Seysenbi, 14 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 61755. Jazılğandar — 35911. Qaytıs bolğandar — 375
Aymaq 3423 22 pikir 10 Aqpan, 2020 sağat 12:04

Qordaydağı oqiğanı jılı jauıp qoyuğa bolmaydı

Elimiz Täuelsizdik alğanımen, tituldı wlttıñ azamattıq-qoğamdıq, äleumettik-ekonomikalıq, sayasi-etnikalıq qwqığı müldem joq ekenin Qordayda orın alğan oqiğa ayqındap berdi. Bwnday oqiğa monowlttıq memleket qwruğa bet alğan elde endi jii bolıp twradı. Qala da, dala da bwrınğı köpwlttıq kelbetin joğaltıp, bir wlttıq ajarına ene bastadı.

Osığan qatıstı arıdan boljap, küni bwrın wlttıq ideologiya qalıptastıra almağan bilik qazaq-düñgen elitalıq-etnostıq äm ekonomikalıq-qılmıstıq qaqtığısına orın berip aldı. Bizdiñ şeşeuinikter türli wlt aralas qonıstanğan jerde twratındardı ğana qaperge alıp, al, bir ğana wlt qonıstanğan jerde twratındardıñ äleumettik-ekonomikalıq müddesin 30 jıldan beri eskermeuiniñ ayağı qandı oqiğağa bastap alıp keldi. 

Bwğan halıq emes, 30 jıldan beri Qorday qazaqtarınıñ barlıq müddesin ayaqqa taptap, tek düñgenderdi ğana adam qatarına qosıp kelgen barşa bilikte bolğan şendi-şekpendiler tügeldey kinäli. Eñ aldımen, qazaqtıñ kieli şekarasında düñgenderge etnikalıq qılmıstı top qwrğızğan, jergilikti qazaqtardı käsipkerlikpen, dihanşılıqpen aynalısuğa mümkindik bermegen Qorday audanında bilik tizginin bwrınğı jäne bügingi wstağandar qatañ jazalanuı kerek. 

Dwñğandar bwğan deyin Qırğız elinde de beypildik tanıtıp, tituldı wlttı basınıp, 2006 jılı Qazaqstanğa qaşıp bas sauğalağan edi. Endi jaña otandarında bwrınğı äuenderinde basıp, tuımızdı örtep, wstazdarımızdı sabap, seksendegi aqsaqalımızdı tayaqqa jığıp, policeylerimizdi adam dep sanamaytın därejege jetti. Bwnı qazaq «suıñdı işip, qwdığıña tükirgendik» deydi. 

Qazaq tildi BAQ qazaq wltına qarsı dwñğandar wstanğan sayasat aşıq jazılsa, orıs tildi BAQ tek wltaralıq qaqtığıs dep jele jorta öte şığuda.

Osı orayda Altın Orda saytında belgili jornalşı Serik Maleevtiñ  «Mejnacional'noe stolknovenie v Kordae. Osnova konflikta sohranyaetsya» attı tereñnen qauzağan saraptamalıq maqalası şıqtı. Biz osı maqalanı Abay kz saytınıñ oqırmandarına audarıp wsınıp otırımız.

Öz basım, qazaqstandıq İİM siyaqtı Qordaydağı teketires tämäm boldı dep joğarğı jaqqa dañğazalaudan aulaqpın, äri jalaulatqan uäjder jasap, jalğan qiyal qwşağında qalmaymın. Tektires tolıq bitken joq. Onıñ tereñge jayğan tamırın jwlıp alıp tastay almaysıñ.

Men bwl jağdayattı bükil el köleminde alıp qarastırudı wsınamın.

Biz nege qol jetkizdik:

Dwñğandar işimdikti tatıp almaytın, elimizdiñ oñtüstigin meken etken etnikalıq top.

Olar dinine berik imanı kämil mwsılmandar.

Bala tuu jağınan eşbir problemaları joq.

Dwñğandar – tamaşa dihandar äm biznesmender.

Dwñğandar – jwdırıqtay jwmılğan etnikalıq top.

Dwñğandardıñ etnikalıq tobı birte-birte qwşağın keñge jayıp keledi. Äri Qorday audanındağı özderiniñ ekonomikalıq müddesiniñ auqımın keñeytude.

Al, endi özimizdiñ tap osı kieli Qorday topırağında twratın qazaqtarğa keletin bolsaq, mınanı añğaramız.

Qazaqtardıñ basım köpşiligi işimdikti eş tatıp almaydı.

Qazaqtar islam dästürin berik wstanadı.

Qazaqtardıñ dwñğandar siyaqtı bala tuu jağınan eş probleması joq.

Elimizdiñ Oñtüstigindegi qazaqtar dihanşılıq pen bizneste dwñğandardan eş kem tüspeydi.

Qazaqtar jwdırıqtay jwmılğan dey almaymın.

Qazaqtar san jağınan ösip, Qorday audanındağı özderiniñ ekonomikalıq müddesiniñ auqımın keñeytuge küş sala bastadı.

Al, Qorday degenimiz – Qazaqstannıñ Qırğızstanmen şektesetin şekarası. Bwl jerde ülken aqşa arlı-berli ağılıp jatır. Onıñ işinde kontrabanda men saudadan tüsetin qıruar qarjı bar.

YAğni, tituldı wlt qazaq pen dwñğan etnikalıq tobınıñ arasındağı ekonomikalıq müddelerdiñ konfliktisiniñ orın alğandığı közge wrıp twr. Bwla jerde passionarlı  [fr. passioner – şeksiz qwştarlıq] dwñğan etnikalıq tobı men odan da zor passionarlı qazaqtardıñ arasındağı teketiresi beleñ aldı.  

Mine, osı kezde bäri bir şetke jiılıp qoyılıp, tüsinbestik jaylaydı. Al, tüsinbestik, reniş-ökpe orın alğan jerde, ideologiya ömirge keledi. Dwñğandadıñ jağdayında bwl wltşıldıq, antialaştıq äm antimemlekettik ideologiya. Qazaqtar bärin bauırına basıp jatır, bwnıñ bäri dwrıs emes, memleket bizge ögeylik tanıtuda degen göy-göyler söz etile bastaydı. Bwnday memlekette dwñğandar üşin eş bolaşaq joq degen pikir alğa tartıladı. Mine osıdan kelip, bolaşaq tolıq qandı konflikti örbip äm ösip şığadı.

Onıñ üstine antialaştıq äm antimemlekettik ideologiya äuelde birli jarımdardıñ qauaşığına qonaqtay keulese, jüre kele, bizdegi orın alıp otırğan ideologiyalıq bos auasız keñistik jağdayında eş kedergige wşıramay, Qazaqstandağı dwñğan köpşiliginiñ bastı ideologiyasına aynalıp şığa keldi. 

Mine biz tap osımen betpe-bet kelip otırmız. Qordaydağı dwñğan men qazaq wltaralıq qaqtığısınıñ eñ tereñ de, tamırlı sebebi osında jatır.

Osı qaqtığıstı tap dwñğandardıñ özi bastağandığı kezdeysoq emes. Olardıñ arasındağı antiqazaqtıq köñil-küy bwrınnan pisip jetilgen. Al, Qazaqstan Halıqtarı Assambleyası törinde şaljiıp otırğan osı halıqtıñ ökilderi öz qandastarı arasında eş ıqpalı joq quıs keudeler ğana.

Körip otırğanımızday bwrala bilep, şarıqtata wlttıq än salumen bwnday problemalardı eş şeşe almaymız.

Qanşa aytqanmen, Qazaqstannıñ oñtüstiginde jer az (bwğan jastar arasın jaylağan jwmıssızdıqtı qosıñız), biraq qazaqtar men dwñğandar arasında tuu öte joğarı bolğandıqtan, İİM joğarğı şendileriniñ izin ala «Qaqtığıs basıldı, twrğındardıñ alañdauşılığınıñ eş sebebi joq?» dep keñirdek jırta mälimdey almaymız.

Öz basım däl osılay kesip-pişpes edim.

Elimizdiñ oñtüstigindegi halıqtıñ tığız qonıstanuı problemasın küşke salatın bir ğana policeylik is-şaramen şeşe almaymız. Onıñ üstine qazaqtar eşqaşan dwñğandar jäne özge de Qazaqstandağı etnikalıq toptardı bölip jarmaydı.

Degenmen bästik qwnı million twratın bir saual bar. Nege Qazaqstan Halıqtarı Assambleyası müşeleri üşin demokratiyanı belden basıp Qazaqstan Parlamentine saylanuğa kvotalıq mümkindik beremiz, nege olar öz qandastarın kvotamen halqı az soltüstikke qonıstanuğa ündemeydi?

Biz tek osılayşa ğana Qazaqstannıñ oñtüstigindegi orın alıp otırğan jağday men jwmıssızdıqtı, qazaq pen dwñğandar arasındağı ekonomikalıq müddeden tuındağan qaqtığıstardı şeşemiz.

Bwla arada Qordaydağı dwñğandardıñ aldında eş tañdau joq. Özderi tüp köterile osıdan 130 jıl bwrın qaşqan Qıtayğa qayıra bara almaydı. 2006 jılı etegin kesip elinen quğan qırğız ağayındarğa barıp ta panalay almaydı.

Biraq jwrttıñ bärine, qazaqqa da, dwñğanğa da, Qazaqstandağı basqada etnikalıq azşılıqtardıñ ökilderine jwmıs pen twrğın üy tabılatın halıq sirek qonıstanğan Qazaqstannıñ soltüstigi bar.

Qazaqstan Halıqtarı Assambleyası mine äli eşkim türen salmağan osı bağıtta jwmıs isteui kerek. Özderiniñ kvotaların toltırıp, halıq tığız qonıstanğan jerlerdegi eñbekke qabiletti jastarın Qazaqstannıñ soltüstigine attandırsın. Bosıp ketken orıstardan bosağan jerdi jaynatıp, membağdarlama boyınşa salınğan üylerge qonıstanıp, öz wltı arasındağı jwmıssızdıq problemasın şeşip, qazaq eliniñ bağı üşin qızmet etsin. 

Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

22 pikir