Särsenbi, 27 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8969. Jazılğandar — 4613. Qaytıs bolğandar — 37
Qazaqtıñ tili 1534 13 pikir 13 Aqpan, 2020 sağat 13:26

Tildik reformağa qarsılar men jaqtauşılar

Postkeñestik elderde Orta Aziya elderinen basqasında «tildik reforma» keñ kölemdi jürip jatır. Onıñ bastı principi orıs bodanındağınan qwtılğan elder öz tilderindegi rusizm jäne internacionalizm (jalğan halıqaralıq termin ayasındağı mädeni-gumanitarlıq qwldanuı sözjasamınan twratın) sözderden qwtıludıñ principterin qalıptastıra aldı. Özge tilderden tikeley söz qabıldaudı jolğa qoya bildi. Qazekeñ bolsa, «tilimiz bay bärin audarıp alamız» degennen jañılmay keledi.

Al, qazirgi qazaq tilinde orıs tilinen engen käsibi-tehnikalıq «varvarizmder» öte köp. Olardı, yağni, «rusizmderdi» qazaqşa beyimdep qoldanuğa şaqıruşılar köbine külkige qalıp jatadı. Orısşa jazıp, orısşa aytudı ne bolmasa, onsızda tili bülingen qazaq müldem wqpaytın audarma jasau arqılı almastırudı qalaytındardıñ qarası da jetip artıladı. «Rusizmniñ» tağı bir tildik zombılığı orıs tili arqılı qazaq tiliniñ tabiğatına jat «internacionalizm sözder» turalı eşkim bas auırtıp jatqan joq. Öytkeni qazaq tili «Terminologiyalıq» azattıqqa, özge tildiñ sözin özindik san ğasırlıq tabiği dıbıstaluına beyimdeuge qwlıq tanıtpay otır. 

Qazaq tilinde osı mäselege qatıstı qañtardağı Wlttıq Keñes otırsında El Prezidentiniñ auzınan «Qazaq tilin reformalap jatqandığımdı tağı qaytalap aytamın. Wlt tağdırı üşin mwnday şeşuşi mäselede atüstilikke, tise terekke, timese bwtaqqa degen sekildi üstirttikke mülde jol berilmeydi» degen tezis şığısımen tilşiler qauımı qazaq tildi «qarsılar» men orıs tildi «jaqtauşılar» bolıp şığa keldi. Osı mäselege qatıstı N.Nwrtazinanıñ «Reforma kazahskogo yazıka. Kakie principı doljnı bıt' polojenı pri ocenke rusizmov i internacionalizmov?» attı maqalasın Abay kz oqırmandarına wsınıp otırmız. Bwl orıs tildi qandasımızdıñ tuğan tiliniñ damuına qatıstı özindik jeke pikiri. 

«Tayau künderde koronavirustıñ aldın alu şarasına qatıstı teledidardan jergilikti jornalşılardıñ keybiri mediitsiinälıq mäskeni (qazirgi qoldanıstağı: «medicinalıq maskanı») qazaqşa «betperde» dep atadı. Bwl endi sözbe-söz «bet» – lico, al, «perde» – zanaves, vual' degendi bildiredi.  Şındığında tilimizde «betperde» degen söz bar. Bwl sözdiñ şığu tegi öte bwlıñğır, meniñşe, keyingi tilşilerdiñ qiyalına qanat bitip sözdik qorğa engizgenindey körinedi (öytkeni, adamnıñ beti bizşe – «jüz», qalğan türki tilderinde – «yuz»).

Däl osı jağdayda aldımızdı mına bir saual kes-kesteydi: jer jüzi jappay qoldanatın latın negizdi «mascus», ağılşınşası  «mask» sözin elden erektenip nege audarıp şät-şälekey bolamız? Şığıs mwsılman elderi de (äzerbayjan, türik, parsı jäne t.b.) «mäske» degen sözdi europa tilderinen engen söz retinde öz sözdik qorlarına qabıldap otır. Onıñ üstine bwl sözdiñ arğı tegi arabtıñ «maskarah» («masqarampaz») şıqqan degen boljam da bar.

Eñ bastısı qazaqtıñ balasına deyin bwl sözdi «mäski» nemese «mäskiler» dep ayta aladı. Äri özge jwrttıñ bärine de wğınıqtı.

Aytıñızdardı atauınan at ürketin qoldan jasalğan  «bet perde» sözin kim qoldanadı? Älbette, bwnday söz tilimizge kirigip kete almaydı. «Perde» (parda) – bärimiz bilemiz şımıldıq degendi bildiretin parsı sözi. Degenmen mäski öziniñ formasına qaray adam men añ sipatında, auız, köz ben mwrındı tesip te kädege jaratıladı ğoy? Mäskiler kosmetikalıq, dini-ğwrıptıq, jaña jıldıq (karnavaldıq), sonday-aq, twmşalıq (respiratorlıq) jäne basqada bolıp keledi emes pe?

Eñ tüsiniktisi atalğan termin öte sätsiz «mäske» söziniñ keñ auqımdı mağınasın eş bere almaydı. Dauım joq, «betperde» sözi «betperdesin aştı» degen qoldanısında «bireudi äşkere qıldı» degendi wqtıradı.  Biraq basqa mağanada qoldanğan şaqta, yağni, mediitsiinälıq mäskeni bildirgen kezde orınsızdıqpen jwmasaladı. Qaytalap aytamın zamanalıq mäske sözi bir ğana mediitsiinälıq mäskemen şektelmeydi: betke qorğanış qana bolmaydı, är de saladı; türli formadağı materialdardan jasaladı (onıñ işinde gipsten jasalınatını da bar).

Osığan baylanıstı ana tilimizge reforma jasau procesi kezinde belgili bir rusizm men internacionalizmderdi sol küyi säl-päl aytılımdıq özgeristermen saqtau men müldem almastıru kezinde aytılu men qolaylılıq faktorın eskerude, onıñ qwlaqqa jağımdılığı tilimizdiñ söyleu dağdısın bwzbauı kerek.

Aşığın aytamın, otarşılar tilimizge zorlıqpen engizgen jalğan halıqaralıq terminder men rusizmder – ana tilimiz üşin eñ daulı äri öte zor taqırıp. Osı siyaqtı «şaqırılmağan qonaqtarğa» şınında da özin auıstıratın (mäselen, tuısqan türki, ne bolmasa, twrpatı ala böten slavyan jäne  roman-german tilderine qarağanda tabiğatı ana tilimizge birtaban jaqın arab-parsı tilderinen) sätti balama tıbılar. Sonımen birge özimizdiñ tildik mümkindigimiz arqılı jäne türkilik leksikalıq negizde söz tüzudiñ basqaşa amal-täsilderi men tetikteri tamaşa kädege jaratılauı da mümkin.  

Biraq bwl jağdayğa bağınbaytın jayttar da bar ekenin esten şığarmayıq. Sondıqtan bwl mäselege är terminniñ özdik erekşeligin eskere otırıp, eki şoqıp, bir qarağan abzal. Mäselen, remont, balkon, magazin, futbol, salon, kabinet, kabel' sındı sözder qazaqtardıñ kündelikti ömirine siñisip ketkendikten, fontikalıq ayıtılımı jağınan özgeriske wşırataudıñ eş keregi joq, qayta qalay aytılıp jazılsa, sol küyinde qalğanı dwrıs. 

Şınaytauıtında türik pen arab tilderindegi ağılşın men francuz sözderi olardıñ dıbıstalu erejesine beyimdelip, öz sözderine aynalıp şığa kelgendigin añğara alamız. Bizde öte dökir neologizmder men internacionalizmder jetip artıladı, biz qwldıq psihologiyadan arıla almağandıqtan olardı qazaqtandıru men türkilendiruden basımızdı ala qaşıp qorqamız. Sondıqtan olar enciklopediya («insiklapedia» boluı kerek, salıstıra qarasaq: ağılşınşa aytıluı «insayklapidia»), ekskavator («ikskauatar»), cirk («sirk») jäne t.b. bügingi küni qwlaqqa jat estilip, ala böten bögdelik tanıtadı. 

Sonımen birge kirme terminder, neologizmderdi bekitudiñ principteri men ädistemesi qayta qaralğanı läzim. Eger bwrın jaña sözderdiñ barlığı tek orıs tili arqılı qabıldanıp kelse, endigi jerde latındıq tübir tekke ne bolmasa, ağılşındıq-francuzdıq prototipke tikeley jüginuimiz kerek. Atap aytar bolsaq, «intellektual'nıy» küni büginge deyin «intellektualdıq» dep audarıp (orıstıñ «nıy» qosımşasın «dıq» dep tärjimalap) börkimizdi aspanğa atamız. Degenmen bwl söz ağılşın tilinde eş qosımşasız sın esim retinde intellectual dep dıbıstaladı emes pe?

Orıs sözi men dıbısı bizdi qwldanğan şaqta «ciya» qosımşalı neologizmderdi tilimizde bitim-bolmısı jat «C» dıbıstalımı bolmasa da öte köp qabıldadıq. Şındığında atıñ öşkir «ciya»-dan bası bütin qaşıp qwtılu üşin, ana tilimizde  «revolyuciya» dep sözimizdi saqalaulandırmau üşin «revoluşn» nemese «rivolusion» (türik ağayındar osı termindi francuz tilinen özine osılayşa qabıdap otır) dep aytatın kez keldi. Bwl arada eşbir sayasat ta joq, belgili bir tilge artıqşılıq ta berilip otırğan joq, tek tuğan tilimizdiñ zañdılığı men erejesine qwrmet bildiruşilik pen söz saptam ıñğaylığı tañdalınıp alınıp twr. Ana tiline susındap ösken qazaq «C» jıbısın ayta almay janı qinaladı, bir qızarıp, bir bozaradı».

Tüyin. «Tildik reforma qazaqqa kerek pe, kerek emes pe?» degen saualğa jauaptı birinşi bolıp orıs tildi qandastarımız «Älbette öte kerek!» dep bere bildi. Qazaqi orta ünsiz. Nege???

«Rusizm» men qazaq tiliniñ tabiğatına jat «internacionalizm sözder» ata-babamızdan qalğan mädeni-ruhani mwra ma??? Odan birjola qwtıludıñ jolı qalay???

Osı saualdar – latınğa köşudiñ aldında şeşip aluğa tiis bastı wlttıq problemamız. Bwl mäsele şeşimin tabuı üşin qazaq kiril jazuı da 28 äripke ıqşamdaluı kerek. Biz bwnı şeşpey latınğa tabıstı köşe almaymız.

Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

13 pikir