Seysenbi, 7 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 662. Jazılğandar — 46. Qaytıs bolğandar — 6
Altın Ordağa 750 jıl 1833 10 pikir 17 Aqpan, 2020 sağat 12:51

«Altın Ordanıñ» 750 jıldığı qarsañında «Edige» eposı türik tilinde jarıq kördi

«Edige batır» eposı Altın Orda däuiri ädebietiniñ qwramına kiredi. Köptegen qaharmandıq epostardan tarihta jasağan adamdardıñ beynesin izdeu mümkin emes, al «Edige batırğa» zor tağılımdıq, tanıtqıştıq quat berip twrğan qiyaldağı emes, halıqtıq sanada öşpestey bolıp tañbalanğan Altın Orda däuirindegi iri oqiğalardıñ izi ekeni dausız. Olar epikalıq biikke köterilip berilgen.

«Edigeniñ» köp versiyalı, ondağan nwsqalı, halıq jüregine jaqın bolıp qalıptasuınıñ negizgi bir sebebi tiliniñ körkem, kompoziciyasınıñ şeber bolğandığına ğana baylanıstı emes, türki halıqtarınıñ esinen ketpestey orın alğan sol oqiğalarğa da qatıstı. Ol tarihi oqiğalar silemi är qilı ğılımi maqalalarda türli deñgeyde äñgime bolğanımen, tübegeyli tekserilmegeni äri olay isteuge sovet twsındağı solaqay sayasattıñ mümkindik bermegeni de mälim.

Epostıñ bastı keyipkerleriniñ Edige, Toqtamıs han, Aqsaq Temir, Nwraddin siyaqtı düniejüzine tanımal twlğalar boluı şığarmanıñ tarihi negizderine ayrıqşa nazar audarudı talap etedi. Sebebi zamanında jartı älemdi biriktirgen aybındı Altın Ordanı on segiz jıl bilegen Toqtamıs han, on jeti jıl boyı onıñ bilik twtqasın wstağan Edige, älemge äygili jihanger Aqsaq Temir esimderiniñ özi osını talap etedi. Bwl jerde otarlıq ezgi kezinde Altın Orda tarihına berilgen teris bağa «Edige» eposın tolıq tanıp biluge keri ıqpal etkendigin wmıtpauımız kerek. Sovettik ideologiyağa täueldi kezeñde jazılğan tarih oqulıqtarınan Altın Ordanıñ şın beynesin köre almaymız. Otarlıq sayasatqa ıñğaylanğan tarih oqulıqtarı aqiqatqa qayşı, jalğan dünieler bolıp şıqqan. Onıñ üstine saqtalıp qalğan, senimdi dep esepteletin derekter de negizinen, iri oqiğalardı ğana şejirelegen, al şın mäninde, Edige, Toqtamıs, Aqsaq Temir aralarındağı özara baylanıs anağwrlım şıtırman, iirim, bükpesi köp bolğanı añğarıladı.

Şığu tegi HİV-HV ğasırda jatqanımen, «Edige» eposın zertteu mäselesi keş qolğa alınğan. Jırdı alğaş baspasöz betinde jariyalağan türki halıqtarınıñ fol'klorın zertteude köp eñbek etken Resey Ğılım Akademiyasınıñ şığıstanu salasındağı twñğış korrespondent-müşesi G.I.Spaskiy (1783-1864) boldı. G.I.Spaskiy 1818-1824 jıldarı Sankt-Peterburgte «Sibirskiy vestnik» dep atalatın jurnal şığarğan. Jurnalda jalğız Sibir ğana emes, Qazaqstan men Orta Aziya halıqtarınıñ etnografiyası men geografiyası, fol'klorı men tarihı turalı materialdar basılıp twrdı. Ğalım «Edigeniñ» üzindisin qara söz türinde jazıp alıp, öz jurnalında 1820 jılı jariyaladı.

Akademik V.M.Jirmunskiy osı G.I.Spaskiy nwsqasın, odan soñ A.Hod'zko jazıp alğan noğay variantı ağılşın tilinde «Parsı halıq poeziyası» degen kitapta Londonda 1842 jılı jariyalanğanın jan-jaqtı bayan ete kelip, äuelgi jarıq körgen bwl eki nwsqağa «Obe eti publikacii, hotya po vremeni samıe rannie, soderjat pozdnie i ploho sohranivşiesya variantı skazaniya» degen bağa beredi.

Bwlardan soñ «Edige» eposın tanuda 1841 jılı äkeli-balalı Şıñğıs pen Şoqan Uälihanovtar jazıp alğan nwsqa auızğa alınadı. Edige turalı jırdı jazıp alu 1820 jıldan 1940 jıldar aralığında qarqındı ötuine baylanıstı jırdıñ versiyaları, tarihi negizderi, ondağı syujettik jeliler turalı azdı-köpti zertteulerdiñ, ğılımi pikirlerdiñ aytılğanı mälim. Biraq olardıñ köpşiligi epos nwsqalarınıñ baspağa dayındaluına baylanıstı jazılğan kişigirim alğı sözder türinde keledi.

Epos turalı tolımdı ğılımi pikirdi äuelgi bolıp qazaq oqımıstısı Şoqan Uälihanov aytqanına arğı-bergi edigetanuşılar tegis qol qoyadı. Şoqan-Şıñğıs nwsqası türki halıqtarı arasındağı Edigege qatıstı barlıq jırlardıñ işindegi köneligi, körkemdigi jağınan eñ qwndısı, bağalısı dep tabıladı. «Edigeni» twñğış ret orıs tiline audarıp, düniejüzi ğalımdarına tanıstırğan, jalpı kölemi elu bettik tarihi-filologiyalıq zertteuler jazıp, älemdik ğılım nazarına şığarğan da – Şoqan.

Osı jerde täuelsizdik alğan bette eski arab ärpimen jazılğan jırdı qayta oqıp, baysaldı zertteu jasağan, ülken eñbek nätijesinde tekstologiyalıq süzgiden ötkizgen, «tüsinigi auır» dep jürgen jerlerine tüsinikteme berip, soqırğa tayaq wstatqanday qılğan, Şoqan nwsqasın halıqpen qayta tabıstırğan Edige Mağauinniñ eñbegin erekşe atay ketken jön .

1927 jılı Qanış Sätbaev Mäskeude SSSR halıqtarınıñ Ortalıq baspasınan «Edige» jırınıñ Şoqan nwsqasın 3000 dana etip bastırıp şığarğan. Öziniñ alğı sözinde ğalım qazaq eposınıñ türleri men ideyalıq, körkemdik qwndılığı jöninde tatımdı pikirler aytadı.

Ş.Uälihanov nwsqasın 1934 jılı S.Seyfullin, 1939 jılı S.Mwqanov qayta bastırıp şığarğan. S.Seyfullin 1932 jılı «Qazaq ädebieti» degen monografiya jazadı. Sonda «Edige» jırına da toqtalıp ötedi. Jırdıñ bastı keyipkerleriniñ tarihta bolğan adamdar ekendigin körsete otırıp, olardıñ arasındağı tartıstıñ sebebin aşuğa wmtıladı. Şığarmanıñ körkemdik erekşeligine de zeyin audarıp: «Edigeniñ äñgimesi – qara söz aralas, jırmen aytılğan äñgimeli jır, oqiğanıñ jırları tolıq emes, qısqa aytılğan, är kezdegi şıqqan jırlardan qwralğan tärizdi», – dey kelip, «...äñgimeniñ tili bay, söz jüyeleri ädemi qwralğan. Jırları käliptingi tizbektelgen, jügirgen, ekpindi jır ölşeuimen qwrılğan. Jırdı oqığanda, – qiyalıña eskiliktegi şapqınşılıq-jaugerlik däuirlerdiñ şabısqan ekpini sezilgendey bolıp otıradı», – dep qayıradı öleñ sözdiñ körkemdik qadir-qasietin tereñ sezinetin aqın. Oyın däleldeu üşin naqtılı üzindiler beredi.

Qazaq fol'klorına ayrıqşa nazar audarğan adamdardıñ biri akademik-jazuşı S.Mwqanov edi. Onıñ osı taraptağı «Halıq qazınası» degen kitabı fol'klortanuşı ğalımdarğa keñinen mağlwm. S.Mwqanov 1939 jılı «Batırlar» degen kitaptı qwrastırıp, onıñ işine «Edige» jırınıñ Ş.Uälihanov nwsqasın engizip jiberedi. Kitapqa jazğan alğı sözinde
epikalıq şığarmalarğa tän ortaq belgilerdi körsetedi. Qazaq eposınıñ tarihi negizderin aşuğa köñil böledi. «Edige, Şora, Qobılandı, Qambar, Er Kökşeler tarihta anıq bolğan, birazınıñ oqiğası, küresi ayqın adamdar», – deydi.

Eposqa engen qaharmandardıñ ömir sürgen däuirine qaray epostıñ köneligin nemese jañalığın ayqındau şarttı wğım ekenin aytadı. S.Mwqanov: «Tarihta belgili, şındıqta bolğan qazaq ädebietindegi eñ kärisi Edige siyaqtı. Odan bwrın bolğan batırlardı qazaq ädebietiniñ tarihı äli bilmeydi», – dep tüyindeydi.

Külli türki halqına ortaq « Edige batır» eposı KSRO ıdırağalı jan-jaqtı zerttele bastadı. Epostıñ qaraqalpaqşa versiyasınıñ nemis, ağılşın tilderindegi audarmaları 2007 jılı belgili nemis ğalımı Karl Rayhldiñ audarmasımen, al noğay versiyası 2012 jılı ağılşın tiline David Hanttıñ audarmasımen Europa fol'klortanuşılarına keñinen mälim boldı.

Şığıstanuşı, türki halıqtarınıñ qaharmandıq eposın zertteuşi K.Rayhl «Edigege» sovet ökimeti qwlağannan keyin kezdesedi. Qadir-qasietin jandilimen sezingen ğalım qayrattı şağın, ömiriniñ negizgi böligin, jemisti uağın – jiırma jılın osı dañıqtı eposqa arnaydı, barlıq wlttıq nwsqasın jinaydı, nogay, qazaq, qaraqalpaq jırşılarına ayttırıp, videojazbasın jasaydı, HH ğasır ortasında Jwmabay Saydullaev, Jwmabay Nazarov siyaqtı soñğı dañqtı jırşılar qobızğa qosılıp aytqan «Edigeniñ» audiotaspasın, videotaspasın tauıp aladı. Joğarıda jazğanımızday qaraqalpaq tilindegi nwsqanı nemis, ağılşın tilderine audaradı. Al ataqqa şıqqan ğalım D.Hant «Edigeni» «Älem mädenietiniñ asıl qazınalarınıñ biri» dep bağaladı.

Endi, mine, epostıñ Ş.Uälihanov: «Edige jırı – bwl qazaqtıñ eñ keremet tarihi jırı» dep maqtağan qazaqşa nwsqası türik tiline audarılıp otır. Jalpı redakciyasın basqarğandar – qazaqstandıq professor Bekejan Ahan, azerbayjandıprofessor Galiv Saylov, Türkiyadağı Mersin unversitetiniñ professorı Ali Asılan. Kirispe sözin jazğan B.Ahan. Kitapta Türkiyanıñ asa tanımal ğalımı Ali Asılannıñ bes bettik pikiri qosa berilgen, mwnda «Edige» eposınıñ türki halıqtarına ortaq mwra ekeni, onıñ tarihqa qatısınıñ mañızdılığı, epostıñ bastı qaharmanı Er Edigeniñ älemdik deñgeydegi twlğa ekendigi, körkemdik erekşeligi turalı qwndı pikirler aytılğan.

Sonday-aq, Aqtöbedegi Baişev Uiversitetiniñ älem mädenietiniñ asıl qazınalarınıñ biri esepteletin «Edige» eposı men epostıñ bastı qaharmanı Er Edigeni nasihattauğa, ğılımi twrğıdan zertteuge zor eñbek siñirgeni, mwnıñ türki halıqtarın bir-birine jaqındatudağı mañızdılığı turasında tüyindi oy qozğağan. Bwl audarmanıñ halıqaralıq «Türik äleminiñ mädeni qazınası» jobası ayasında jasalğan mañızdı şaralardıñ biri ekenin atap körsetken.

Qorıtıp aytqanda, Altın Orda däuiriniñ asa qwndı jädigeri «Edige» tarihi-qaharmandıq eposınıñ qazaq tilindegi Ş.Uälihanov nwsqasınıñ 2020 jılı Türkiyada türik tilinde baspa betin körui - ruhani jañğıru ayasındağı qazaq ädebieti men mädenietiniñ qol jetkizgen iri jañalıqtarınıñ biri ekeni dausız.

Mwhtar Orınbasarwlı Mirov

Abai.kz

10 pikir