Beysenbi, 2 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 402. Jazılğandar — 27. Qaytıs bolğandar — 3
Abay mwrası 1652 18 pikir 18 Aqpan, 2020 sağat 12:42

«Qwmarpaz bop, maqtandı quıp ketpe!...»

(Abaydıñ «Senbe jwrtqa, twrsa da qanşa maqtap» öleñine tüsinik)

«Senbe jwrtqa, twrsa da qanşa maqtap» (1897) – maqtanğa salınu degen naşar ädetten saqtandırğan ösiet öleñ.  Üş şumaq öleñ özegi – «Kökirekti kerip, qırt maqtanğa wrınba, oğan qwl bolma!», «Eki söyleme, kisilikke wmtıl!» ideyası. Abay poeziyasın da, qara sözin de köktey ötetin ösiettiñ biri osı. Mısalğa 1892 jılğı «Külimsirep aspan twr» öleñinde Abay: «Mansap izder, mal quar, Bäri maqtan izdegen», – dep torıqsa, al, kelesi «Ne izdeysiñ, köñilim, ne izdeysiñ?» öleñinde:

Abwyır, ataq sol janda

Kimdi köp jwrt maqtasa, –

dep ulı sarkazmmen şanışadı. Sonday-aq:

Maqtau – jel söz janğa qas,

Qoşemetşil şığarğan, –

dep eskertedi. «Qoşemetşil» – özimizge etene tanıs «jağımpaz» sözi. Qoşemetşil aytqan maqtau «jel söz» äri «janğa qas» bolmağı nesi? Sebebi, ol «satılğan» jäne «satıp alınğan»  dep tüsindiredi Abay. Sol siyaqtı 21-qara sözin: «Az ba, köp pe, adam balası bir türli maqtannan aman bolmağı – qiın is», – dep bastaydı da,  «maqtan» wğımına taldau jasaydı jäne maqtanşaq paqırlardı üş türge jikteydi.  Söytip, maqtanşaqtıq – janğa qas, ruhani ösuge kedergi keltiretin kesirli minez dep anıqtap bergen.

Hoş, Abaydan sabaq aldıq pa? Joq, kerisinşe maqtanudan aldığa qara salmay, onı tipti sayasat deñgeyine deyin köterdik.  Jarıqtıq Abay osını köre bilgendey, «Senbe jwrtqa, twrsa da qanşa maqtap» öleñin:

Senbe jwrtqa, twrsa da qanşa maqtap,

Äure etedi işine qulıq saqtap.

Öziñe sen, öziñdi alıp şığar,

Qayratıñ men aqılıñ eki jaqtap, -

dep bastap, maqtan taqırıbına qaytıp oralğan.

Köpirme, dañğoy maqtau artında – qulıq. Osımen, adamdı äurege salu, jolınan taydıru  – antwrğandıq, bwl – jağımpaz qulardıñ isi. Öziñe sen, qayratıñ men aqılıña süyen! Esti kisilik degen osı. Mwnı: «Jaqsı minez-qwlıq pen aqıl küşi bolıp, ekeui birikkeni – jetilgendik körinisi»,  dep äl-Farabi babamız da qwptaydı.

«Miniñdi jasırma, qoşemetşil jwrtqa senbe, öz küşiñe sen!», «Maqtandı izdep, qayğı alma! Artılam deme özgeden!», «Qayrat pen aqıl jol tabar, Qaşqanğa da quğanğa!». Üş jıl bwrın «Äsempaz bolma ärnege» (1894) öleñinde aytqan osı ösietterin Abay:

Öziñdi sengiştikpen äure etpe,

Qwmarpaz bop maqtandı quıp ketpe!

Jwrtpen birge öziñdi qosa aldasıp,

Salpıldap sağım quğan boyıña ep pe? –

degen ekinşi şumaqta tiyanaqtay tüsken. Köptiñ auzın küzetpe, sengiştikke, qwmarpazdıqqa (ataq, abwyır aluğa) wrınba, sağımğa (baylıq, mänsap) aldanba.  Wstazdıñ keñesi – jwmır bastı pendem-au, seni tığırıqtan alıp şığar dara küş – tek öziñ, boyıñdağı qayratıñ men aqılıñ ğana! Abaydıñ şäkirti Ä. Bökeyhanov: «Öz küşine sengen halıq qana ömir bäygesin aladı»  degen. Osı  ğibratqa qwlaq türsek, külli qoğam tülep, jañarıp, keter edi-au.

Üşinşi şumaqta: «Qayğı kelse, qarsı twr, qwlay berme, Qızıq kelse, qızıqpa, oñğaqqa erme», – dey kele, oyşıl öleñdi: «Jüregiñe süñgi de, tübin közde, Sonan tapqan – şın asıl, tastay körme!», – dep qorıtadı.

Öleñ soñı – jürekke tirelui kütuli jäyt. Öytkeni, osı 1894-1897 jıldarı üş qasiet (qayrat, aqıl, jürek) Abay şığarmaşılığında eleuli orın aladı. Şübäsiz,   jürek – barşa adamgerşilik qasietter kömbesi. Onda jılılıq, dostıq, özge de  qızıq pen qazına köp-aq.  Biraq olardıñ işindegi eñ asılı – Qwday barına senim. Abay: «Jüregiñniñ tübine tereñ boyla» deytini, adam bolmısı – jan men tän. Adam bolam deseñ – öziñdi janğa bala, soğan bilet! Kemeldikke özge jol joq. Mwnı keyingi Abay: «Qwday tağala jolı... sol jolğa jürudi özine şart qılıp kim qadam bastı, ol  –  taza mwsılman, tolıq adam delinedi» (38-söz) – dep jetkizgen. Tolıq adam erekşeligi – kämil bilim äri kämil iman iesi boluında.

Mineki, qırt maqtan, yaki maqtanşaqtıq – imanğa (ar-wyatqa) antipod. Ol pendeni birtindep azdırıp, orğa jığatın bes dwşpannıñ biri. Adamnıñ jetiluine kedergi minez. Tekserilgen üş şumaqtan alar ğibrat osı.

Bügingi qazaq qoğamına keleyik, iä, oğan ne jetpey twr? Maqtannıñ «ülkendik» degen türi. Käneki, ol qanday maqtan? «Ülkendik – adam işinen özin-özi bağalı esep qılmaq, – deydi Abay, – YAğni nadan atanbastığın, jeñil atanbastığın, maqtanşaq atanbastığın, ädepsiz, arsız, baylausız, paydasız, swramşaq, ösekşi, ötirikşi, aldamşı, keseldi – osınday jaramsız qılıqtardan saqtanıp, sol minezderdi boyına qorlıq bilip, özin ondaylardan zor eseptemek. Bwl minez – aqıldılardıñ, arlılardıñ, artıqtardıñ minezi» (21-söz).

Keremet ösiet! Ülkendik, artıqtardıñ minezi turalı şınayı bilim. Asılımız Abay ülkendikke  kedergi on eki qılıqtı jipke tizgendey qılıp atap aytqan. Atalğan keseldiñ deni – tilden. Demek, söz tüzelse – el de tüzelmek! Abay sözin, aqılın qabıl alamız ba, joq, estimey, elemey jüre bermekpiz be? Qazirgi memleket ideologiyası men memleket qwruşı, yağni «titul'nıy wlt» ökilderi aldında kes-kestegen swraq osı dür.

Öleñge tüsinik osımen tämam.

Endigi aytar jäyt, alğaşqı şumaqtıñ soñğı jolı:

Eñbegiñ men aqılıñ eki jaqtap,

dep basıluda. Bwl – ağattıq. Sebebi, «eñbek» sözi sovettik däuirdiñ belgisi,  sanamızdağı «Adamdı adam etken – eñbek» qağidası – materialistik ilimniñ salğan tañbası. Abaydıñ sözin bwrmalamay «qayrat» dep jazatın uaqıt jetti. Osı payım däleline eki uäjdi keltireyik.

Birinşisi, islam teoretigi Äbuhamit äl-Ğazalidiñ «Ihya ad-din» («Dindi qayta tiriltu») attı äygili şığarması. Kitapta sufizmniñ häl (jürek) ilimi boyınşa adamnıñ Haq didarına jetui jeti satılı dep däyektelgen. Är satını «maqam» deydi. Äl-Ğazalidi orısşa söyletken V. Naumkin: «Makamı...  mogut soderjat' liş' znanie (ilm), sostoyanie (häl) i deystvie (amal)», – dey kele, maqam turalı bılayşa tüyedi: «Itak, makam triedin i vklyuçaet v sebya znanie, sostoyanie i deystvie».

Kördiñiz be, orıs ğalımı üş qasiettiñ birin «deystvie» (hareket, qayrat) dep audarğan. «Trud» demegen. Hakim Abay bolsa, «eñbek» twra twrsın, dini termin – «amal» («ğamal») sözinen  de bas tartqan. Wlt ğılımına «qayrat» terminin alğaş engizgen. Nege? Abayğa keregi –auqımdı, äri jan-jürekke baylanğan termin. Mäselen: «Jürekte qayrat bolmasa, Wyqtağan oydı kim türtpek? Aqılğa säule qonbasa, Qayuanşa jürip küneltpek» deydi. Söytip, Abay iliminde adamnıñ adam bolu kepili – eñbek emes (qwmırsqa nemese bal arası adam balasın on orap alatın eñbekşil), sana-sezim, es-aqıl, bügingi tilmen aytqanda, ruh mädenieti.

Ekinşi uäjimiz, eñbek pen aqıl terminderi jwptasqan öleñ Abayda joq. Al qayrat pen aqıl birligi barşılıq, tipti bwl ekeui egiz qozıday ere jüredi. «Jastıqtıñ otı jalındap» öleñinde oyşıl:

Qayratpen kirip, jalınbay,

Aqılmen tauıp aylasın,

dese, äygili «Äsempaz bolma är nege» öleñinde:

Qayrat pen aqıl jol tabar,

Qaşqanğa da, quğanğa.

Ädilet-şapqat kimde bar,

Sol jarasar tuğanğa,

demey me.

Söytip, öleñdegi «eñbek»-ti  «qayrat»-qa almastıru kerek. Qay twrğıdan da osığan köz jetkizemiz. Aldıñğı – «tolıq adam» tanımına qatıstı filosofiyalıq kategoriya emesi aydan anıq. Olay bolsa, äygili üşkildi (qayrat, aqıl, jürek) büldirip, jwrtşılıqtı şatastırmayıq.

Qazirgi tañda bodandıqtan bosağan moynımızğa qu tirşilik qamıtı kiildi. Nege? Öytkeni, «Ne ekseñ, sonı orasıñ». Abaydıñ «tolıq adam», Şäkärimniñ «ar-ojdan» iliminen payda alıp, iske jaratuğa asıqpadıq. YAğni tän qwmarına qarsı twrmadıq, oñğaqqa erdik. Salpıldap sağım (baylıq) qudıq. Ömir süru forması  feodaldıq, meyli, kapitalistik bolsın, jan men tän maydanı tolassız, ol maydan alañı – ärkimniñ jüregi, mwnı eskermedik.

Tüyin. Abaydıñ ülkendik turalı sözi özekti. Esti wlt, mıqtı qazaq bolamız desek,  maqtanğa salınu men sağım (baylıq) quğandı azaytu kerek. Til, aqıl men adamgerşilik tärbie negizinde küşti wlt bolıp wyısu kerek. Jatpay-twrmay wlt ğılımın damıtu kerek. Bwl «kerektiñ» bäri de, qayrat pen aqıl quatımen kelmek, äytpese, joq. Jürek şe? «Jürekten jılılıq, dostıqpenen, Bwlaqşa ağıp ğalamğa taramaqşı». Üstimizdegi Abay jılı – qazaq eli üşin meyirimdiliktiñ, aqıl-parasattıñ, özge wlttar ülgi-önege alatın ülkendiktiñ jılı boluğa bir Alla tağala näsip etkey!

Asan Omarov,

zertteuşi.

Abai.kz

18 pikir