiliginde, salt-dästüri men dünietanımdıq közqarasında, tipti twrmıstıq bwyımdarında körinis tabadı. Sonday-aq, Köşpendi örkeniettiñ negizin qalauşı Euraziya qwrlığın mekendeuşi halıqtardıñ twrmıs-tirşiliginde twtınğan ärbir bwyımınan osı örkeniettiñ deñgeyi men onı ielenuşilerdiñ (saq-üysinderdiñ) şeberligi men tabandılığın, oyşıldığı men önerpazdığın bayqaymız.  Bwl örkenietti hatqa tüsken äñgime-jazbalardan tolıqqandı wğınu mümkin emes. Sondıqtan da ğalımdar jazba derekterden basqa da, ötken zaman örkenietin, äsirese saq örkenietin tayğa tañba basqanday körsete alatın derekközi – arheologiyalıq jädigerlerge nazar audaradı.

Arheologiyalıq jädiger ğılımi twrğıda zerttelip, muzey jädigerine aynalğanda ğana öz zamanınıñ tarihımen bölisip, muzey keluşilerine ötken uaqıttıñ sırın aşıp, tarihi twrğıdağı bilimin tolıqtıruğa kömektesedi.  «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalasında erekşe atalğan osı «köşpelilerdiñ zor mädeni jetistikteriniñ şoğırı dalamızğa sırttan kelgen joq. Kerisinşe, köpşiligi osı keñ-baytaq ölkede payda bolıp, sodan keyin öz aymağınan sırtqa tarala  bastağanı mälim» [1]. 

Adamzat balası üşin osınau zor örkeniet pen mädeni qwndılıqtardı qaldırğan halıq, ol – saq-üysinder desek qatelespeymiz. Äsirese Jetisu jerin mekendegen saq-üysinderdiñ özine tän mädenietiniñ erekşelikterin bayqaymız.  2020 jıldıñ 19 aqpanında Almatı oblısınıñ M.Tınışbaev atındağı tarihi ölketanu muzeyine köşpeli körme retinde jol tartqan körmede osı erekşelikterdi ayqındap körsetetin jädigerler orın aldı.  

Körme  ekspoziciyasına «Esik» qorıq-muzeyiniñ osı künge deyingi ğılımi-zertteu jwmıstarınıñ nätijesinde tabılğan jäne tarihi-mädeni mwralarımızdıñ saqtaluına üles qosu maqsatında muzey qorına el azamattarınıñ sıyğa tartqan qwndı jädigerleri qoyıldı.  Bwl jädigerler sonau b.z.b. H–İİ ğasırlar arasında jasalıp, qoldanısta bolğan tarihi-mädeni eskertkişterimiz bolıp tabıladı. Körme ekspoziciyası tek qoladan qwyılğan, dänekerlengen twrmıstıq bwyımdar, qaru–jaraq türleri jäne äşekeyler men at äbzelderi sındı jauharlarımız qoyıldı.  

Qola qazandar - tüp tarihımızğa tereñdep, töl mädenietimizdiñ tüpki qatparlarına boylauğa mümkindik beretin jäne ejelgi metallurgiya isiniñ damu deñgeyiniñ körsetetin jädigerlerdiñ biri. Sonday-aq mıñdağan jıldar boyı Wlı dala halqımen birge jasasıp kele jatqan, atributtıq mänge ie kieli ıdıs. Köşpendi halıqtar qazandı jorıq kezinde jäne kündelikti ömirde as dayındauğa, sonımen qatar onı türli dini-ğwrıptıq salttar atqaru kezinde qoldanğan. Quıs tağandı jäne ärtürli ölşemdegi qazandar äzirge deyin Almatı oblısı Eñbekşiqazaq audanınan (1936, 1953, 1956 jj), Almatı qalasınan (1930, 1956, 1977, 1984 jj), Qırğızstannan (1901, 1905, 1908 jj) tabılğan. Osığan deyin qola qazandardıñ 80-ge juıq türleri tabılsa olardıñ arasında üş tağandı qazandardıñ ülesi basım jäne olar Jetisu jerine tiesili bolğan.

Qaru-jaraqtar – Euraziya dalasın mekendegen saq-skifterge ortaq belgilerdiñ biri. Olarmen qatar jerleu orındarınan at äbzelderi men «añ stilindegi» bwyımdar da tabıladı. Mwnı ğılımda «skif üştigi» dep ataydı. Alayda, Jetisu saqtarınıñ mädenietine tän jerleu orındarında qaru-jaraqtar salıstırmalı türde sirek kezdesetin artefaktiler sanatına jatadı. Sondıqtan ärbir jaña tabılğan qaru-jaraq aymaqtıñ ejelgi twrğındarınıñ äskeri isteri turalı bilimimizdi aytarlıqtay keñeytuge mümkindik beredi. Osınday oljalar arqılı jergilikti saq jauıngerleri qaru-jaraqtardı qaşıqtıqtağı jäne qolma-qol  wrısqa birdey ıñğaylı etip jasağandarın körsetedi. Sonımen qatar, qaru-jaraq turalı jaña mälimetter saq qoğamınıñ äleumettik qwrılımınıñ erekşelikterin rekonstrukciyalauğa mümkindik beredi. Türli kölemdegi qabirlerge mäyitpen birge ärtürli qaru-jaraqtı qoyatın dästürdiñ arqasında ärbir tabılğan jaña mälimetter bizge saq qoğamınıñ äleumettik erekşelikterin ayqındauğa mümkindik beredi. Qaru-jaraqtardıñ mol qorı aqsüyekter men jauıngerler jerlengen orta jäne iri qorğandardan tabılıp jatadı. Al kişigirim qorğandarda qaru-jaraqtar öte sirek kezdesedi [2]. Saq qaru-jaraqtarı arqılı ejelgi düniede saqtardıñ asa joğarı damu deñgeyine jetkenin jäne orasan zor quatqa ie bolğanın köre alamız. 

At äbzelderi – adam  balasınıñ tarihındağı wlı jañalıqtıñ biri, sonday-aq attı qolğa üyretu eñ birinşi qazaq jerinen bastau aldı. Saq-üysin kezeñinen at tektiliktiñ, erkindik pen danalıqtıñ jäne joğarğı älemniñ simvolı sanaladı. Adam düniege kelgennen bastap aqtıq saparğa şığarıp salğanğa deyin ayrılmas dosı sanalğan, tipti o düniege de birge baratın qanatı, serigi dep tüsinip,  baqilıq bolğandardı atımen qosa jerlegen. Jetisu saqtarınıñ jerleu keşeninde at tolığımen jerlengen küyinde tabılmağanımen qwrbandıq orındarınan auızdıq, tartpa üzbeleri sındı äbzelder kezdesedi. At äbzelderiniñ basım böligi kezdeysoq oljalar retinde tabılıp jatadı. Onday oljalardı köbine tarihi-mädeni mwra eskertkişterinen habarı joq qarapayım twrğındar tauıp alıp jatatını da belgili. Alayda, tabılğan mädeni mwra eskertkişteriniñ köbi tiisti orındarğa mälimdelip, qajetti orındarğa ötkizile bermeydi. Degenmen, köptegen azamattarımız özderiniñ azamattıq jäne ata-baba mwrasına adaldığınan tanbay tabılğan zattardı muzeylerge ötkizip jatadı. Sonday, tarihi mwralarımızğa bey-jäy qaramay, kezdeysoq tabılğan bwyımdardı muzey qorına beruge atsalısqan azamattarğa, äsirese täuelsiz jurnalist – Maqsat YAsılbaywlına, Toğızbwlaq auılınıñ twrğını Tergeusizov Farhat pen Isabaev Medetke, Besağaş auılınıñ twrğını Sergaziev Wlanğa alğısımızdı  bildiremiz.

Körmeniñ aşılu saltanatına Almatı oblsınıñ mädeniet, arhivter jäne qwjattama basqarmasına qarastı kitaphana isi, tarihi-mädeni mwra muzeyler jwmısın wyımdastıru böliminiñ meñgeruşisi Qalqabaeva Gülmira Mälikqızı, Süyinbay atındağı Almatı oblıstıq filarmoniyasınıñ dästürli änşileri, Almatı oblıstıq tarihi-mädeni mwranı qorğau jönindegi ortalığınıñ qızmetkerleri men Taldıqorğan qalalqıq agro-tehnikalıq jäne Politehnikalıq kolledjderiniñ   studentteri qatıstı. Körme ekspoziciyasımen Äsel Jaqslıqbayqızı tanıstırsa, qorıq-muzey atınan qwtıqtau sözin Jazira Qwrbanäli söylegen bolatın. Körmeni wyımdastıru barısındağı alğa qoyğan maqsan orındalıp, keluşi körermender tarapınan jılı lebizder aytıldı.

Körme wyımdastıruğa wsınıs berip, mwrındıq bolğan M.Tınışbaev atındağı tarihi ölketanu muzeyiniñ basşısı men arheologiya böliminiñ jetekşisi Jazira Barlıqanqızına, ağa ğılımi qızmetkeri Bauırjan Qwrbanğa jäne de  wjımına öz alğısımızdı bildiremiz.

«Esik» qorıq-muzeyiniñ bas qor saqtauşısı 

A.J.Amargazieva

Abai.kz

1 pikir