Beysenbi, 4 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12067. Jazılğandar — 6606. Qaytıs bolğandar — 48
Bilgenge marjan 2028 12 pikir 11 Aqpan, 2020 sağat 14:30

Ş dıbısına qanday tañba alğan tiimdi?

Qazaqstan Prezidenti Qasım-Jomart Toqaevtıñ latın grafikasına negizdelgen jaña qazaq tili älipbiin jetildiru tapsırmasına oray ğalımdar arasında jwmıs jürgizilude. Oral qalasınıñ №40 JOBBM qazaq tili men ädebieti päni mwğalimi Aynwr Sabırğa tilşimiz jolığıp jaña älipbige baylanıstı Ş tañbası turalı oyın bilgen bolatın.

Ş dıbısın qalay tañbalağan tiimdi . Ğalım emes qarapayım wstaz retinde közqarasıñızdı bildirseñiz?

-Latınnegizdi jaña älipbidiñ soñğı üşinşi nwsqası qabıldanğalı jappay jazudı bastap ta ketkenbiz. Jalpıhalıqtıq diktanttan bastap, köşe men eldi-meken atauları, jarnama, «Mektepaldı dayarlıq» tobına arnalğan oqu qwraldarı latınmen jazılıp, tipti aldımız kurstardı da tämamdap aldıq. Asığıstau bolsa da, osı jazıp-sızğanımızdıñ arqasında osı nwsqanıñ «pispegen», tolıqtırudı qajet etetin twstarın da körip, estip jatırmız. Jazıp kele jatıp, keybir dıbıstardıñ üstine noqat salıp otıru birinşiden - uaqıttı alsa, ekinşiden qayta-qayta toqtap, «aqsaqtıñ» künin keşip otırğanday bolamız. Men sol kedergilerdiñ işinde ş dıbısına toqtaldım. Ş dıbısı ağılşınğa eliktep, Sh qosarlı tañbamen berildi. Al ol keybir sözderimizdi oquda qiındıq keltirip otır. Ol turalı jazuşı Twrdaqın Jeksenbay: «Al endi jaña redakciyada eki dıbıstıñ «sh» [ş] jäne «ch» [ç] digraftarımen tañbalanuı äli de oylanudı kerek etetin siyaqtı. Olay deytinimiz, birinşiden, [ş] dıbısı men ärpi tilimizde jii qoldanıladı. 2013 jılı Til bilimi institutı şığarğan «Qazaq sözdiginde» «ş» ärpinen bastalatın 7000-day söz bar. Onıñ üstine bwl ärip sözdiñ işinde de, soñında da kele beredi. Sondıqtan «sh» digrafınıñ mätinniñ kölemin wlğaytıp, jazu uaqıtın da wzartıp jiberetin qolaysızdığı bar. Mısalı, «Şaşu şaş» dep 7 ärippen jazıp jürgen söylemdi «sh» digrafı boyınşa «Shashý shash» dep 11 ärippen jazadı ekenbiz. Ekinşiden, «sh» digrafınıñ qwramındağı «s», «h» tañbalarınıñ key sözderde däl osınday türde toqaylasatını jäne bar. Bwl jağday ol sözderdi bwzıp oquğa äkep soğadı. Mısalı, Şıñğıshan esimi men därishana, ashana sözderin bwl digrafpen Shyńǵyshan, dárishana, ashana dep jazamız. Olardı jwrt Şıñğışan, därişana, aşana dep oquı mümkin ğoy. Jeñishan, Doshan, Äueshan, Kümishan, Külishan siyaqtı adam attarı da osı küyge wşıraydı. 

Diagaf qiın, oqıluda qiındıq tudırdı. Ol däleldendi. Endi aukt pa, älde? Sizdiñ oyıñız? 

-Sondıqtan [ş] dıbısın «sh» digrafımen emes, joğarıdağıday, töbesine akutka qoyğan «Śś» ärpimen tañbalağan dwrıs bolar» - dep akut tañbasın maqwldaydı. Al  Şerubay Qwrmanbaywlı: «Sh sh, Sh ch qos tañbalarımen berilgen dıbıstardı Şş – Ş ş, Çç – Ss (Ç,ç /Č č ) türinde örnekteuge boldı. Biz töl dıbıstarımızdı beyneleytin osı aynaldırğan bes-altı tañbanıñ tağdırın tälkekke saludıñ negizi bar dep sanamaymız. Tek kelisip-keñesip, ortaq şeşimge kelu arqılı köp tañbanıñ arasınan bizge tiimdisin tañdap alu kerek,» – dey kele, eñ dwrısı  dep – diakritikalıq jäne orfografiyalıq, fonetikalıq tañbalardı äripterdiñ astı-üstine qoyıp ütir-nükte, täj-doğalar men sızıqşa-imekterdi köbeytpey, älipbimizdegi kirme dıbıstardı tañbalaytın äripterden arılıp, onı 28 tañbağa deyin ıqşamdap, bos qalğan latın tañbaların nemese Ƞ ŋ, yaki türiktiñ Ş ş ärpi siyaqtı diakritikasız twtas tañbalardı paydalanudı meñzegen. Ğalımnıñ bwl pikirimen kelisuge boladı, öytkeni jazuğa da oquğa da, türli İT qwraldarında qoldanuğa da qolaylı. Jıpırlap közge qolaysız körinetin qosımşa tañbalar mülde bolmasa nemese neğwrlım az bolsa, soğwrlım älipbi oqıp-jazuğa ikemdelip, onıñ qoldanbalılıq sipatı, praktikalıq qwndılığı arta tüsetinin eskertedi.

Dwrıs delik.  Qanday tehnologiyalıq wstanımdarğa toqtaluğa negiz bar?

-Sonımen qatar, Bijomart Qapalbek te İT qwraldarında qoldanuğa qolaylığı jöninde «Qazaqtıñ jaña älipbiine negiz bolatın sipırlı tört nwsqanıñ (Qazaq – 28, Ağılşın – 26, Kirillica – 42, Türki – 34) işinen töl 28-di tañdap, onı pernetaqtadağı 26-ğa qalay sıydıru bügingi künniñ bastı mäselesi ekeni anıq. 28 töl dıbıstı beyneleuge layıq latınnıñ 19 tañbasın joba wsınğandardıñ barlığı qoldaydı.

Mına 9 dıbısqa kelgende wstanım ärtürli Ä, Ö, W, Ü, İ, Ğ, Ş, Ñ, U. Mäselen, «Ä» dıbısın A, Ä, Ah, A', Ä – dep bes türli belgileydi. Al «Ñ» dıbısın Ń, Hh, Ň, Ņ ŋ – dep tört türli belgileydi. «Ş» dıbısın S, Ş, W, Ś, Sh – dep bes türli belgileydi jänet.b. Toğızınıñ da tört – besten tañbası bar» - dep, ş dıbısınıñ Ş diakretikalıq tañba nwsqasın da körsetedi.

Ğalımdardıñ zertteulerin zerdeley otırıp, qoldanısta da ıñğaylı bolatın nwsqası dep ş dıbısınıñ Ş noqatı tömenge qoyılğan nwsqasın wsınamın. Osığan deyin kirilde qoldanıp jürgenimizdey, üstine tañba qoyılatın i, y dıbıstarın jazğannan tömenge «qwyrıq» jalğap jürgen ñ, ş tañbaların jazu anağwrlım jeñildeu. Sondıqtan ş dıbısın osı tañbamen (Ş) belgilegenimiz jön bolar.  

-Rahmet. 

İzdenisten tuındaytın jañalıqtar ğana latınnegizdi jaña qazaq älipbi  tañbalarına dwrıs tañba tañdauğa jol aşadı. Ğalım men wstaz jäne paydalanuşı bir şeşimge toqtağanda jazudıñ ıdıramaytın negizi qalanadı. Olay bolsa, iske sät.

Abai.kz

12 pikir