Beysenbi, 9 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 727. Jazılğandar — 54. Qaytıs bolğandar — 7
Swhbat 1867 12 pikir 14 Aqpan, 2020 sağat 17:52

Eki tomdıq antologiya – memlekettiñ ädebietke jasağan ülken qoldauı!

Bügin Almatıdağı «Dostıq» üyinde BWW-nıñ altı tiline audarılğan eki tomdıq antologiyanıñ twsaukeseri boldı. Antologiyağa qazaqtıñ 60 qalamgeriniñ şığarmaları engen. Twsaukeserge Memlekettik hatşı Qırımbek Köşerbaev, Mädeniet jäne sport  ministri Aqtotı Rayımqwlova, Almatı qalasınıñ äkimi Baqıtjan Sağıntaev, Jazuşılar odağı basqarmasınıñ törağası Wlıqbek Esdäulet, «Wlttıq audarma byurosı qoğamdıq qorınıñ» atqaruşı direktorı Rauan Kenjehanwlı jäne bir qauım aqındar men jazuşılar qatıstı.

«Abai.kz» aqparattıq portalınıñ tilşisi Antologiyanıñ twsaukeserine baylanıstı jazuşı, «Qazaq ädebieti» gazetiniñ bas redaktorı Däuren Quattan jedel swhbat aludı jön kördi.

Biz älemdi, älem bizdi oqısa deymin

- Däuren Qasenwlı, twsaukeser qalay ötti? Qazaq qalamgerleriniñ şığarmaların Batıs jwrtı men Arab elderi qalay qabıldap jatır eken? Osı saualdar turasında qısqaşa pikiriñizdi bilgimiz keledi.

- Bwl swraqtı «Wlttıq audarma byurosı qoğamdıq qorınıñ» atqaruşı direktorı Rauan Kenjehanwlına nemese Jazuşılar odağı basqaramasınıñ törağası Wlıqbek Esdäuletke qoyğandarıñ dwrıs edi jäne olar menen göri äserli äñgime aytıp berer me edi, alayda, jedel swhbat bolğan soñ nartäuekel, şama-şarqımşa oyıma tüygenderimdi ortağa salıp köreyin.

Sonımen «twsaukeser qalay ötti?». Resmilep aytsaq, joğarı deñgeyde ötti.  Lauazımdı twlğalardıñ jiınğa at arıtıp kelui, Antologiyanıñ twsaukeserine oray jaqsı tilek aytıp, qwttıqtauı, bwl  – ädebietke memlekettiñ bet bwrıp, qoldau bildiruge ıqılastı ekenin añğartsa kerek. Degendey-aq, Memhatşı qazaq tilinde jazılğan körkem tuındılardı tärjimalau isi atalğan eki tomdıqpen toqtap qalmaytındığın mälimdese, qala äkimi almatılıq qalamgerlerge arnalğan stipendiya jalğasın tabatındığın ayttı. Baqıtjan Äbdirwlı jiınğa kelip otırğan jastardı bir serpiltip, Almatı qalasında jas mamandarğa arnalıp mıñ päterli üy salınatındığın, ol päterler jas därigerlerge, jas oqıtuşılarğa, jas ğalımdarğa, jas aqın-jazuşılarğa tiesili bolatındığın eskertti. Megapolis basşısınıñ uädesine jastar jağı qol soğıp jattı. Biz de quandıq. Eki tomnıñ twsaukeserimen birge, biz osınday iigilikti isterdiñ memleket tarapınan jalğasın tabatının estip marqaydıq. Aytpaqşı, aldağı uaqıtta memlekettik tapsırıs boyınşa şığatın är kitaptıñ baspatabağına 250 mıñ teñge bölinetin bolıptı. Onı da jiın üstinde estidik.

«Qazaq qalamgerleriniñ prozalıq, poeziyalıq dünielerin Batıs jwrtı qalay qabıldap jatır» degen swraqqa kelsek, men bwl arada Wlıqbek Esdäulet pen Aqberen Elgezektiñ sözderine süyengendi qwp köremin. Bizdiñ jazuşılardıñ şığarmaları BWW-nıñ altı tiline: arab, ağılşın, ispan, orıs, francuz, qıtay tilderine audarıldı. Al bwl degeniñiz  – Antologiyağa engen şığarmalar arab, ağılşın, ispan, francuz tilderinde söyleytin, jiını 93 memlekette taraladı degen söz. Mısırda qos tomdıqtıñ twsaukeserine qatısqan Jazuşılar odağı Basqarmasınıñ törağası Wlıqbek Esdäulet mırza Egipet arabtarınıñ qazaq ädebietine ülken qızığuşılıq bildirip otırğanın, qazaq qalamgerleriniñ şığarmaları olar üşin jañadan aşılğan älem siyaqtı äser etkenin äñgimelep berdi. 

Batıs elderinde bolğan Aqberen Elgezek te ondağı äriptesterimizdiñ qazaq ädebietiniñ qwnarlı tiline, bay mazmwnına, qara söziniñ özi öleñ siyaqtı jazılıp, oqılatındığına qayran qalıp, «älem ädebietine ğajap bir ädebiet kelip qosıldı. Ol – qazaq ädebieti» dep jatqanın Antologiya «avtorları» men qonaqtarğa jetkizdi.

Älem ädebietin jiti qadağalap otıratın, ädebiet älemindegi keyingi trendterdi biletin adamğa qazaq ädebietiniñ işki quat küşi kemel, körkemdik deñgeyi joğarı, eşkimge wyalmay körsetuge bolatın ädebiet ekenin täpiştep otıru artıq bolar. Äytse de, bwnı tüsinbeytin, tüsingisi kelmeytin, bar men joqtı salıstıra bilmeytin pendelerge ne deysiñ? Olar üşin – «bizde tük joq». Sol «tük joqtı» ğana biletinder alaqandarına tükirip qoyıp, Antologiyağa bölingen aqşanı sanap otırğan şığar. Sanay bersin. Alayda atalğan joba birer jılda öziniñ tüpkilikti nätijesin körsetedi. Oğan kümäniñ bolmasın. Jan-jaqtı oylana alatın elderdiñ bäri mädenietke, ädebietke, qısqaşa aytqanda tuğan Otanınıñ ruhani kelbetine belgili bir deñgeyde qarjı jwmsap, özge elderge ıqpal etip otıradı. Adamzattıñ ruhani keñistiginen bölinip qalmaydı.

Bıltır biz Nwr-Swltan qalasında Aziya jazuşılarınıñ forumın ötkizdik. Sol forumda basqa emes, qazaqqa bolsınşı dep jürgen jigitter qara baqır sanap, igilikti istiñ qaraday berekesin ketirip, maqalalar jazıp jattı. Bizdiñ forum ayaqtalğan künniñ erteñinde Elordamızda maşina-träktir saymandarın qwrastıruşılardıñ düniejüzilik pe, Qwday-au, Euraziyalıq pa, bir forumı bastalıp ketti. Oğan bölingen qarjı, tipti, orasan. Traktor twrmaq arba şığara almay otırğan eldiñ, azamattarı, biraq, ünsiz qaldı. Men önertapqış emespin. Äytkenmen, meniñ boyımda ruhani dünie jasay alatın qabilet bar. Meniñ sol qabiletimdi meniñ jäne özge elderdiñ memlekettik biligi, qayırımdı jandar, mecenattar qoldap jatsa, onıñ nesi ayıp? Bılay da älemdik qarjı narığı las isterge: sayasatqa, äskeri küşterdiñ äleuetin arttıruğa, qara piarğa jwmsalıp jatqan joq pa?

–  Jazuşılar odağı men «Wlttıq audarma byurosı» Antologiyanı şığaruda köp jwmıstar atqarğan siyaqtı. Osı jayınan birer söz aytpas pa ekensiz?..

– Men  – «Qazaq ädebieti» gazetiniñ redaktorımın.  Gazettiñ jwmısın köbirek bilemin. Alayda maqsat-müddesi bir wjım bolğandıqtan qwlağımdı türe jüremin ğoy. Iä, Antologiyanı şığaruda atalğan eki wyım tabandap otırıp is tındırdı. Odaqta aldımen şığarmalar irikteldi. Avtorlardıñ tüzimi jasaldı. Bizdiñ aqın-jazuşılar şetinen asau twlğalar ğoy, bireui ana şığarmasın aytıp, bireui «Antologiyağa mına şığarmam ense eken» dep biraz mezi qıldı. Onı jasırıp qaytemiz?.. 

– Söziñiz auzıñızda, Qabdeş aqsaqal Jwmadilov twsaukeserde «Men Antologiyağa «Ajaldan qaşqan perişte» degen äñgimemdi wsınıp edim, basqa äñgimem audarılıptı» dedi ğoy.

– Iä, dedi. Biraq Qabekeñ – şığarmağa bay jazuşı. Qay düniesin qay tilge audaram dese de, mümkindigi jetip artıladı. Sol sebepten metrdiñ älgi sözin änşeyin bazına dep tüsinu kerek. Onıñ üstine post-industriya däuirinde otırğan Batıs oqırmandarınıñ swranısın amalsız eskeruge tura keledi. 

Biz  – Wlı dalanı mıñ jıldar boyı mekendep kele jatqan elmiz. Orıs bodandığına tüsken soñ sırtqı dünieden baylanısımızdı üzip aldıq. Bizdi biletin, tüsinetin jwrt az. Men sağan aytayın, şet eldiñ jazuşıları Äuezovti bilmeydi. Jay adamdar emes, jazuşıları bilmeydi. Jä, ol öz aldına bölek äñgime. 

Wlı dalanı mekendep ülken mädeniet jasağan, salt-dästür qalıptastırğan, alıs-jaqın eldermen Wlı Jibek jolındağı baylanısta otırğan halqımız toqırap-toqırap keldi de, orıs bodandığına tüsti. Alayda öziniñ ğajap tilin joğaltqan emes. Qazaq aqın-jazuşısı  – sol tildi jalğastıruşı orta. Erekşe orta. Biz şığarmalarımızda jüyrik attı, qıran qwstı, qwmay tazını däripteymiz. Tabiğattı tamıljıta suretteymiz. Astarlap söyleymiz. Mäselen, bir äulet soğıstan nemese köldeneñ kelgen kesapattan tügel köz jwmsa, «otı öşti», «tüñiligi türilmey qaldı», «keregesi sögildi» deymiz. Endi osını taqwl-twqıl tildegi ädebi şığarmalardı oqıp otırğan elge tüsindirip kör. Osı rette Rauan Kenjehanwlınıñ «Wlttıq audarma byurosı» keremet jwmıs ülgisin, zamanaui mendejmenttik qızmet körsete aldı dep ekpin tüsire aytqandı jön köremin. Rauandar Wlıbritaniyada Kembridj Universtitetiniñ Baspa isi siyaqtı alpauıt ortalıqtarmen üzbey kelissözder jasadı. Qazaq jobasınıñ qwnın tüsindirip baqtı. Tek Britaniyada ğana emes, Ispaniyada da, Mısırda da, t.b. osınday iskerlik jwmıstardı şeber wyımdastıra bildi. Audarmaşılardı birneşe ret elge alıp keldi. Olar şığarma avtorlarımen jüzbe jüz kezdesip, swraqtarın qoydı, bilmegenderin bildi. Solardıñ qaysıbiri qazaq halqın jaqın tanıp, dos bolıp ketti. Şañıraq degenniñ ne ekenin tüsindi. Wlttıq tağamdarımızdan däm tattı. Wlttıq dünietanımımızğa boyladı. Söytip qazaq ruhaniyatınıñ kökjiegin keñeytuge, qazaq ädebietin älem ädebietimen wştastıruğa at salıstı. Qwdayğa täuba, osınday künge de jettik. Endi qazaq qalamgerleriniñ tınısı aşıla tüsetin boladı.

– Siz öziñiz Antalogiyağa qanday şığarmañızdı wsındıñız?

–  «Permedegi «Pigmalion» degen äñgimemdi wsındım.

– Audarmaşılar tarapınan qandayda bir swraqtar boldı ma?

- Bolğan joq. Öytkeni men qazaq tiliniñ qwnarın qay äñgimeme siñirip jazsam da, Şığıs pen Batıstı teñ oylap jazamın. Äñgimeniñ oqiğası şiırqqan twsında baqsı men dertti suretşiniñ biri bura, biri mısıq, biri qamşı, bir qalqan bolıp arbasatın twsı bar. Magiyalıq hal. Sonı tärjimandar tüsine almay ma eken dep oylağam. Joq, olay bolmaptı. Qayta äñgimeniñ sol tartıstı twsın joğarı bağalaptı. Qazaq tilinde boyauğa, tüske qatıstı da sözder, teñeuler köp. Men atalğan äñgimede kök tüstiñ on-on bes türin qoldanğam. Ol tüsterdiñ balaması, qızıqtı qarañız, altı tilde de bar bolıp şığıptı. Biz qazir älemdik ädebiettiñ kontkesinde otırmız. Osını ämse eskere jüruimiz kerek.

- Antologiyanıñ twsaukeserinde ädettegidey söz alğan ülkender jağı ärneniñ basın şalıp, külkige qalıp jattı. Oğan ne deysiz?

- Ne deymin? Bası artıq äñgime deymin. Sofı Sımataev pen Iran-Ğayıp ağamnıñ ne aytqanın Memhatşı tügil meniñ özim wqpadım. Mwhtar Şahanovtıñ är jerde oqıp jürgen öleñin qabılday almadım. Dwrısı – osı kisilerdi jiınğa şaqırğanda bölek dastarhan jayıp, ärqaysısınıñ qolına qoydıñ bir-bir basın wstatıp, bata alıp qana qoyu ma dep oylaymın. Öytkeni, biliktegi azamattarğa ayqay emes, naz, bazına, ökpe emes, wtımdı oy, elge kerek söz aytu kerek. Olar bizdiñ orındı wsınıs, pikirimizden qanattanadı. Kündelikti jwmıstarına paydalanadı. Alayda, bizde aqıldı, sabırlı qalamgerler bar. Solardıñ oyında jürgen sözdi joğarı jaqqa Jazuşılar odağınıñ bügingi basşılığı ädemi jetkizip jür. Sondıqtan da Odaqtıñ jwmısı ilgerlep, aynalasına qalamgerler jinala bastadı. «Wlttıq audarma byurosı» da jıl ötken sayın igilikti jwmıstarın eseley tüsude. Osı jobanıñ jwmısı ilgerlep, biz älemdi, älem bizdi oqısa eken dep armandaymın.

Swhbattasqan: Nwrbike Bekswltanqızı

Abai.kz

12 pikir