Beysenbi, 9 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 727. Jazılğandar — 54. Qaytıs bolğandar — 7
Aqmıltıq 4292 41 pikir 11 Aqpan, 2020 sağat 10:00

Qazaq tildi azamattıq qoğam bwl jerde de sırtta qaldı...

Birinşiden, osınday tragediyağa wşırağanımız öte ökinişti. Bwl köpşilikke wlt arasındağı arazdıq siyaqtı sipat qaldırdı. Alayda bilik wltaralıq dep aytpañdar dedi ğoy. Biraq, moyındauımız kerek, bwl mäsele - wlt aralıq sipat alğanı anıq.

Ärine mwnda kez-kelgen düngendi nemese qazaqtı jau körip jatqan eşteñe joq. Ärbir wlttıñ jaqsısı bar, jamanı bar. Biraq, halıqtıñ köpşiligi onı wltaralıq dep tüsindi. Demek, endi memleket halıqtıñ bwl mäseleni nelikten osılay qabıldağanın taldau kerek.

Meniñ oyımşa, bwl jerdegi bastı mäsele - osı uaqıtqa deyin qazaqtıñ tilin moyındamau. Mwnday jağday äli bar. Jaña körip jatqanımızday, sol jerdegi azamattardıñ köbisiniñ tek qana orıs tilinde söylep jatqanınıñ özi bizdiñ jürgemizge tiedi. Qazaqta böten degen söz bar. Biz bir elmiz, bir jwrtpız, memlekettik tilimiz ortaq. Sol tildik mäseleniñ özi keybir adamdardı osınday qarsılıqqa, osınday aşu ızağa alıp kelgen siyaqtı.

Ärine, biz äli onıñ sebebin bilmeymiz. Neden şıqtı, şın mäninde wlttıq namısqa tietin bir jağdaylar boldı ma, bolğan joq pa, ol meniñşe keyinirek qaraladı. Biraq, bilik äli tekserilmey jatıp onday närse bolğan joq dep jatır ğoy. Meniñşe, onday jağdaydıñ boluı äbden mümkin. Qısqası bwl - qazaqtıñ memleketin moyındamağan siyaqtı sipat bildiredi.

30 jıl ötti. Nelikten özge diasporalar bizdiñ memlekettik tilimizdi öz memlekettik tili dep, tarihımızdı öziniñ tarihı dep tüsinip etene aralasıp ketpedi? Qordaydağı qazaq pen düngen nege osı uaqıtqa deyin aralasıp dos bop ketpedi? Dos bop ketse de nelikten osı mäsele şıqtı? Demek, kökeyde birnärse qaldı ğoy. Biraq, ol ne närse? Meniñşe, qazir qoğam da, bilik te osı mäseleni zertteui kerek. Eger biz onı tappasaq, der kezinde jazbasaq, onda bwl mäsele jalğasa beredi.

Mwnday oqiğa osı uaqıtqa deyin Şelekte, Malıbayda, Mayatasta, Sarıağaşta boldı. Biz sonıñ bärinde boldıq jäne osını öz közimizben kördik. Sondıqtan, mağan keşe habardan berip jatqanda qayta-qayta ayta beretin "Biz sayasi wlt boluımız kerek", "Biz wlt emes, memlekettik wlt boluımız kerek"degen sözder wnağan joq. "Biz qazaq degen wltpız" degen mäseleni aytpaydı da. Eger olay aytsaq basqalarğa jau siyaqtı körinemiz.

Ärine, biz öziniñ bolaşağın qazaq elimen baylanıstırıp, osı jerde ömir süremiz degen adamdarğa qwşağımız aşıq. Alayda, bizdiñ memleketimizdiñ tilin moyındamasa, bizdiñ elimizben öz bolaşaqtarın baylanıstıra bilmese, olarğa jergilikti halıq bäribir böten siyaqtı qaraydı. Meniñşe, eñ bastı mäsele osı.

Eger erteñ halıqpen kezdesude äkimder orıs tilinde söylese demek, bwl mäseleni äli biliktiñ tüsinbegeni. Sondıqtan bwl jerde eñ bastı mäsele qazaq tiliniñ mäselesi. Onı bilik tüsinbey otır.

"Wlt tağdırı" qozğalısı wmıtpasam, 2011 jıldarı "Wlt aralıq qatınastı jaqsartudıñ joldarı" dep arnayı bağdarlama äzirlep, Almatı oblısınıñ barlıq audandarında kezdesu ötkizip, zertteu jasağanbız. Sonda qazaqtıñ wlttıq mäselesine qatıstı köptegen mäseleni jergilikti wlt ökilderiniñ qoldaytının kördik. Qoldamaytını da bar. Demek, bizde osı jerde köptegen tüsindiru mäselesi äli jetpeytin siyaqtı. Jäne, osınday diasporalar twratın jerlerge memleket ärdayım monitoring jasap otıruı kerek. Ol jerde onomastika mäselesi, til mäselesi tağı basqa qordalanğan dünielerdi jergilikti bilik üzbey baqılap, saraptap otıru kerek. Biz Almatı oblısında osı mäseleni kötergende biraz mäselege qanıqtıq. Biraq, ol jasağan zertteuimizdi bilik qabıldağan joq. Pısqırğan da joq. Sondıqtan, mwnday mäselelerge toqtamay monitoring jürgizilip twruı kerek.

Iä, mwnıñ işinde jemqorlıq ta bar. Halıq osınday jağdayda "nege qılmıs jasağan özge wlttar şığıp ketip, qazaqtar sottalıp jatır" degen renişterin ayttı.Olar da qılmıs jasadı ğoy. Demek, bwl tikeley memlekettegi jemqorlıq mäselesi.

Keşe biz mınanday mäseleni kördik. Policiya jartı sağat boyı sol düñgen auılındağı üş-tört jigitti wstay almay jürdi ğoy. Olar policiyalardı wrdı soqtı, jıqtı. Bireuler aytadı, ol policeyler jay jürgen joq, qaşan aqşa äkep beredi dep jür deydi. Eger Amerikada sonday kezde bir policiya kelse olardıñ bärin orın-ornına qoyıp, üş sekundtıñ işinde qamap alıp ketedi. Al, ana jerde alısıp jürgen uaqıtta aqşa berseñ qwtılasıñ deydi.

Osınday närseni oqıdım. Jäne onıñ dwrıs jazılğanın iştey sezinem.
Üşinşiden, meniñ aytpağım, mindetti türde osınday jağdayda jan-jaqtan qazaqtardıñ barğanı dwrıs. Olar barğanda bireudi wruğa, örteuge barğan joq. Olar sol jerdegi 90 payız düngen bolsa, 10 payız qazaqqa qoldau bildiruge bardı. Olar toqtatuğa bardı. Jäne, bizdiñ wltımızdıñ basına kün tuğan jağdayda bir-birimizdi qoldau mindetti türde bolu kerek. Sondıqtan, ol jaqqa barmañdar dep joldı jauıp qoyğanmen tağı kelispeymin.

Tağı bir aytpağım, osı mäselege baylanıstı memleket komissiya qwrdı. Sol komissiyanıñ işinde nege qoğamdıq wyımdar joq? Nelikten azamattıq qoğam ökilderi joq? Nelikten täuelsiz jurnalister joq? Men osığan tañqaldım.

Sebebi bwl - qoğamdıq mäsele. Nege sol jerge barğan wlttıq wyımdardıñ adamdarı joq? Nege "Wlt tağdırı" joq? Nege ol jerde tek assambleyanıñ basşıları ğana otır.

Düngen ökili tarapınan eki adam bar ekenin kördim, ekinşi taraptan eşkim joq. Bwl qoğamdıq mäsele, al oğan azamattıq qoğam aralaspay otır. Oblıstıq keñes qayda? Azamattıq al'yans qayda? Basqa wlttıq bağıttağı adamdardıñ ökilderi qayda? Olardıñ bäri sırtta qaldı.

Sosın keşe "Habardan" osı mäseleni talqılap jatır. Bärin orıs tilinde aytıp jatır. Ol meniñ aşu-ızamdı qayta köteredi. Öytkeni mağan olardıñ ne aytıp jatqanı tüsiniksiz. Men jağamdı wstadım. Olar kimge aytıp jatır sonda? Olar qazaqtarğa nege orıs tilinde aytıp jatır? Biz qazaq memleketimiz ğoy. Müldem tüsiniksiz.

Al, qwrılğan ükimettik komissiya beytarap şeşim şığaradı dep ayta almaymın. Öytkeni, bilik halıqtıñ seniminen ayrılıp qalğan. Sondıqtan, olar azamattıq qoğam ökilderin qosudan qorqadı. Sonımen, qazaq tildi azamattıq qoğam bwl jerde sırtta qaldı.

Biraq, qaytalap aytamın, eger memlekettik til öziniñ twğırına qonbaytın bolsa, qazaqtıñ işindegi qıjıl bäribir qaladı.

Dos Köşim

Abai.kz

41 pikir