Senbi, 8 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 97829. Jazılğandar — 71609. Qaytıs bolğandar — 1058
Älipbi 3449 40 pikir 31 Qañtar, 2020 sağat 11:35

Qazaq tili bayağıdan ğılım tili

Osı portaldan «Bizge keregi  - qazaq tilin ğılım tiline aynaldıru»  degen taqırıptı közim şalıp qalıp, oqi jönelsem  Ädilbek  Qaba  bauırımızdıñ  maqalası eken.  Ärine, jazğanınıñ bäri dwrıs äri özi de sol salanı jauaptanğan  memlekettik qızmetker bolğan soñ solay oñdı jağınan jazuğa tiisti de! Äri, senator Mwrat Baqtiyarwlınıñ maqalasınan da üzindi keltirip, qazaq tilin ğılımi tilge aynaldırudıñ birden bir tetigi latın älipbiine köşu kerektiginen  dälel keltiripti.

Biraq, öz basım «ana tilimen auırğan»  qazaqtardıñ biri retinde bayağıdan beri neşe türmen jazıp kele jatqan pikirimdi aytpay qaluğa, ünsiz tastauğa dätim barmadı. Ol – «qazaq tili bayağıdan ğılım tili» degen pikir.

Onda, sözdi köbeytpey birden dälelge köşeyin. Ğılımnıñ eñ basında Matematika, Geometriya  ğılımı twr desek, osı ğılımnıñ tilinde Qazaq tili suday ağılıp jüre beredi:  alu, qosu, köbeytu, bölu, köbeytkiş, bölindi,  qaldıq, taq san, jwp san, teñdik,  tübir, teñdeu, örnek, män, qosındı, köpbwrış, üşbwrış, tüzu sızıq, tikbwrış,  teñbüyirli, jazıqtıq, audan kölemi, teñqwramdı, kölbeu sızıq, şeñber...

Bwğan qosıp aytsaq, düniejüzilik deñgeydegi qazaqtıñ matematik ğalımı Asqar Jwmadildaev aşqan jañalığına  «törtken» degen qazaqşa jasamsöz  kirgizgenin özinen bir swhbat alğanımda aytıp edi.  Bwl «Joğarğı matematikanıñ tili bolğandıqtan, osını köpşilik oqırmanğa tüsinikti etip aytıp beriñizşi!» degenimde «Bäteñke kiip alğan soñ şwlıq kie almaysıñ» dep, betime qarap otırdı yağni amaldardıñ kezektesu zañdılığı sekildi bizdiñ bilimimiz jete bermeytin qiın sala bolsa kerek. Bwdan aytpağım,  Qazaq tili matematikada da eşkimge tizgin bermeydi. Alayda, sol salanıñ  halıqaralıq  qoldanıstağı  jasamsözderin  özimizdiñ aytılu erejemizge say jazuımızğa eşkim dau aytpaytını belgili jayt. (Bwl barlıq tilderde däl sonday)

Kelesi kezekte eñ kürdeli ğılımdardıñ  biri Himiyanı alayıq:  Sutegi, ottegi, kömirtegi, kömirqışqılı, eritindi,  totıq, asqın totıq, qanıq eritindi, ärekettesu, qostotıq, auır metaldar, beymetaldar,  qışqıl, silti, negiz, twzdar....dep,  kete beredi. Bwl salada da bükil wlttar ortaq qoldanatın  elektron, neytron, proton, geliy, urandardı  öz älipbiimizben jazsaq, öz sözimiz bolıp şığa keletini kümänsiz äldeqaşan qalıptasqan jağday.

Tehnologiyanıñ qozğauşı küşi sanalatın Fizikağa keleyik: Tartılıs küşi, üykelis, üdemeli qozğalıs,  twraqtı jıldamdıq, bayau qozğalıs, oyısu, wlğayu zañı, bostıq, terbelis, jılu ötkizgiş, aynımalı tok, jartılay ötkizgiş...

Biologiya attı jandılardı zerteytin ğılım salasın  aytsaq, mısal keltirmesek te boladı, wşan-teñiz salalıq ataular bar ekenin qazaqşası suday kez kelgen qazaq ayta aladı: Bauırımen  jorğalauşılar, sütqorektiler, qosmekendiler, omırtqasızdar, bılqıldaq  deneliler, jalğız jasuşalı... Bwlar soñında qalıptasqan qazaqi jasamsözder. Al, tört tülik mal ösirip, sahara dalanıñ bükil añ-qwsın, jändigin  tüstep tanıp, minez-qwlqı, qareketin tügel biletin  qazaq  sındı dala örkenietin jasağan köşpendiler wrpağı qoldanğan bwl saladağı söz qorı adam tañğalarlıq bay, bälkim bizden basqalar osı saladan atausöz  aluğa mäjbür boladı, der edim.

Endi, Botanika degen ösimdikter älemin zerteytin ğılımı  da attap ötpeyik. Biologiyadağı aytqanımızday, sayın dalanıñ qanşama türli şöbi men bäyşeşegin, ağaşı men   bwtasına jeke-jeke ğajap atau qoyıp, onıñ paydası men qoldanısın twrmısına tügel engizip, balasınan qariyasına deyin onı jatqa biludi ädettegi jağday sanağan halıqtıñ bwl saladağı söz qorı da qisapsız köp.

Bir mısal, etnograf-ğalım Bolat Bopaydıñ «Qazaqtıñ gül mädenieti» degen kitabınıñ qoljazbasın redakciyalap, gazetke tanıstıru maqalasın  jazarda «Mına kitabıñdı Qazaq Botanikası dep atasañ dwrıs eken» degem-di.  Öytkeni, onda eki jüzden astam gültekti ösimdikter qazaqşa atalıp, qasietteri qazaqı sözben tügel saralanadı. Qazaqta Qızğaldaq, Sarğaldaq dep atalatın gül atauları bar. Soğan bir ülken aq tüsti güldi Aqqaldaq dep atau turalı wsınıs aytqanım da esimde.

Al, atauı eñ köp, eñ kürdeli sala Medicinanı atamay ketsek, qazaq tiline qırın qaraytındar quıstanıp qaluı äbden mümkin. Mıñdağan jıl boyı halqımız  öz töl medicnasımen özin özi emdep, densaulığın saqaday say saqtap kelgendikten bwl salada da biz eşkimnen kende emespiz. Äsirese, auru atauları jetkilikti: Sarsüzek,  şeşek, jelşetpe, qanşetpe, qızamıq, qızılşa, tımau, zerteñ, qanşetpe, qantışqaq, bürme, qıltamaq, tişke auru, quıq twtığu, wşınu, zapıran,  aqtüsu, sızdauıq, şiqan,  alapes,  mañqa,  saqina wstau,  sarsu, twtıqpa, talma, serekteu, jelbuaz, qızıltüyirşik, aqtüyirişik...

Mwnı da aytpay-aq, Qazaq  emdeu öneriniñ   iri ğalımdarınıñ biri Öteyboydaq Tileuqabılwlınıñ  qaldırğan  kitabınan-aq  bizdiñ töl medicina tilimiz qanşa bay ekeni ondağan jıldan beri aytılıp, medicina salasında jazılğan kitaptarğa qoldanıluda.

Astronomiyanı da  arnayı aytuımız kerek. Öytkeni, qazir bwl sala da jetekşi ğılımğa aynalğan.  Jetiqaraqşı, Temirqazıq, Aqbozat pen Kökbozat, Qaraqwrt, Ürker, Bikeş, Tarazı, Qwsjolı, Tañ Şolpan, Kişi Şolpan, Esekqırğan, Sümbile, Üşarqar... kökjüzinde körinetin bükil jwldızğa at qoyğan halıq bayağıdan astronom halıq deuge sayadı.

Jäne Aydıñ toğısı arqılı jıl mezgilin mültiksiz sanau, ürkerdiñ batuı men şığuı arqılı Toğıs esebin jasap «Amaldar» dep ataytın  arnayı künderde auarayın aldın ala boljau, kün jüyesindegi on eki şoq jwldızğa atau qoyıp, osını müşel jas esebi etu arqılı adamnıñ jasın däl anıqtau... tağı da bwl salada atalmağan töl önerimizdi aytpağannıñ özinde osı ğılımdı wrpaqtan wrpaqqa jetkizgen bizdiñ qazaq tili emegende nemene!?  Olay bolsa Qazaq Astronomiyası bayağıdan bar, ol salada da atau sözimiz jetkilikti.

Osımen toqtasaq ta bolar edi, biraq Ahmet Baytwrsınov  sındı ğwlamanıñ  «Til tanıtqış» attı  lingvistika  ğılımı salasında ğalamat qwbılıs retinde qaldırıp ketken  jasamsözderin  atamay ketu  - qazaq tili turalı aytıp otırğan bizge ayıp bolar edi. Qazaqtıñ öz  töl sözinen jasamsöz jasaudıñ bwdan artıq ülgisi bola ma?! Mısalı, atau, ilik, barıs, tabıs, şığıs, kömektes, jalğau, jwrnaq, tübir, odağay, salalas-sabaqtas, sabaqtas-qwrmalas, bastauış, bayandauış, tolıqtauış, anıqtauış, septik, üsteme...

Iä, Abılayhan zamanında joğarğı mısalğa  alğan sözder bar bolsa da, atau retinde joq edi, olay bolsa Qazaq tili osı künge deyin öz ğılım tilin jasap qoyğan  wlt demeske şara joq.

Öz basım, til salasınıñ mamanı emes, qarapayım jurnalist  retinde tabanda oyıma tüsken qazaqşa ğılım  atauların mısalğa  ğana alıp otırmın. Eger, qazaq tili ğılımınıñ  qazirgi  ülken  ğalımı Rabiğa apamız söyler bolsa nemese osı salalarda  oqulıq jazatın  qazaqtıñ  adal ğalımdarı  söz aytar bolsa, «Qazaq tili – ğılım tili» degendi şegelep beretinine eş kümänim joq.

Aytpaqşı, mwnıñ bäri tük te emes, jaña zamanğı tehnologiya tiline ilesbeymiz, deytinder bolsa, mıñ jıl boyı qılışı men sauıt, duılğasın özi soğıp,  ğajap baspana sanalatın  kiizüyin  özi jasap, termebau, tüskiizin özi toqıp, öz kiimin özi tigip... kelgen halıqtıñ tilinde tağı da sonşama tehnologiyalıq  dayın söz qorı jetedi: Üski, egeu, türpi, baqauız tisteuik, balıqauız tisteuik, qışqaş, körik, tös, balğa, şekime, astar, tıs, qauıp tigu, jörmeu, tepşu, sıru, qabu, qausıru, tiek, ilgi, istik, sümbuir, siri, bizkeste, bwrğı, teben, qandauır, wstara, ırğı, kepil, kergiş, tığın, süzgi, ilgek, közeu, sürgi, şot, şappa, şılği, jwrın, mwrındıq, bastırma...

«Wşpaq bolsañ zımıra» degen sözdi aytqan halıq, wşaqtıñ  da   qalay wşatının bayağıda aytqan ğoy.

Endi, nege osınşa bay tildi qoldanbay «mañırap» otırmız!? Oğan halıqtıñ eş kinäsi joq. Bas qalay  bwyırsa ayaq solay jüretini aydan anıq emes pe! Basqaru jüyesinde  Qazaq tilinde jalğız söz aytuğa da jaramay, Konstituciyanı tabanına basıp otırğan bötentildiler men qazaqşa söylegeni robottıñ söylegeni sekildi qazaq tilin mazaq tiline aynaldıratındar  otırsa,  qazaq tiliniñ jağdayı  osınday «sayasattıñ oyını» bolmağanda ne boladı!?

Eger, basqaru jüyesinde qazaqşa suday tögildirip, egildirip, emindirip...söyleytinder otırsa, qazaqstandıqtar bir jılda tügel «aytıs aqınına» aynalıp keter edi!

Onday jağdayda, otandıq ğalımdar da qazaq tilin birer jılda ğılım tiline aynaldıra salu eşqanday da qiın emes. Adam sanı qaraylas Türkiya, Iran, Oñtüstik Koreya siyaqtı elder, tipti adam sanı öte az Moñğoliya sekildi elderde bükil ğılım salası öz tilinde. Öytkeni, el basqaruşıları basqa tildi bilmese de öz tilin bilmeydi degen, onday anomaliya ol elderde joq. (Bizdegidey basqa tildi bilip, öz tilin bilmeudi joğarğı mädeniet sanaytın  fenomen-anomaliya!)

Al, anau joğarıdağı otırğan qazaqşa qaqpaytındar bir jıl auılğa barıp qazaqşa üyrenip qaytsa, eñ qwrmetti şeneunikterge aynalıp keter edi, şirkin! Bwl, meniñ änşeyin qiyalım, degenmen solay bolsa degennen basqa ne deu kerek...

Abay Mauqarawlı

Abai.kz

40 pikir