Senbi, 4 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Äleumet 4857 15 pikir 5 Aqpan, 2020 sağat 12:19

Til turalı tausılmas jır öz şeşimin tabatın sekildi

Qazaqstandı wlttıq memlekettilikten ayırıp, birtwtas qos tildi azamattıq wltqa aynaldıru koncepciyasın kökseuşiler bel ala bastadı. Orıstildi BAQ RF aydap saluımen «memlekettik til öz qızmetin orınday almauda» degen sıltaudı tağıda tu etip kötere bastadı. Armandarı – Belarus'tegidey orıs tilin memleket til dep jariyalau. 

YAğni, memlekettik qızmettegiler men byudjettegiler arasındağı tildi bilmeuşiler men bilgisi kelmeuşilerge baylanıstı qoldanılatın jaza türleri qazaq memleketin qwruda qoldanılmauı kerek eken-mıs. Äri qazaqtı Ukrainadağı jağımdı faktor tildik täuelsizdik qazaqqa kereksiz model' eken. Qazaq tili Ukrainadağıday tolıqqandı küşine ense, bizdiñ elimizdi territoriyalıq bölinuşilikke bastap baratın wltaralıq teketirestik tağdırı Qazaqstannıñ basına ornaydı-mıs. Kerek deseñiz «MEN QAZAQPIN» deytin qazaq wltşıldığı «bäsekege qabiletsiz wltşıldıq» bolıp tabıladı eken.

Gimran Erğalievtıñ «Qazaqstan öziniñ til sayasatında qos tildilik ülgisinen wlttıq basımdıq bağıtına bağdar wstanuğa bet aldı» («Kazahstan idet po puti perehoda ot bilingval'noy modeli yazıkovoy politiki k nacional'no dominiruyuşey») attı maqalası sanamızğa köp oy saladı. Avtor Petr Svoik,  Jeñis Bayqoja, Ğaziz Äbişev jäne Mihail Rozovtardıñ jeke bastıq pikirin jwrtqa özi qoyğan saualdarına berilgen jauaptar arqılı jayıp saladı. Biz osı Zonakz.Net saytına şıqqan maqalanı Abay kz oqırmandarına audarıp wsınıp otırmız. 4 saual: 4 pikir äm 4 wstanım. Osılardıñ işinde tek Mihail Rozov qana «qazaq tili tübi saltanat qwradı» dep köñilimizdi ornına tüsirdi. 

«Tilder turalı Zañnıñ orındalmauı – Qazaqstandağı wltaralıq kelisimniñ kepili me?» 

Petr Svoik: 

– Men bwnı 30 jıldıq mereytoy qarsañındağı «orıs tildiniñ» oy-tolğamı der edim.  Tap: 1989 jıldıñ 22 qırküyeginde KSRO-nıñ qwlap tınatındığı eldiñ oyına kirip şıqpağan şaqta, Qayta Qwru bwrın eşkimniñ oyında bolmağan dünieni bizge sıyğa tarttı. Qazaq Keñestik Socialistik Respublikası öziniñ «Til turalı» Zañın qabıldadı. Onda qazaq tili – memlekettik til, al, orıs tili – wltaralıq qatınas tili dep twjırımdaldı. Sol sebepti bügingi qañtar ayında biz otız jıldan artıq uaqıt memlekettik til märtebesi bar qazaq tiline qol jetkizdik. Osı kezeñde ömirge kelgen bir buın erjetti, mümkin bolğannıñ bärin uaqıt öz ornına keltirdi. Arı qaray “jüzege aspaytın dünieniñ jüzege asırılmauı” jaylı senimimiz nığaya tüsti.

Onıñ üstine 1995 jılğı Egemen Qazaqstannıñ Ata Zañı qabıldanğan tamız referendumı nätijesindegi talap etudi orındau üşin 1997 jılı  ömirge kelgen Zañ bwrınğı tildik sayasattıñ ayna-qatesiz jalğası bolıp tabıldı.

Qadap aytarım: qazaq tili memleket qwrudıñ tüp qazığı bolıp tabıladı. Ol – birden-bir äm eş almastırılmaytın qarağayğa qarsı bitken qisıq bwtaq. Jwrttıñ bäri özge barşa memleket äm onıñ azamattarı memleketşildilik pen elişilik kelisimniñ kepili bolıp tabılatın bir ğana memlekettik tilde söyleydi degendi aytadı. Biraq osınıñ bärin jüzege asıratın memlekettiñ özi de öz memlekettik tilin qajet etpeytindigi, onıñ azamattarınıñ basım böligi memlekettik tildi müldem meñgermeui şındığında tap osınday memlekettiñ eñ ülken bas auruı (probleması) bolıp tabıladı. Bwl mäseleni memleket juıq arada qolğa alıp, äri öziniñ twraqtılığı men azamattıq tınım-tınıştığın saqtau üşin bayıptı türde öte tez tübegeyli şeşui kerek.

Bölip jarıp aytarım: qazaq tiliniñ märtebesi «terezesi teñ boludıñ ornına» tek is-qağazdarın audarudıñ şeñberimen ğana şektelip otır. «Orıs tildiler» üşin latınğa köşu men qalalar men köşelerdiñ atauın özgertudi esepke almağanda qazaq memleketindegi tağdır-talayları turalı dabıldar jetip artıladı. Biraq nege ekeni belgisiz Qazaqstannan «orıs tildilerdiñ» biren-sarañdarı ğana sırtqa ketkenimen, eşqaysı jappay köşip jatqan joq? Osı jaqsı ömir izdegen biren-sarañdardıñ işinde jas äm bilimdi qazaqtardıñ sanı tipten az.

Meniñ sizderge aytarım, qazaq memleketiniñ til zañnamasınnıñ qatañdığı orındaluınıñ mindetti emestigimen tükke jaramsız bolıp qaladı.  Mısalğa, zañ boyınşa memlekettik organdardıñ aktileri memlekettik tilde jobalanıp qabıldanuı kerek, qajet jağdayda onıñ jasalınuı men qabıldanuı orıs tilinde jürgiziledi delingen.  Bwl şendilerdiñ öz enşisinde qaldırılğan «qwzirettilik», biraq atalğan jağday eş balamasız artıqşılıq retinde Qazaqstan memleketindegi zañ aktileri eşqaşan memlekettik tilde jasalmaydı äm qabıldanbaydı degen söz. 

YAğni, zañdı orındamau, onıñ orındalmağanın qaperge almau, ne bolmasa, mıñ sıltau aytıp aqtalu, eger osını orındamağanı üşin bireu nazarğa ilikse, eşteñke bolmağandıqtı tanu qanımızğa siñgen dağdığa aynalıp ülgerdi. Jabılğan qazan jabılğan küyinde qaluşılıq qanımızğa äbden siñdi.

Zañdı qalıptasqan ömirilik şındıqqa jaqındatu üşin, zañdağı şındıqpen säykestendiru üşin, eñ wğınıqtısı: eki memlekettik tildi zañdastıru kerek. Osı twrğıdan kelgende, bilik pen basqaru organdarında orıntaq ielenuşige äm qazaq, äm orıs tilin bilu talap etiledi. Bwl jağdayda wlttıq memlekettik qazaqtıqpen tolığadı jänede öziniñ tas qamal kepildigin ielenedi, äri «orıs tildiler» qazaq memleketin qwruğa atsalısa alatın boladı. Qazaqstan barşamız üşin birtwtas qos tildi azamattıq wltqa aynaladı.

– «Qazaq bolu bolmauıñ şart emes, biraq qazaqşa biluge mindettisiñ...» 

Jeñis Bayqoja:

– Ötken jıldıñ ayağınan bastap, barlıq qazaqstandıqtardı memlekettik tildi bilip, onı qoldanuğa mindetteytin zañnamalıq normalardı engizudi talap etuşilik küş ala bastadı. Bwl orayda wlttıq-patriottıq bağıttağı qoğam qayratkerlerin söz etpegende, birqatar qazaq ziyalı qauımınıñ jäne tilşi-ğalımdarınıñ ökilderi el aldında öz oyların jayıp salğandığın eske alğanımız läzim. 2019 jıldıñ şımıldıq jabarında Qazaqstan Respublikası Parlamenti Senatınıñ deputatı, Äleumettik-mädeni damu jäne ğılım komitetiniñ törağası Mwrat Baqtiyarwlı QR prem'er-ministriniñ atına saual jiberdi.

Bügingi küngi qoldanıstağı zañda «Qazaqstan halqın toptastırudıñ asa mañızdı faktorı bolıp tabılatın memlekettik tildi meñgeru – Qazaqstan Respublikasınıñ ärbir azamatınıñ parızı» (4 bap) dep jazılğan. Biraq parız degenimiz – mindetti degendi bildirmegendikten, osı bir jağdayat respublikamızdıñ tildik keñistiginde qazaq tiliniñ sözsiz äm tolıqqandı jeñiske jetuin qalauşılardı qattı qapalandıradı.

Qısqasın aytqanda, jauapkerşiliksiz mindettilik degenimiz – eşbir deklaraciyamen bekemdelmegen, bos lepirmeşilik. Demek, «A»-nı aytqan senator «Ä»-ni de söz etui kerek edi. YAğni, tildi bilmeuşiler men bilgisi kelmeuşilerge baylanıstı  qoldanılatın jaza türleri jalpılama türde bolsa da eş auızğa alınbadı. Aqşalay ayıppwl ma? Käsibi qızmetpen aynalısu qwqığınan ayıru ma? Mäjbürli qoğamdıq eñbek pe? Äkimşilik qamauğa alu ma? Ata-baba dästürimen janına batırıp düre soğu ma? Bälkim, etegin kesip, elden quu ma?

Ukrainanı bügingi jağdayğa jetkizgen eñ bastı faktorlardıñ biri sol elde orın alğan tildik mäsele ekendigin bärimiz de jaqsı bilemiz. Senator mırza tap osınday jağday, yağni,  bizdiñ elimizdi territoriyalıq bölinuşilikke bastap baratın wltaralıq teketirestik tağdırı Qazaqstanda da orın alıp kete me dep oylağan siyaqtı dep esepteymiz.

QR ärbir azamatınıñ boyında märtebeli käsip pen qajetti ilim-dağdığa qol jetkize alu sezimin wyalatuğa bügingi tañda qazaq tili qauqarlı ma? Ärine, eş qauqarsız.

Qazaq tili tap osınday märtebeni ielenui üşin, nağız jwrtqa qalaulı boluı üşin jıldardan jıldarğa wlasqan tınımsız ter tögu haraketi qajet. Özderin «Ana tiliniñ» qamın jeuşilermiz dep sanap, aq ter, qara ter boluşılar osı bağıtta jandarın sala eñbek etuge tiis. Äzirşe, olar mindetteu men mäjbürleu sındı qarapayım ädisterdi wsınadı…

Al, kürmeui qiın tüyindi oñay jolmen şeşe saluğa şaqıru degenimiz – bir sözben aytqanda   «populizm».

– «Qazaqstandağı wlttıq joba üşin üş jol» 

Ğaziz Äbişev: 

– Qazaqstandağı özgeriske wşırağan demografiyalıq jağday wltşıldıq közqarastağılardı öre türegeltti. Wltşıl-patriottardıñ kün tärtibinde birneşe mäsele köterilude. Olardıñ işinde birinşi orında qazaq tiliniñ damu mäselesi twradı. Olar orıs tilin QR Ata Zañındağı resmi til märtebesinen ayırıp, sonımen birge, memlekettik tildi bilmeytin azamattardı memlekettik qızmetke aluğa tıyım saludı wsınadı. Basqaları bolsa, «qazaq jerinde qazaqqa qazaq qana el bolatın» monoetnikalıq qoğamdı armandaydı. Öz kezeginde postkolonialistik dert jabısqan alarmister (dañğazaşılar) bolsa, özderin qorşağan wlı qağanattardıñ (derjavalardıñ) mädenietine senimsizdikpen äm jekköruşilikpen qarap, olardı qazaq mädenieti men örkenietin saqtap qaluğa töngen qater dep sanaydı.

Öse tüsken wltşıl-patriottıq köñil-küyge qaramay, twrğındardıñ basım böligi jäne sayasi  elita türli etnos pen olardıñ tilderine qatıstı toleranttıq tanıtıp, radikaldı ideologiyağa sınşıl közben qaraydı. «Tap osınday strategiya jemisti bolıp tabıla ma?» degen saual tuındaydı. Bwğan beriler jauap ta öte qarapayım: halıqaralıq tarihi täjiribeni jäne bügingi tañdağı älemde qalıptasıp otırğan äleumettik-mädeni jäne geosayasi jağdayattı eskere otırıp, etnosaralıq toleranttıq Qazaqstan jalına jabısuğa tiis eñ tiimdi dünie bolıp tabıladı.

“Qazaq halqınıñ müddesi neden twradı?” degendi alıp qaraytın bolsaq, onda «qazaq halqı» tarihi jobası tabıstı Qazaqstan memleketin qwru arqılı tiimdilikpen jüzege asadı. Öytkeni, öz derbes memleketi joq etnostar basqalardıñ köşine ilbip ilesuşiler sanatına jatadı.  Osıdan şığara tüyinder bolsaq, onda «qazaq halqı» jobasınıñ qwndılıqtarınıñ satılanuı: 1) Memlekettik täuelsizdik pen territoriyalıq twtastıqtı saqtaudan; 2) Azamattarınıñ ekonomikalıq baqquattılığınan; 3) Demokratiya men jeke bas bostandığınan; 4) Halıqaralıq arenadağı derbestiginen twradı. Osı tört maqsat jüzege asırılğan jağdayda wlttıq joba jüzege asırılıp, mileti tabısqa qol jetkiziledi.

«Qazaq halqı» tarihi jobası özi alğa qoyğan mindetterdi jüzege asıruğa tırısqan şaqta wlt öz aldınan wşırasatın üş joldıñ birin tañdauğa tiis. Birinşi jol – dausız wltaralıq toleranttıq. Qazaq halqı Qazaqstan memleketin qwru barısında etnostıq emes, azamattıq principterge süyengen qazaqstandıq wlttı ömirge äkeluge tiis.

Ekinşi jol – bäsekege qabiletti reñdik wltşıldıq. Bwl wltşılıq forması ğasırlar boyı täjiribe men bilimniñ mol qorın jinaqtağan äleuetti injenerlik wlttarğa tän. Mäseleniñ mänisi mınada, matematikağa bir adamdı, on adamdı, tipti jüz adamdı az uaqıtta üyretip şığuğa äbden boladı, biraq twtas birwlttı käsibi-tehnikalıq qatınastıñ köriginde öte az uaqıtta qorğasınday qorıtıp şığuğa eş bolmaydı.

Eñ aqırğı üşinşi jol – bäsekege qabiletsiz wltşıldıq. Imanı kämil, oyı tüzik qazaq patriotı qazaq halqı öziniñ tarihi damuında äli künge deyin şarttı-täuelsiz (absolyutti täuelsiz wlt älemde eş kezikpeydi) injenerlik wltqa aynalğan joq dep aşıq moyındaydı.

Söz soñında aytarım, bodandıq bwğauında asıp-tasığandıq twtas halıqtıñ täuelsizdigi qasında tükke twrmaydı. Qazaqstan qaşanda qazaq halqınıñ bitim-bolmısın tarihi tasqınnan qoruşı täuelsiz memleket boluı kerek. Biraq ta qazaqtar wltşıldıq nemese şovinizm deñgeyinde alaqtay şoraqtauşılıq ğadetinen adalanuğa tiis. Qoğamdağı barşa etnikalıq toptardıñ meselin qaytarmaytın toleranttı äm jalpaqşeşeylik däulet tüzip, özge halıqtardıñ eñ paydalı dünielerinen tälim alıp, öz dästür saltına engizui şart.

Sonımen Qazaqstan tabısqa qol jetkizemin dese, atalğan eki joldıñ birin tañdauğa tiis. Etnosqa kindigi jabıspağan azamattıq sayasi wlttı qwrudı – osı bastan qolğa alıp, adamdı kemsitudiñ barşa formasımen bel şeşe küresip, ayaq-qolğa twsau bolatın barşa eski nanım-senimderden ada-küde arılu arqılı  älemdik keñ kölemdi liberaldı jüyege qol jetkizuge talpınıs jasauımız şart. Äleuetti de bäsekege qabiletti monowlttıq memleket qwruğa äbden boladı. Biraq ol üşin bel şeşe eñbek etip tağıda ondağan jıldardı sarp etuge boladı. üşinşi jol, yağni, bäsekege qabiletsiz wltşıldıq Qazaqstandı tek küyreuge bastap alıp keledi.

– «Qazaqstannıñ latınğa köşui. Ekinşi seriya» 

Mihail Rozov:

 – Degenmen Qazaqstanda jürip jatqan tildik sayasattıñ jalpı trendi – älbette, közge wrıp twratın qazaq tiliniñ qoldanıs ayasın odan arı keñeytu. Şırıldağan şındıq üşin ağınan jarılıp aytarım: Qazaqstannıñ bwrınğı KSRO-nıñ köptegen basqa elderine qarağandağı erekşeligi tildik bezbenniñ basınıñ memlekettik tilge qaray auuın üş onjıldıqqa sozdı. Osılayşa, sonau QazKSR kezindegi 1989 jılğı «Til turalı» zañda qazaq tili – memlekettik, al, orıs tiline – wltaralıq qarım-qatınas tili degen märtebe berilgen. Tek, arağa attay 31 jıl salıp, wltaralıq qarım-qatınas tiline qazaq tili de ümit ete bastadı.

Osılayşa, Qazaqstan öziniñ til sayasatında qos tildilik ülgisinen wlttıq basımdıq bağıtına bağdar wstanuğa bet ala aldı. Tayau on jılda qazaq tiline «Memlekettik til turalı» zañ qabıldau arqılı jaña qwqıqtıq märtebe beru mäselesi keñ kölemde köterilip, qızu talqığa tüsetin boladı dep oylaymın. Osı atalğan uaqıtqa deyin de osınıñ zañ qabılanuına eş kümän keltirmeymin. Onıñ bastı norması elimizdegi barşa azamattarğa qazaq tilin biludi mindetteytin bap boladı.

Al, orıs tiliniñ tağdırına keletin bolsaq, onıñ qarım-qatınas jasau ayası demografiyalıq jäne sayasi faktorlar dümpuine baylanıstı birte-birte tarıla tüsedi. Degenmen bwl ürdis juıq arada emes, eşkimge onşa bilinbey dabırasız orın alıp, eleusiz öte şığadı.

Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

15 pikir