Düysenbi, 30 Naurız 2020
Ädebiet 2886 8 pikir 14 Aqpan, 2020 sağat 12:59

Duman Ramazan. Dauıs

Kök aspan qabağın tüyip, tünerip twr. Almatı şaharı küñgirt küydiñ qwşağına engen.

Joldıbay tereze jaqqa jaqındap kelip, sırtqa köz tastadı. Japıraqtarınan taqa arılıp, twttay jalañaştanğan tal-terekterdiñ bwtaqtarı ayqış-wyqış arbiıp, iir-qiır erbiip, közge qoraştau körinedi.

Aldıñğı jağındağı at şaptırımday aşıq alañdı qaq jara ülkendi-kişili maşinalar ersili-qarsılı ağılıp jatır. Adam qarası sirek.

– Osı jerde qanşama jazıqsız jan­nıñ qanı tögildi-au!.. – Qas-qabağı tüyilip ketti. – Qayran, bozdaqtarım-ay! – Keudesin kere auır kürsindi.

Tınısı tarılıp, terezeni jwlqi aştı. Mwñ torlağan jüzin salqın samal aymalap, jansarayın aşıp jibergendey boldı. Keñ tınıstap, taza auanı işine jwta jwtınıp qoydı.

Qaltasınan temeki alıp twtattı. Qw­şır­lana sorıp, tütindi mwrnınan budaq­tatıp şığardı.

Osı sät hatşı qız – Güljayna jaynañ qağıp kirip keldi. Qıp-qısqa qızıl köy­lek kiip alıptı. Joldıbaydıñ közi bir­den onıñ appaq toq baltırına tüsti. İşip-jep baradı. Swludıñ qısılıp-qımtırılatın türi joq, «äp, bälem, qalay eken?» deytindey, közi külimdep, jımıñ qağadı.

– Jwmanazar Serikbay degen jazuşı kelip twr. «Dosımın», – deydi. Kirsin be?

– Köylegiñ ädemi eken! – Temekisin qayıra sorıp, tütinin tisiniñ arasınan şaşırata şığardı.

– Köylegim ğana ma?

Joldıbay eriksiz ezu tarttı:

– Qwlpırıp ketipsiñ! – Swqtana qaradı.

– Rahmet! – Boyjetken bwrañ qaqtı. – Bügin bäri tamsanıp, tañdayların qağıp jatır. – Özine-özi dän riza.

– Kim tağı? – Ädeyi swradı.

– Temekini nege köp tartasız! – Qız äñgimeni basqa jaqqa bwrıp äketti. – Kök tütin ğoy, tüge! Twnşıqpay, qalay otırsız?

– Swrağıma jauap bermediñ ğoy!

– Jauapsız mahabbat siyaqtı jauapsız swraqtar da boladı…

Joldıbay miığınan mırs etti. Sıñ­ğırlay külgen qılıqtı qızdıñ qwla­ğın­dağı jalt-jwlt etken altın sırğağa közi tüsti. Ötken jılğı tuğan küninde özi sıylap edi-au! «Ädemi qızğa ädemi sırğa ädemi jarasıp twr, – dedi iştey özine-özi riza bolıp, – Qırıq jıl otasqan bäybişeme de bwnday qımbat sırğa sıylağan emespin.»

Qızdıñ erkine salsa, sözin ötkizip, aytqanın istetkisi keledi. Biraq talaydı körgen äkki qu emes pe, oğan köne qoyması belgili. Qalay degenmen, bastıqtıñ atı bastıq, bir künde bolsa qolında bilik twr, tım erkelikti kötermeydi. Ara-arasında ärneni bir sıltauratıp jer-jebirine jete jekip, ädeyi ıqtırıp qoyatını bar. Jas qızdı özine kiriptar qılıp wstaudıñ amal-aylası. Irbıñdap-jırbıñdağandı jaqtırmaydı, ne aytsa da qarsılıq bildirmey, ünsiz köne bergenin qalaydı. Birden jauap qata qoymağanı da sol.

Az-kem oylanıp twrıp qaldı. Jw­manazar… jalpı, jaman adam emes. Etene aralaspasa da, qarım-qatınası täp-täuir, jüz şayısqan jeri joq. Nege ekeni belgisiz, keybir quayaqtar jatıp kep jamandaydı, biraq özine qılğan eş jamandığı joq. Sondıqtan büyregi bwrıp, iş tartıp twratını da ras. «Ne şaruamen jür eken, özi?! Bir bwyımtayı bar-au! Orındauğa bolatın bolsa, körermiz. Öytkeni bwnday adamdarmen jaqsı qarım-qatınas jasağan dwrıs. Sırtıñnan maqtap jürse de jaman emes qoy! Al eger şeşilui qiındau mäsele bolsa, öti jarılıp ketse de, aşığın aytarmız.»

Joldıbay qaytadan temeki twtattı. Qwşırlanıp wzaq sorıp, tütindi auzınan budaqtata şığardı. Qır körsetkendey qız jaqqa qaray ürlep qoydı.

Güljaynanıñ öñi lezde bwzılıp sala berdi. Bastığınıñ osılay özinşe bola qalatını tipten de wnamaydı. Keyde jasına da, tipti bastıqtığına da qaramay, «öziñşe bola qalmaşı!» dep aytıp salğısı keledi. Ädep saqtay ma, joq, älde batılı jetpey me, äyteuir ayta almaydı. Bwl jolı da küttirip qoyğanın jaqtırmay:

– Kirsin be? – dedi sızdanıp. – Joq, älde…

Joldıbay köziniñ astımen edireye qarap:

– Kirsin! – dedi dauısı qatqıldanıp.

Hatşı qız böksesin bwltıñ etkizip, bwrıla berdi. Joldıbay onıñ artınan swqtana qaradı: «Swlu-aq!.. Bwzılmağan qwlın müşesin, sımbattı müsinin aytsañ­şı!.. Ayaqtarı qanday tüp-tüzu!.. – dedi iştey kübirlep, – Osınday has swludı bauı­rı­ma basıp jürgen özim de mıqtımın-au!..»

Artınşa kabinetke orta boylı, qoñqaq mwrın, bwjır bet, jası alpıstı alqımdap qalğan Jwmanazar Serikbay kirdi. Basında şaşaqtı börik. Üstine qoñır barqıt kostyum-şalbar kiip, aq köylekke qızıl galstuk tağıp alğan. Qolında bılğarı qara portfel'.

– Assalaumağaleykum! – dedi dauısın sozıp. – Kabinetiñ netken keñ?! – Tañdanısın da jasıra almay, jan-jağın közimen aynala şolıp ötti.

– Uağaleykumassalam! – Joldıbay qol alıp amandastı. – Kabinet osı endi… – Boyın maqtanış sezimi biledi, – Kel, otır, Jwmeke, – dedi qarsı aldındağı orındıqtı qolımen nwsqay. – Hal-jağday qalay?

– Bäri jaqsı, Joldeke! – Jwmanazar sabırmen söz sabaqtadı, – Özderiñde ne jañalıq, ne özgeris?

– Bälendey jañalıq joq!

– Bala-şağa aman ba?

– Qwdayğa şükir! – Joldıbay bwl ta­qırıpta söz örbitkisi kelmey, qısqa qayır­dı. Aldıñğı jağında twrğan ap­parat­tıñ bir tüymesin basıp qaldı da: «Şay äkel!» – dedi bwyıra söylep. Jwmanazar oğan män bergen joq, tek közin tiktey bir qaradı da qoydı.

– Jwmıs auırlau şığar. Jalı küdireygen mekeme ğoy.

– Iä, qapılıs. Öziñ de bastıqsıñ, bilesiñ ğoy.

– Bizdi qoyşı! Tört-bes qatınmen alısıp kün ötkizip jatırmız. Bwrınğı bastıq öñkey misızdardı jinap alıptı. Tipti söz wğatın bireui joq. Şarşattı äbden… şaştı da ağarttı… – Qabağı kirjiip ketti. – Qalay qwtılarımdı bilmey jürmin!

Osı kezde Güljayna temir tabaqpen eki kese şay men konfet-peçen'e salınğan tarelkanı kötere kirdi de, ekeuiniñ aldına qoyıp, ret-retimen jayğastırıp, ün-tünsiz şığıp ketti. Jwmanazar onı közimen qarsı alıp, şığarıp saldı.

– Iä, bwl jaqta qaydan adasıp jürsiñ? – dedi Joldıbay sır suırtpaqtap.

– Men Jazuşılar odağında Proza keñesin basqaram ğoy!

– Bilemin ğoy.

– Bilseñ, bılay…

Qwlağı eleñ ete qaldı.

– Halıqaralıq «Alaş» ädebi sıylığı biıl da berilmek. Jaqında şeşemiz. Biraz adam qwjat tapsırıptı. Qarap körsek, öñşeñ halturşikter. – Qızılğa tüser qıranday qas-qabağı tüyile tüsti, – Ataña nälet, olarğa märtebeli «Alaş» sıylığın bersek, sözge qalarmız. Sondıqtan äri oylap, beri oylap, ädebiettiñ müddesi üşin seniñ kandidaturañdı oñ körip otırmın. Atıñ da, zatıñ da darday, atağıñ jer jarıp twr, qay jağınan bolsın, layıqtısıñ!

Maqtağandı kim jek körsin, onıñ sözi janına jağıp ketse de, sır aldırmauğa tırısıp:

– Nietiñe rahmet, Jwmeke! – dedi közin joğarı qarata oylanğan keyip tanıtıp, – Biraq men – Memlekettik sıylıq alğan adammın. Wyat bolmay ma?

– Äy, Joldıbay, – Jwmanazardıñ dauısı qatqıldau şıqtı, – berer bolsaq, adam tappay otırğanımız joq. Memlekettik sıylıq alsañ ne bolıptı?! Bwl – halıqaralıq sıylıq. Onıñ üstine, «Alaş» degen qasterli, qasietti söz. Mıñ dollar köleminde aqşası bar, şekeñdi jarama-ey! Bala-şağañnıñ nesibesi. Erikkennen jürgen joqpın, sıylıq sağan emes, sen sıylıqqa kereksiñ! Öziñ sekildi talantımen top jarğan twlğalar alsa, sıylıqtıñ da märtebesi joğarılaydı, qadiri artadı. Köp sözdi qoy da, jaña kita­bıñ­dı bäygege qos. Al ar jağın özimiz retteymiz…

Jwmanazardıñ äy-şayğa qaratar türi joq, «qatıssañ da – qatısasıñ, qatıspasañ da – qatısasıñ» degendey, bwyıra söyleydi. Jaqsı söz janına jaqqan Joldıbay: «Äy, onıñ şınımen osınday aqşası barma-ey?» dep swrağısı keldi de, wyatı jibermey, ol oyınan tez aynıdı.

– Jwmeke, oylanayın! – dedi sabırlı qalpın saqtap.

– Qwday-au, oylanatın nesi bar?! Qwjat qabıldaudıñ ayaqtaluına bar-joğı bir jarım-aq kün qaldı.

Jwmanazar osımen sözim tämam degendey, jötkirinip aldı da, ornınan jaymen köterile berdi. Aldına qoyılğan kesege de, kämpit-peçen'ege de qol sozbadı. Şay işilmegen küyi suıp qaldı.

Joldıbay eşteñeden sekem alğan joq. Qwrmetti qonağınıñ aytqan sözderine imanday senip, jılı şıraymen şığarıp saldı.

Qayta aynalıp keldi de, jwmsaq kreslosına sılq etip otıra ketti. Közin tas jwmıp alğan. Köñil şirkin kök dönendey jüytkidi. «Halıqaralıq «Alaş» sıylığı… Şınında da, atınıñ özi nege twradı?! Onıñ üstine, mıñ dollar aqşası bar eken… – Säl oylanıp, – Äy, biraq el ne deydi, qalamdastar qalay qaraydı?»

Osılay az-kem oylanıp otırdı da, üsteliniñ astıñğı jağındağı qara knopkanı jaymen basıp qaldı. Sol-aq eken, Güljayna külim qağıp kirip keldi.

– Ne aytasız, törem? – Qıp-qısqa qı­zıl köylektiñ qos etegin kötere şır aynaldı.

Joldıbay şıday almadı. Ornınan jas jigitterşe şiraq köterilip keldi de, Güljaynanı aş belinen qapsıra qwşaqtay alıp, erninen süydi. Ekeui bir-birine kene­şe jabısıp, aymalasıp ölip-öşip baradı. Kenet Joldıbay oqıs qimıldap, bireu sığalap twrğanday imenşiktep, şeginşektey berdi:

– Qoy, bireu-mireu körip qalıp, masqara bolmayıq! – dedi saqtıq oylap.

– Osı üşin şaqırdıñız ba? – Gül­jayna qılımsıp, sıqılıqtay küldi.

– Ämirjandı şaqırşı!

– Qazir… – Qız qayqañday jöneldi.

Joldıbaydıñ köñili köteriñki. Özine-özi dän riza: «Qwdaydıñ bwnısına da şükir! Qızmetim bolmasa, – Kreslosın sipalap qoydı, – jwlımır Jwmanazar bwlay aldıma sümeñ qağıp keler me edi?! Mına jas swlu qwşağın aşıp, jwparın şaşarma edi?!. – Osı sät oyına jalğız qızı Janar oralıp, kibirtiktey berdi. Jas swlular turalı oylağanda keyde osılay qızınıñ körkem beynesi köz aldına kölbeñdey qalatını bar, – Özim tügil, qızımnan jiırma jastay kişi ğoy. Ne istep jürmin özi?! Allanıñ emes, qu näpsiniñ qwlı bolıp jürgen joqpın ba?! – Tağı da oyğa battı, – Äy, biraq endi kämelettik jasqa tolğan, oñ-solın tanığan boyjetken ğoy. Sezim jas tañdamaydı, kimniñ jüregine wya saların özi ğana biledi. Eñ bastısı, bir-birimizdi jaqsı köremiz, süyemiz» Şınında da, «Güljaynaş, men seni bäribir baqıttı ete almaymın, al baqıtsızdıqqa duşar etuim bek mümkin! Osı jürisimizdi qoyayıq!» – dep talay eskertken. Bwğan asau sezim boy bermey keledi.

Otırğan küyi qos qolın kezek erbeñ­detip, kerilip-sozılıp qoydı.

Osı sät Ämirjan imenşiktey esik aştı.

– Şaqırdıñız ba, ağa? – Közi jıpı­lıq qağadı.

– Iä, kel! Aqıldasatın şarua bolıp twr.

Ämirjan eppen basıp kelip bastığınıñ aldıñğı jağındağı orındıqqa jayğastı. «Iä, ayta beriñiz, qwlağım sizde!» degendey, swraulı jüzben jautañday qaradı.

– Äñgime bılay… – Joldıbay tamağın kenep, jötkirinip qoydı, – Bağana Jwma­na­zar Serikbay kelip ketti… Ana öziñ redaktorlıq etken jaña kitabımdı halı­qara­lıq «Alaş» sıylığına wsınuımdı ötinedi. Bizge qarağanda qazirgi ädebi ahualdı jaqsı bilesiñ ğoy, bwğan qalay qaraysıñ?

– Ağa, ol derekti tuındı ğoy!

– Derekti bolsa, ne bolıptı?

– Körkem şığarma wsınu kerek şığar?! – Ämirjan kümiljiñkirep jelkesin qasıdı.

– Äy, odaqtıñ Proza keñesiniñ törağası Jwmanazardıñ özi qolqalap otır ğoy. Tipti bwl meni jarılqau emes, «ädebiettiñ müddesi, sıylıqtıñ märtebesi üşin kerek», – deydi.

– Jwmanazar qırttı bilemiz ğoy, onıñ özi kim, sözi kim?

– Oy, sen de aytadı ekensiñ! – Közi aq­iıp ketti, – Ol sonda baqay eseppen keldi deysiñ be?

– Solay oylaymın, ağa! – Şının ayt­tı.

– Äy, aytşı, öz basıña qanday jaman­dıq jasadı?

– Jeke özime jamandıq jasağan jeri joq. Elden aramza tirlikteri turalı jii estimin.

– Mine, kördiñ be? Keybir kerauızdar mağan da jamandaydı. Eger özime jamandıq jasamasa, el ayttı eken dep, sebepsizden-sebepsiz qosıla ğaybattauım kerek pe?! Şındığında, ol özi şındıqtı betke aytatın birbetkey adam. Qıñırlığı da bar. Dwşpandarı da köp. Mine, älgindey äñgimeni oydan qwrastıratın solar. Senbe olarğa! Bizdiñ sırtımızdan da kimniñ ne aytıp jürgenin qaydan bilesiñ?!.

Bwdan äri öz oyın aşıq aytıp abıroy tappasın sezgen Ämirjan ağası ne dese de ünsiz basın şwlği berdi. Joldıbay da aqımaq emes, onıñ kirjigen qas-qaba­ğınan-aq oyın aynıtpay oqıdı:

– Jaqsı. Jwmısıñdı istey ber. – Sözin şort kesti, – Kerek bolsañ, tağı şaqırtamın.

– Jaqsı, ağa! – Ämirjan ornınan jıl­dam köterilip, «qwtıldım ba, joq pa?» – degendey, ayağın asığa basıp kabinetten şığıp ketti.

Oñaşa qalğan Joldıbay tağı oyğa berildi: «Mına päle şığarmamnıñ sätsiz­deu şıqqanın bilip twr-au!.. «Derekti proza» dep, äriden orağıtıp, qipıjıqtap ayta almay twrğanı da sol ğoy. Şınında da, layıqtı şığarma wsınu kerek qoy! Sıylıq alam dep, jamanat jamap almayın!»

Osınday oymen ornınan twrıp, esikke qaray bet aldı. Şığa beriste Güljayna men kölik jürgizuşisi Samat qaltatelefonnan kino körip otır eken. Iıqtarı janasıp, bastarı tüyisip ketken. Wrlıqtarınıñ üstinen tüskendey közderi alaqtay orındarınan atıp twrdı. Samat telefonın şalbarınıñ qaltasına süñgitip jiberdi de, apıl-ğwpıl aldığa oza berdi. Joldıbay Güljaynağa «Ne büldirip jürsiñ?» degendey, ala közimen edireye bir qaradı da, jüre berdi.

Kölik jürgizuşisi – şapşañ qimıl­daytın eti tiri jigit. Bir jamanı, artıq-auız sözi köp. Söylep kep ketkende auzı-auzına jwqpaydı. Ara-arasında ötirikti de qosıp jiberedi. Sırtınan onı eldiñ bäri «Radio» dep ataydı. Keyingi kezderi hatşısınıñ qasınan aynalsoqtap şıqpaytın ädet tauıptı. Bir-eki märte onı jaldap twratın päterine jetkizip saludı tapsırğan. Sodan beri ekeuiniñ ım-jımdarı bir bolıp bara jatqan siyaqtı. «Äy, osılar köñil qosıp jürgen joq pa eken?» degen de küdik-kümän payda boldı. Qızğanıştıñ qızıl iti keudesin tırnalap ötti: «Boydaq bolsa, bir säri, bwl jügirmektiñ de äyeli, bala-şağası bar ğoy… Meniñ qızığıma ortaqtasıp, twnı­ğımdı şayqağısı kele me eken, ataña nälet. Osıdan birdeñe sezsem, birden jwmıstan quamın», – dep ızbarlanıp qoyadı iştey. «Äy, sen, Güljaynağa köp jaqınday berme!» – dep aytıp salğısı keldi de, bir sät özin-özi sabırğa şaqırdı: «Qoy, bwl päle sırtımnan söz aytıp, mazaq qılar. Odan da Güljaynağa eskerteyin. «Tana közin süzbese, bwqa jibin üzbeydi» ğoy!»

 

* * *

Äyeli şay qamımen as üyde jür eken. Wzın maykasın teris kiip alıptı. May şaşırağan ba, aldı saltaq-saltaq. Körgen boyda ıstıq qanı oynap basına şaptı:

– Mına jürisiñ ne, äkeñ!.. Menimen bireu ilesip kelse, qaytesiñ?! – dep aqırıp qaldı.

Küyeuiniñ minezin jaqsı biletin Biğayşa läm-mim demesten ayağınıñ wşımen basıp barıp, jatın bölmege zıp berip kirip ketti de, kir-kir eski halatın kiip şıqtı. «Basqa kietin eşteñe joq pa?» – dep tağı ayğay salğısı keldi de, «auırıp jür ğoy, bayğws, jüregin auırtpay-aq qoyayınşı» dep tilin tistey aldı. Wrısqısı kelgennen wrıspaydı-au, jüris-twrısı men istegen isi köñiline eş qonbaydı-aq.

Wlı men qızı da üyde eken. Twla boyı twñğışı Janar qırıqqa tolsa da twrmısqa şıqpadı, biraq oğan eş ökpesi joq. Qas-qabağına qarap, qaşanda qwraq wşıp twradı. Renjitken, wyatqa qaldırğan jeri joq. Qwdayğa şükir, aqıldı, bilimdi, jauapkerşiligi de mol. Joğarı oqu ornında sabaq beredi. Talanttı ğalım, wlağattı wstaz. Ğılım doktorı, professor. Keyde qızınıñ oñ jaqta otırıp qalğanına özin de kinälaytını bar. Ekinşi kurs oqıp jürgen kezinde: «Söz baylasıp jürgen jigitim bar, qarapayım auıldıñ balası, twrmısqa şıqsam, qalay qaraysızdar?» – dep rwqsat swrağan. Bäybişesi ekeui de auıldan şıqqandarına qaramay, «qarapayım auıldıñ balası» degeninen şoşıp, «äli erte, aldımen oquıñdı bitirip, diplomıñdı alıp al» degendi sıltauratıp, qwttı ornına qonuına kelisim bermegen. Bir jağınan on toğızğa jaña tolğan ükili ümitin bireuge jastay äyeldikke beruge köñili de, közi de qimağan, şınımen de äli erterek dep oylağan. Ata-anasınıñ sözin jerge tastay almağan ibalı boyjetken köziniñ jasın bwlay-bwlay, işten tınıp qala bergen. Äke emes pe, sodan keyin-aq qızınıñ boyındağı kürt özgeristi birden bayqağan. Minezi de aşıq-jarqın edi, tomağa-twyıq küy keşti. Eñ jamanı, erkek ataulığa mülde moyın bwrmay ketti. Bar aldanışı – oqu boldı. Jarıq jalğannıñ pendelik qızıqtarınan köñili suıp, ğılımnıñ soñına şıraq alıp tüsti. Ärine, ğılımda jetken jetistigi auız toltırıp aytuğa twrarlıq. Biraq jwdırıqtay jüregindegi şer-şemen qatqan toñday jibimey keledi.

Keudesin kere auır kürsingen Jol­dı­bay­dıñ köñili bwzılıp, jalını qayta bas­tağan janarınan ıstıq jas ırşıp tüsti: «Obalıña qaldım-au, qarğam! Keşirşi, aynalayın!» – dedi iştey kübirlep. Ökiniş özegin örtep, tamağına öksik tığıldı.

Qonaq bölmedegi divanda türsişeñ telefon şwqılap otırğan wlına ejireye qaradı. Ol da äkesine köziniñ swğın qadadı. Şaşı maylanıp, wypa-twypası şıqqan. Boyın aşu kernedi: «Tım qwrımasa, dayın twrğan suğa juınıp-şayınıp alsa boladı ğoy! Qarğayın desem – jalğızım, qarğamayın desem – jalmauızım!» – dedi de qoydı işinen.

Wlınıñ qarasın körse boldı, qaraptan-qarap jını qozadı. Äbden şarşatqan, jüregin auırtqan, janın jüdetken, jüykesin tozdırğan. Qañğıbasqa wqsağan sıqpıtına qarap jer-jebirine jetip, sıbap salğısı keldi, biraq tağı özin-özi sabırğa şaqırdı. Öytkeni söz wğar balanı körip te twrğan joq. Äbden köñili qalğan, jüregi şaylıqqan. Onıñ üstine, minezi de şataq, basınan söz asırmaydı. Sıylamaq tügili, birdeñe dese, auız aştırmay, qabağan itşe arsılday jöneledi.

Otız segizge kelse de, bas qwrayın, el qatarlı eñbek etip, tabıs tabayın degen nieti de joq. Jalğız wl bolğan soñ mañdayınan şertpey, ülde men büldege orap, erkeletip ösirgen. Jatıp işer jalqau, sausağınıñ wşın da qimıldatqısı kelmeydi. Ömirge mülde ikemsiz, äli künge deyin twraqtı jw­mısı da joq. Oqudı da jarıtpadı. Alğaşında «Sender siyaqtı qwl bolğım kelmeydi, biznes jasaymın, bay bolamın, şalqıp ömir süremin», – dep, arı-beri şapqıladı. Onısınan tük şıqpadı.

Talay märte abıroy-bedelin salıp jürip täp-täuir qızmetke de ornalastırdı. Biraq bir jerde twraqtap istemeydi, şığıp qala beredi. Böten adam onıñ erkeligin qaşanğı kötersin! Jalğız wlı däl osınday sujwqpas boladı dep kim oylağan?! Wrıstı da, wrdı da… Tipti közinen jas parlay otırıp aqıl aytqan künderi de az bolğan joq. Ökinişke qaray, onıñ bärinen eş qayır bolmadı. Tabısker äkesine äbden senip, iek artıp alğan. Qırıqqa kelgenşe moynına minip, tapqan-tayanğanına ortaqtasıp, masıl bolıp keledi. «Qwday saldı, biz köndik!» dep, amalsızdan bärine ünsiz köndikti. Könbegende ne isteydi?!

Özi barda aştan ölip, köşten qala qoymas. «Jaman aytpay, jaqsı joq», eger oqıstan bir jağday bola qalsa, ne bolmaq?! Qaytip otau qwrıp, qalay kün körmek? Osını oylasa, jüregi sızdap, janı jay tappay ketedi: «Qañğıbas atanıp, köşe kezip, qoqıs jağalap ketpese jarar edi?!»

Qaramağındağı eki jüz adamdı qas-qabağımen-aq ıqtırıp, aldında qwrday jorğalatıp qoysa da, wlına sözin ötkize almay-aq keledi. Sırttay eldiñ bäri bwnı tört qwbılası tügel adamday köretini de ras. Qızğanıp, qızığa qaraytındardıñ qatarı da az emes ekenin iştey sezedi. Sebe­bi, Qwday jolın oñğarıp, jiırma jeti jasınan bastap at üstinen tüspey keledi. Gazet-jurnal redaktorı, wlttıq tele-radio korporaciyasınıñ törağası siyaqtı lauazımdı qızmetter atqardı. Bir-eki märte Joğarğı Keñeske deputat bolıp ta saylandı. Ataq-abıroydan da kende emes. Basqasın aytpağannıñ özinde, Qazaqstannıñ halıq jazuşısı, memlekettik sıylıqtıñ laureatı. Biraq, ne kerek, balalarınıñ bağı aşılmay-aq qoydı.

Ana ğwmır boyı araq işuden qolı bosamağan Särsenbaydıñ wlın qaraşı, jap-jaqsı qızmet istep jür. Anau-mınau emes, Mädeniet ministriniñ orınbasarı. Bala-şağalı. Sonday bilimdi, izetti azamat. El arasında süykimi de bar. Sonıñ arqasında bwrındarı eşkim közge ile bermeytin Sär­senbaydıñ da märtebesi ösip, abıroy-bedeli arta tüsken. Bwnday baladan aynalıp ket­peysiñ be?! Äy, biraq, Särsenbaydıñ qatını janın jegen pısıq qoy. «Balağa anasınıñ ıqpalı köbirek boladı» degen söz ras eken-au!

Jalğız wlınıñ osınday delqwlı bolğanına köbinese äyelin kinälaydı. Keyde özin düniedegi eñ baqıtsız adam sezinip ketedi. Qaytsin endi, qanşa bastıq bolsa da, bwl da et pen süyekten jaralğan jwmır bastı pende. Äke retinde qos perzentiniñ teñderin tauıp, bala-şağalı bolğanın, baqıttı ömir sürgenin qalaydı. Keyde ata bolıp, nemere iiskegisi keledi. «Ärkimniñ öz mwñı bar» degen osı: «Mendegi – bar, Särsenbayda – joq, ondağı – bar, mende – joq. Adamdıq twrğıdan alğanda, mağan qarağanda atağı joq, şatağı köp Särsenbay baqıttıraq. Eşkimniñ baqıtın qızğanuğa bolmaydı. Taubayım, ministrdiñ orınbasarı bolmay-aq qoysın, özim ornalastırğan qızmetti döñgeletip, qwbatöbel kün keşse de jeter edi ğoy. Nesin jasırayın, jasırğanmen Qwday körip twr ğoy, özim de perişte emespin, künä da jasadım, qızmetimdi paydalanıp köp närseni belden basqan kezderim de boldı. Äli künge deyin swlularmen oynap-küludi de qoya almay kelemin. – Köz aldına Güljayna eles berdi, – Bilgişter «Ömir – bumerang» deydi ğoy. Sol pendelikterimniñ bäri aynalıp kelip aldımnan şığıp jatır-au! Payğambar jasına keldim. Endi bärin qoyıp, qwdireti küşti Qwdayğa qwlşılıq etip, künälarımnan arıludıñ qamın jasau kerek şığar».

Sansız oylar qaumalap, sansıratıp-aq tastadı. Del-sal küyde dastarhan basına kelip otırdı. Bügingi jañalığın bäy­bişe­simen bölispekşi bolıp, jaymen söz bastadı.

– Bağana jwmısqa Jwmanazar kelip ketti, – dedi jötkirinip.

– Ol qızılköz neğıp jür? – dedi Biğayşa şay qwyıp jatıp.

Joldıbay buı bwrqırağan quırdaqtan bir qasıq alıp, auzına salıp jiberip, şaynañdağan küyi:

– Jazuşılar odağındağı… Proza keñesiniñ törağası ğoy… ««Alaş» sıy­lığına… jaña şıqqan kitabıñdı wsın… bäygeni şappay alasıñ…» – deydi. Sonı aytu üşin… kelipti. – dedi sözin üzip-sozıp.

– Ol qalayşa janaşır bola qalğan?

– Äy, sen qoyşı osı, a, auzıña kelgendi kökimey. Adamşa kelip, män-jaydı tüsindirip ketti. Onısına rahmet! Biraq sıylıqtan bas tartqalı otırmın.

– Nege? – Bäybişesi ürpie qaradı.

– Jastarmen jağalasıp jarısqa tüs­kenim wyat bolar. Äri Ämirjan da «keregi joq» dep otır.

– Wyatı nesi?! Öz eñbegiñ ğoy! Bireuden birdeñeni tartıp nemese wrlap alıp jatır­sıñ ba? Osı sen Ämirjanğa tım köp senesiñ. Ol mağan mülde wnamaydı. Tım jıltır, söziniñ pätuası joq. Bile-bilseñ, ol seni köre almaydı. Ataq-abıroyıñdı qızğanadı.

– Onıñ söziniñ janı bar. Sıylıqtı alarmın-au, mıñ dollardı da qaltama basarmın. Biraq abıroy tappaspın.

Aqşanı estigende Biğayşanıñ közi jaynap ketti.

– Äy, seniñ osı esiñ dwrıs pa? Mıñ dol­lardan bas tartıp…

– Aynalayın-au, aqşadan da qımbat närseler bar ğoy.

– Aqşadan qımbat ne bar, täyiri? – Biğayşa ernin sılp etkizdi.

Osı kezde Taubay sözge aralastı:

– Äke, qazir aqşasız tük bitpeydi. Bir şarua bastayın dep edim, mağan alıp beriñiz. Däl qazir mıñ dollarday aqşa kerek bolıp twr. – dedi auzınan tükirigi şaşırap.

– Sen, qoyşı osı, – Joldıbay wlına ejireye qaradı, – talay mıñ dollar berdim ğoy. Qayda sonıñ bäri?.. Wştı-küyli jelge wşıp ketti ğoy!

– Iä, talay qoldadıñız, – dedi Taubay juasi qalıp, – Jolım bolmadı. Tağı bir märte qoldap jiberiñiz. Mümkin osı jolı qolım jürip, isim alğa basıp keter.

– Taubayjanğa alıp ber, körsin tağı bir märte bağın sınap. Qaşanğı osılay üyde omalıp otıra beredi?! – Biğayşanıñ dauısı jarıqşaqtanıp şıqtı.

– Şınımen tirlik bastaymın dese, bılay-aq tauıp berer edim ğoy! Äy, biraq… bwl birdeñe isteydi degenge senbeymin! – Qabağı qatulanıp ketken Joldıbay qolın bir-aq siltedi.

– «Biraqtı» qoy, – Bäybişesiniñ dauısınan diril bilindi, – meselin qaytarma, balanıñ!

– Bwl bala emes, päle boldı ğoy!.. Meni öl­tirmey tınbas!..

Aşu qısqan Joldıbay qolındağı quırdaq jep otırğan qasığın dastarhanğa tastay saldı. «Qaytsin endi, ana ğoy, äli de ümiti bar, – dedi köñili astañ-kesteñ bolıp, – Bwl sorlı adam bolmaydı ğoy!»

– Äke qarğısı auır bolatının öziñ de bilesiñ ğoy. Sonşa qarğanıp ne boldı, sağan?!. – Äyeliniñ iegi kemseñ qaqtı.

– Wlıñ ekeuiñ eki jaqtap äbden şarşat­tıñdar ğoy!

– Qwday-au, ne istedik?

– Ne istemediñder!.. – Üsteldi juan jwdı­rı­ğımen qoyıp qaldı. – Menen basqa bireu bolsa, bayağıda ketip qalar edi.

– Qayda ketesiñ?

– Ketem desem, baratın jer tabar edim!

– Oy, sen de bir, qaydağı-joqtı aytıp… – Bi­ğayşa sözin ayaqtay almay, qıstığa jılap jiberdi.

– Ketse, jolı bolsın! – Taubaydıñ közi alaq-jwlaq etti, – Bilemiz ğoy, bwnıñ ne istep jürgenin!

– Ne istep jürmin, ittiñ balası?! – Joldıbay aqırıp qaldı.

– Onı odaqtağı qız-jigitterden swra. – Wlınıñ qaytar türi joq. – Olar tipti bizden artıq biledi.

– Sen bitken adamsıñ! – Qattı ketti.

– Ne dep twrsıñ-ey?! – Taubay zildene ornınan atıp twrdı. – Meniñ östip sorlap jürgenim, äri-beriden soñ seniñ kesiriñ!

– Asırap-jetkizgennen basqa ne istedim, ittiñ balası?

– Dwrıs tärbie bermediñ! Qıdırıp, qızıq quıp jürdiñ! Seniñ bar künäñdi men arqalap jürmin! – dedi Taubay keudesin wrğılap. – Qarğap-qarğap, jolımdı jauıp tastadıñ! Qarğısıñ, öz basıña körinsin!

– Qarğayın desem – jalğızımsıñ, qar­ğamayın desem – jalmauızımsıñ! – Joldıbay auır kürsindi.

– Asıqpa, menen de qwtılar sät jaqındap qaldı. Degeniñe jetesiñ!..

– Wrıs-kerissiz ötkizer künimiz bolar ma eken?! – dedi bağanadan beri sözge aralaspay ün-tünsiz ürpiip otırğan Janar janarı jasaurap. – Qajıdım äbden! Ömir sürgim de kelmeydi.

Qızınıñ sözi qattı äser etken Joldıbay oñ qolınıñ sausaqtarımen mañdayın sipalap otırıp qaldı: «Men wrısayın dep wrıspaymın ğoy, jarığım-au, körip otırsıñ ğoy, wrıstıradı ğoy. Äbden mezi bolğannan ba, özimdi-özim wstay almay qalamın. Artığıraq ketip qaldım-au!.. – Jüregi şanşıp ötti, – Jalğız wlımnan osınday auır sözder estimin dep oylappın ba?! Äke men balanıñ arası osınşalıqtı suidı dese, eşqaşan senbes em. Tipti dwşpandarımnıñ eşqaysısı da däl osılay janımdı küyzeltip, eñsemdi eze alğan joq!.. Köresini, jalğız wlımnan kördim ğoy!..»

Bir jağınan äyelin de ayaydı. Aqılı qıs­qalau bolğanımen, jüregi jwmsaq, janı näzik. Qulıq-swmdığı da joq, twrğan boyı osı. Anda-sanda küñkildep qoyatını bolmasa, bwl ne dese de köne beredi. Ana emes pe, wlı men qızınıñ şañıraq kötermegeni onıñ da janına qattı batadı. Jüregi şer-şemenge tolı. Biraq qolınan qwr jılağannan basqa ne kelsin?!

İşin jarıp şıqqan perzentterin oylay-oylay auruğa da şaldıqtı. Keyingi kez­deri ıñqıl-sıñqılı tipten köbeyip ketti. «Balalarımnıñ anası ğoy, aman bolsınşı! – dep qoyadı janı aşıp. – Mıñ dollardı alıp, qolına wstatpasam… Özi ala ma, wlına bere me, özi bilsin! Al ana aqşa twra bersin. Ol özime kerek. Keyingi kezderi Güljayna da aqşa dämetip, qıñqıldap jür…»

* * *

Künde tüs äletinde bir sağattay köz şırımın alıp alatın ädeti bar edi. Bügin şaruasın tındırıp aludı oylap, jwmısına kündegiden erterek keldi. Güljayna tüski astan äli kele qoymaptı. Esikti özi aşıp kirdi. Qara kreslosına jayğasa berip, tağı oy qarmadı: «Negizi, Biğayşa dwrıs aytadı, şınında da, bireuden bir närse tartıp, bolmasa, wrlap alayın dep jatqan joqpın. Wsınsam, öz eñ­begim. Äri-beriden soñ, sıylıq alam ba, almayın ba, kimniñ ne şaruası bar? Öziñdi şınımen mıqtı sanasañ, qayta osınday alaman bäygelerge atıñdı qosıp, bağıñdı sınap köru kerek. Bwl öziñe de, şığarmaña da paydalı. Esimiñ el auzında jüredi, şığarmañ oqıladı. Jaqsı bolsa da, jaman bolsa da, jwrt pikirin aytadı. YAğni, tegin jarnama. Bwdan wtpasam, wtıla qoymaspın. Şığarmañ jaqsı bolsa, bäyge ala almay qalsañ da, jeñiske jetkeniñ. Öytkeni ärkimniñ öz jeñim­pazı boladı.»

Osınday oy tüygen Joldıbay jaña kita­bın «Alaş» sıylığına wsınu kerek dep şeşti. Samattı şaqırıp aldı da, onıñ qolına jaña şıqqan kitabınıñ bes danasın wstatıp:

– Mınanı Jazuşılar odağındağı Qayır­nisa degen ädemi kelinşekke aparıp ber. Halıqaralıq «Alaş» sıylığına wsınılğandardıñ qatarına qosıp qoysın! – dedi täptiştey tapsırıp.

– Maqwl! Qatıram! – Bes kitaptı qoltı­ğına qısqan Samat şalt qimıldap, bwrılıp jüre berdi.

* * *

Arada birer apta öte şıqtı. Bügin kün särsenbi. YAğni, sätti kün. Joldıbay jw­mı­sına erterek kelgen. Öytkeni bügin «Alaş» sıylığınıñ tağdırı şeşiletin kün. Aldındağı tizimge tağı bir märte köz jügirtti. Jazuşılar odağındağı hatşı dosı: «Osılarmen jwmıs iste, onsız qiındau boladı», – dep, «Alaş» sıylığın beru jönindegi komissiya müşeleriniñ tizimin berip jibergen. Qolına qarındaşın alıp, kimniñ özine dauıs beretinin belgiley bastadı. «Mınau sözsiz dauıs beredi, anau da qalıs qala qoymas… Bekeñ endi özimiz ğoy! Tökeñ de dos-jar adam. Sekeñ de uädesinde twratın jigit… Quan… öz bauırım ğoy!..» Bärin belgilep, qosu belgisimen tiyanaqtap ta qoydı. Tek bir familiyağa erekşe şwqşidı. «Äy, osı bireu mağan dauıs bere qoymas…» Tağı bireudiñ esim-soyına kö­birek köz qadadı. «Bwnıñ da mağan dauıs berui ekitalay… Jaraydı, eki dauıs eşteñe şeşpes!»

Qara karındaşpen sol ekeuiniñ atı-jönin öşi ketkendey sızğılap, şimaylap tastadı. Osı kezde üsteliniñ üstinde twrğan qara telefon şıldır ete tüsti. Jalma-jan trubkasın köterip, «Allo» deui mwñ eken, ar jaqtan «As­salaumağaleykum» degen tanıs dauıs estildi. Birden tanıdı. Özine jii habarlasıp, odaqtağı jañalıqtardı jetkizip twratın jas jazuşı Aybar Aydarov. Aman-saulıqtan soñ:

– Ağa, bügin «Alaş» sıylığınıñ tağdırı şeşiletinin bilesiz ğoy?..

– Iä, keşe Jwmanazar eskertken, – dedi sabırlı qalpın saqtap.

– Men sol Jwmanazar ağanıñ tapsırması boyınşa habarlasıp twrmın. Otırıs sağat onda bastaladı. Öziñiz işinde bolğanıñız jön! – dedi Aybar janaşırlıq tanıtqanday.

– Joğa, bauırım, meni äure ğıp qay­te­siñder? Özderiñ ötkize berseñderşi.

– Ağa, öziñiz qatıspasañız, jağday qiın­dau bolayın dep twr. Mwnda sizge qarsı jwmıs istep jatqan adamdar bar.

– Nietiñe rahmet, bauırım! Tük körmegen teksizdey sümireyip otırğanım wyat bolar.

– Onıñ nesi wyat, ağa! Eger kelmeseñiz, sıylıqtı ala almay qaluıñız mümkin. Mine, wyattıñ kökesi sonda boladı. «Joldıbay Maldıbaywlı «Alaş» sıylığına wsınılıp, ala almay qalıptı» degen atınıñ özi jaman emes pe! Sondıqtan kelgeniñiz jön. Qwdayğa şükir, abıroy-bedeliñiz aspandap twr, jay ğana qara körsetuiñizdiñ özi, kez-kelgen dwşpanıñızdıñ mısın basıp tastaydı ğoy!

– Jaqsı, bauırım, tüsindim! Oylanıp köreyin, – dep trubkanı ornına qoya bergen.

Tağı da oyğa battı: «Äy, şınında da, wsınılıp twrıp, ala almay qalsam wyat emes pe?! Elde ne şaruam bar, ne dese, o desin, barsam, barayın. Eñ bastısı, sıylıqtı alıp, qanjığamdı maylap qaytsam boldı emes pe?!» degen şeşimge kelip, ornınan köterildi.

 

* * *

Bwl kelgende ekinşi hatşınıñ kabinetine komissiya müşeleri tegis jinalıp, iske kirisuge tas-tüyin dayın otır eken. Bäri japatarmağay orındarınan atıp-atıp twrısıp, kezekpen sälem berip, qol alısıp, qwraq wşa amandastı. Joldıbay da oñtaylı sätti wtımdı pay­dalanıp qalğısı kelip, ärqaysına jeke-jeke köñil bölip, hal-jağday swrasıp, jılı şıray tanıttı.

Sözdi törde otırğan ädilqazılar alqası­nıñ törağası Jwmanazar Serikbay bastadı. Tamağın keney jötkirinip aldı da, ümit­kerlerdiñ esimin kezegimen atap şıqtı:

– Joldıbay Maldıbaywlın bilmeytin qazaq joq şığar. Tanıstırıp jatudıñ özi artıq, – dep sırğıtıp öte şıqtı da, basqa ümitkerlerge keñirek toqtaldı. Äsirese, ana bir öziniñ jerles inisi – Örken Särsen degen jas jazuşını köpirtip köp maqtadı. «Ärine, ol, şınında da, talanttı qalamger. Biraq meniñ şığarmaşılığım turalı da az-kem aytıp ötse nesi keter edi», – dedi iştey ökpe artıp.

– Käne, kim ne aytadı? Oylarıñızdı aşıq bildiriñizder, – dep törağa sözin ayaqtağan.

Komissiya müşeleri kezegimen söz alıp, öz oy-pikirlerin ortağa saldı. Bir quanğanı, bäri bwnı bir kisidey maqtadı. Şını kerek, maqtau men marapattan kende bolıp jürmese de, äriptesteriniñ bağalauı bir bölek qoy, şirkin, janı jadırap, köñili marqayıp-aq qaldı. Basqa ümitkerler jayına qaldı, törağanıñ sözinen basqa olar turalı köp eşteñe aytıla qoymadı. Bäri aldın-ala kelisip alğanday:

– «Joldıbay Maldıbaywlı – ädebietke ülken dayındıqpen kelgen, öz üni, ayşıqtı qoltañbası bar, özine ğana tän qalamgerlik mektebin qalıptastırğan öte talanttı jazuşı. Qazirgi qazaq prozasında Joldekeñniñ aldına tüser prozaşı joq, ädebietimizge däl osı ağamızday eñbek siñirgen qalamgerler sirek. Bwl kitabı da qazaq ädebietine qosılğan qomaqtı üles» degen sıñaydağı sözderdi birinen soñ biri säl-päl öñin özgertip aytıp jattı. Eñ bastısı, «Joldıbay Maldıbaywlınıñ jaña şığarması halıqaralıq «Alaş» ädebi sıylığına äbden layıq» degendi de eşkim wmıtqan joq.

Qalamdastarınan jaqsı söz estip, mereyi tasığan Joldıbaydıñ töbesi kökke bir eli ğana jetpey qaldı. «Kelgenim de jaqsı bolıptı ğoy, – Özine-özi dän riza. – Endi sıylıqtı men almağanda, kim aladı?!» Tipti «dauıs bere qoymas» degen küdik-kümänmen tizimnen atı-jönderin sızıp tastağan özi qwralpas eki jazuşınıñ biri bwnı «şaşasına şañ jwqpas has jüyrik» dep maqtauın asırsa, al ekinşisi tipti qızdı-qızdımen «şappay bäyge alatın bäygetorı» dep bağaladı. Qısqası, Qwday bwyırtsa, jüz payız dauıs alıp, halıqaralıq «Alaş» sıylığın qanjığasına baylayın dep twr. Endi sıylıqtı alarına senimdiligi küşeyip, qalay juudı oylastıra bastadı. «Otırıs bite sap komissiya müşelerin üyge şaqırsam ba eken?! Iä, sol dwrıs şığar. Mey­ramhanağa aparsam, mıñ dollardıñ özi jetpey qalar. Qoy, Biğayşağa eskertip qoyayın, as-suın äzirley bersin.»

Eppen basıp sırtqa şıqtı da, dereu bäybişesine telefon şaldı, ar jaqtan «Iä, ne boldı, aldıñ ba?» degen dauıs sañqıldap şıqtı. Äyeline bir närseni tüsindirudiñ özine biraz uaqıt kerek ekenin jaqsı biletin Joldıbay «bäribir alamın ğoy» degen oymen sözdi köbeytkisi kelmey, asığıs-üsigis: «On bes adamğa şamalap qazanğa et sal. Äy, ana jol­ğıday taqwl-twqıl bolıp, tağı wyatqa qalıp jürmeyik, molıraq sal. Basqa da işim-jemiñdi äzirlep, dastarhandı jaynatıp qoy. Keşikpey barıp qalamız!» – dedi de, jauap ta kütpesten jalma-jan telefonın öşire salıp, joqtığımdı paydalanıp dauıs berip qoymasın degen saqtıqpen ayağın jıldamdata basıp işke endi.

Şınında da, komissiya müşeleri dauıs beruge jinalıp jatır eken. Törağa ıñı­ranıp:

– Joldeke, men sizdi nege ketip qaldı eken dep oylanıp otır edim. Qaytıp kelgeniñiz qanday jaqsı boldı, – dey kelip, otırğandarğa jağalay köz tastap, – Käne, dauıs bereyik. Ädiletti bolu üşin dauıs jasırın beriledi. Bir­aq köz aldarıñda sanaladı. Osığan keli­semiz be? – dedi jan-jağına mañğazdana qarap.

– Iä, dwrıs! Kelisemiz! – dedi bäri bir kisi­dey şu ete tüsip. – Sol dwrıs!

– Endeşe, ne twrıs, iske köşeyik!

Ärkim özi tañdağan adamnıñ atı-jönin jazıp, ortadağı şını jäşikke birtindep sala bastadı. Joldekeñ miz baqpay baqılap otır. Köñilinde eş küdik-kümän joq. Sıylıqtı alatınına nıq senimdi. Bas aynaldırar maq­tau sözder estise, senimdi bolmay qaytsin! Onıñ üstine, öz oyınşa bäsekelesteriniñ arasında bwnımen üzeñgi qağıstırar da eşkim joq.

Komissiya müşeleri kezegimen dauıs berip, qaytadan ärkim öz ornına jayğastı. Är qimıldı qalt jibermey qadağalap otırğan Jwmanazar Serikbay jötkirinip qoyıp:

– Käne, sanaq komissiyasınıñ müşeleri, jäşikti aşıp, dauıstı eldiñ közinşe sanañ­dar, – dedi qoqilanıp. – Kim qanşa dauıs al­dı eken?

Üş qalamger jäşikti aşıp, dauıstı sanay bastadı. Bir-birine köz qiıqtarın salıp qoyadı. Asıqpay, qayta-qayta sanadı. Bäri közben bağıp otır. Bir kezde «sanap boldıq» degen sıñay tanıtqan sanaqşılar jaltaqtay törağağa qarağan. Jwmanazar tağı da mañğazdana:

– Käne, bileyik, kim qanşa dauıs jinap­tı. Aramızda bärimiz qwrmet twtatın Joldekeñniñ özi otır, ülkenin sıylaytın halıqpız, ağamızdan bastañdar, – dedi sözin nığarlap.

Sanaq komissiyasınıñ müşeleri bir-biri­ne «sen ayt… sen ayt» degendey jautañday qarastı. Qabaqtarı salbırap, öñderi quarıp, qipaq qaqtı.

Joldıbaydıñ köñiline küdik wyalap, işi qılpıldap qoya berdi: «Mınalarğa ne körindi-ey?! Swrıñdı wrayındardıñ swrları qaşıp ketti ğoy, tüge!»

– Senderge ne boldı? Taskereñ bolıp qal­ğannan saumısıñdar, – dedi Jwmanazar dauısın kötere, – «Joldekeñ qanşa dauıs aldı?» dep swrap twrmın ğoy?..

Sol sät qızıl bet jigit wyqıdan şoşıp oyanğan janday jan-jağına jaltaqtay qarap:

– Joldekeñe… bir-aq… adam dauıs… be­ripti, – dedi kümilji til qatıp.

– Täyt, ne deydi? – dedi törağa tañdanısın jasıra almay, – Mümkin emes, dwrıstap sanañ­dar!

Sanaq komissiyasındağı üşeudiñ biri – payğambar jasına kelgen, kimge bolsın betiñ bar, jüziñ bar demey, öz oyın aşıq aytıp salatın Boranbay Jasın şıday almadı:

– Özderiñ körip otırsıñdar ğoy, üş ret qaytalap sanadıq. – dep dürse qoya berdi, – Endi menen basqalarıñ dauıs bermeseñder, joq dauıstı jerden qazamız ba?!

Eşkim qarsı dau ayta almadı. Joldıbay läm-mim dep til qatqan joq. Qabaq-bası salbırap, aqırın jılıstap şığa bergen. «Äy, özime de obal joq! Beker-aq keldim! Masqara boldım-au!» – dedi iştey özin-özi kinälap.

Älginde dauıs sanağan qızıl bet jigit artınan ilese şıqtı:

– Ağa, mınalardıñ bäri ekijüzdi eken ğoy. Jañağı bir dauıs meniki, ağa! – dedi elpek qağıp. – Bäri sizge dauıs beretin şığar dep oylap em.

Joldıbay oğan jauap qatpadı, tipti moynın bwrıp qarağan da joq. Esik aldında twrğan qızmettik köligine kelip otırdı da, jürgizuşige:

– Jwmısqa tart! – dedi bwyıra.

Keudesin kere auır kürsindi de, qaltatele­fo­nın qolına alıp, Güljaynağa qoñırau şaldı.

– Qwttıqtay beruge bolatın şığar, ä, törem? – Hatşı qızdıñ dauısı sañqılday şıqtı.

Şındıqtı aytuğa namıstanıp:

– Ärine, – dedi sızdanıp.

– Qwttı bolsın! Juamız ğoy!

– Älbette. Kele jatırmın, ketip qalma. – Qısqa qayırdı.

Kölik jürgizuşisiniñ közinşe artıq-auız söz aytqısı kelmey, telefonın öşire saldı. Sol sät bäybişesi qoñırau şaldı:

– Joldıbay, qaşan kelesiñder? – Dauısınan quanıştıñ lebi esedi. – Bäri dayın.

– Biğayşa, – dedi tistenip, – Qwladım!

– Oybay, kötek, qaydan qwlap jürsiñ?

– Qaydan boluşı edi?! Sıylıqtan… – Dauısı zildi şıqtı.

– «Dastarhan jaya ber» degenge alğan eken de­sem.

– Az-kem kidirip qaldı, – Ne boldı, özi?

– Keyin aytamın, – dedi dauısı qat­qıl­danıp, – Bügin meni kütpey-aq qoyıñdar. Şwğıl şaruamen Astanağa wşıp baramın.

– Üyge soqpaysıñ ba?

– Ülgermeymin, uaqıt tım tığız. Segizdegi wşaqqa ülgeruim kerek. Erteñ sağat onda Aqor­dada jiın ötedi eken. Prezidenttiñ özi qatısatın körinedi.

– Jolıñ bolsın! – Dauısı bwzılıp ketken bäybişesi telefonın söndire saldı.

«Qatındı alday almaysıñ! Sezip qoydı, äkeñ… Üyge barıp, köz aldau üşin kiim-keşekti auıstırıp şığuım kerek pe edi?! Äy, biraq tap qazir ırğalıp-jırğalıp jüruge uaqıt ta, köñil küy de joq qoy! – Jol­dıbaydıñ köñili tüsip ketkenimen, oğan onşa bas qatıra qoymadı. – Äy, qoyşı, qayda barar deysiñ?! Arı ketse, tulap-tulap qoyar! – Qaltasınan qol oramalın alıp, mañdayınan şıp-şıp şıqqan terdi jaylap sürtip qoydı. – Bügin bir demalmasam… Şarşadım… Şarşattı bäri…»

Qaltatelefonı qayta şıldırladı. Jwmanazar eken. Kötersem be, joq pa degendey azıraq oylanıp twrdı da, mümkin qayta dauıs berip, süyinşi habardı jetkizgeli twrğan şığar degen dämemen:

– Iä, – dedi telefonın qwlağına taqap.

– Joldeke, ayıp bizden, wyat boldı. Bir dauıstıñ kimdiki ekenin öziñ bilesiñ ğoy.

– Sonı bilsem ğoy, şirkin!.. – dedi qi­tığıp.

– Menen basqa kim boluşı edi, Joldeke?! Kelesi jolı atısıp-şabıssam da alıp beremin!

– Rahmet, Jwmanazar! – dedi selqostau til qatıp, – Büytken sıylığı qwrısın!

– O, ne degeniñ, Joldeke, ömir osımen toqtap qalmaydı ğoy. Altın basıñ aman bolsın!

– Iä, «jamandıqtı amandıq jeñedi!» Amandıq bolsın!

Joldıbaydıñ qitığa qalğanına jını wstağan Jwmanazar qolındağı telefonın üstelge laqtıra saldı. Osı sät ar jaqtan qarqılday külgen dauıstar estildi.

– Halturşik!..

Joldıbay Jwmanazardıñ dauısın jazbay tanıdı. Telefonnan ayğay salıp, jeti atasınan sıbap salğısı keldi. Biraq özine-özi basu aytıp, sabırğa şaqırdı: «Özimdi olay masqaralamay-aq qoyayın. Eşteñe bilmegendey jüre bereyin. – Telefonın öşire saldı. – Ataña nälet, kek qaytarudıñ da oñtaylı säti tuar, orayı keler.

Äy, osı kek alu kerek pe osı? Meniñ jige­rimdi eşkim de qwm qıla almaydı! Ärine, jüykege, jürekke azdap salmaq saladı. Biraq men bäribir jeñimpazbın! Al Jwmanazarlar – arman-añsarları külge wşqan, mwrat-maqsat-mwrattarına jete almağan jeñilgen jandar. Ülken ädebiette orındarı joq, sanda bar da, sanatta joq beyşaralar ğoy. Olarmen aytısıp-tartısıp abıroy tappaspın! Bwnıñ küyi menen de jaman ğoy. Ana jılı ğana jar degende jalğız wlınan ayırıldı. Et pen süyekten jaralğan jwmır bastı pende ğoy, basına tüsken sonday qayğı-qasiretti de wmıtıp ketti. Endigi istep jürgeni mınau. Meni mwqatqannan ne payda tabam deydi eken?! Odan da bir uaq oylanıp, täubesine tüspey me! Tabalamaymın, ayaymın! – dedi tisin şaqır-şwqır etkizip, – Meni qınjıltqanı, qalayşa bir-aq adam dauıs berdi eken, ä?! – Komissiya müşeleriniñ beynesin tağı bir märte köz aldınan oyşa ötkizip şıqtı, – Şı­nımen osı on eki adamnıñ bireui ğana dauıs berdi me?.. Tipten sengim kelmeydi! Dämdes-twzdas bolğan, kezinde birge jürgen qatarlastarım, bir kezde qayır-şapağatım tigen bauırlarım… – Auır kürsinip, basın şayqay berdi, – Onı da qoyşı, jaraydı! Ömir ğoy, ne bolmaydı? Jalğız dauıstıñ iesi kim boldı eken? Bärinen de sol qızıq bolıp twr. Däu de bolsa, Quan bauırım ğoy! Kezinde qızmetin ösirmegenime renjip ketip edi. Qaşanda jaqsı söz aytıp, abıroyımdı qız­ğıştay qorıp jüretin eñ jaqın, eñ senimdi serigim edi. Sondıqtan özimdiki de dwrıs dey almaymın. Adam ökpeleytin adamına ğana ökpeleydi ğoy! Keyinnen sol qateligimdi tüsinip qayıra qızmetke şaqırıp edim, namısşıl, minezdi jigit qoy, kelmedi. Talanttı adam jerde qalmaydı ğoy, odan eşqanday kem bolğan joq, öz tirligi özinde, jaqsı şığarmalar jazıp jür. Meniñ oyımşa, dauıs bergen – sol. Aman bolsın!»

Qaltasınan temeki alıp twtattı. Qwşır­lana sorıp, tütinin maşinanıñ terezesinen sırtqa qaray budaqtattı. Boyın aşu-ıza kernep, qıstığıp otır: «Mümkin, şığarmam, şın mäninde, osınday märtebeli sıylıqqa layıq emes şığar?! – dedi kenet oylanıp, – Kez kelgen qalamgerdiñ är jazğan-sız­ğanı şedevr bola bermeydi ğoy! Keyde sät­ti, keyde sätsiz şığadı. Mümkin, bäygege tüs­ken basqa jazuşılardıñ şığarması, ra­sında da, menikinen mıqtıraq şığar?! Sondıqtan sonşa jüyke jwqartıp, öziñdi-öziñ qinaudıñ ne qajeti bar?! Äy, biraq, sıylıqtan qağılğanıma emes, adamdardıñ ayarlığı men ekijüzdiligine küyinip otırmın ğoy. Äytpese, bwyırğanın aldıq qoy!»

Özin-özi qanşa jwbatqanımen, jüregi sızdap auırıp, sol jaq qolı wyıy bastadı. Onı eleñ qılar Joldıbay joq, Güljaynağa jetkenşe asığıp keledi. Qarşaday qızdı qara twtıp, jabırqağan janına jılılıq izdeydi: «Meniñ sıylığım – Güljayna ğoy! Emim de, emşim de sol…» – dep özin-özi jwba­tıp qoyadı.

Osı sät telefonı şırıldadı. Bäybişesi eken, jüregi äldebir jamandıqtı sezgendey dürsildep qoya berdi.

– Iä, – dep telefonın qwlağına tosuı mwñ eken, ar jağınan bäybişesiniñ zarlı dauısı estildi:

– Taubayım-ay… Taubay… ıım!..

Jüregi zırq ete qaldı. Twla boyı türşigip, töbe-qwyqası şımırlap qoya berdi. Odan äri eşteñe estigisi kelgen joq, telefonın oñ qolına qattı qısıp alğan, sol qolımen şopırdıñ iığınan jwlqılay berdi:

– Üyge tart… üyge!.. Jıl… dam… jıldam… ıraq! – dedi twtığa söylep.

Jalt qarağan jürgizuşiniñ közi baqırayıp ketti. Sasqanınan röldi bwra berdi. Osı kezde bir närse tars etip qattı soğıldı da, maşina audarılıp bara jattı. Ne bolğanın tüsinuge şaması kelmegen Joldıbay ernin jıbırlata kübir etti:

– Keşir… şi, Taubay… ım… keş… ir… şi!..

Duman Ramazan

«Qazaq ädebieti gazeti»

Abai.kz

8 pikir