Särsenbi, 1 Säuir 2020
Ädebiet 4031 0 pikir 29 Qañtar, 2020 sağat 10:47

Nwrhalıq Abdıraqın. Zaual

(Äñgime)

Qıtaydıñ bayırğı astanası Şi-Änniñ haq törindegi tasqa aynalğan attı äskerler qosının tamaşalağan jwrt top-top bolıp, Ertaydıñ köz aldında san märte jañardı. Qara marjandar, qoşqıl öñdi, alasa boylı, şüñirek közdiler. Kökşil sarı, qoñqaq mwrın, jiren şaş sayahatşılardıñ qatarı qalıñ. Onıñ barlığı qoldarına aq tu, qızıl tu, jasıl tu, tipti qara tu da wstağan jip-jiñişke aqswr jüzdi jol bastauşı qıtay qızdardıñ soñında. Olar jağı-jağına timey sarnaydı. Ertaydıñ olarmen jwmısı joq, özimen özi söylesedi...

Qazılğan ordağı adamdar beynesine qarağan sayın qarap, twñğıiıq twmanğa şökti. Bügingi qıtaydıñ müsindeu önerin jaña ğana köşeden kördi, öte ebedeysiz, şabıtsız jasalğan tuındılar qalanıñ är jerinde közge salaq bolıp, äyeldiñ kömbede ağıp pisken nanınday Şi-Änniñ sänin ketirip twr. Al mwndağı tasqa aynalğan adamdardıñ müsini tamaşa. Keybiri sol beti qabağın şıta, swstı kelbetin bwzbasa, keybiri pañdana, mañğaz beyne tanıtadı. Tağı bireuleri özderiniñ eren batır ekenin aytqızbay añğartadı. Är qatardağı jasaqtardıñ äskeri därejesi teñ emes ekenin kimderinen anıq bayqaladı. Jer astındağı on mıñ jasaq beyne tiri adamday Ertaymen sırlastı, ol da tasqa aynalğan adamdarğa qadala qaradı, basqaşa qwştarlıqpen köztikti... Ertay endi uaqıt (zaman) meken kedergilerin alıp tastap, basqa älemge kirdi....

***

Qamıs üydiñ ortasında alasa üstel, şümeginiñ wşınan basqa jeri ıstan körinbeytin jalğız şäugimniñ eki jağında, şaşı appaq quday eki qart qaltıraydı. Tas tösekte, otızdar şamasındağı jigit ayağın ayqastıra, jelkesine qolın qoyıp şalqalap nağız begzada keyipte jatır...

 – Üylenseñşi, wlım!

 – Sender siyaqtı kedeyşilikte ömir sürgim kelmeydi, men ülken bay bolğanda üylenemin. Ol üşin meniñ balam aldımen ülken patşa boladı, solay meni baylıqqa jetkizedi.

 – Täñirim-ay! Sen üylenbey, balañ qalay patşa boladı?  Seniñ tegiñde eş patşalıq joq, balañ kimge mwrager boladı?

 – Solay, patşa boladı, sizder tüsinbeysizder.

 – Äueli üylenşi, qalğanın sosın körersiñ...

 – Joq, men üylenbey-aq, meniñ balam patşa boladı. Sosın ol meni baylıqqa jetkizedi, – dep özimen-özi söylese, dalağa şıqtı Li Cı. 

Jwrttan asqan jas swluğa jalğan begzadalıq tanıtıp, eseppen tösekke tarttı. Ayağı auır jas qızdı keleşek patşanıñ anası bolarına sendirip, patşa sarayına jaqın sayabaqqa san märte barıp, patşağa «au» qwrdı. Qorğan sırtında jürgen erke sılqımdı bayqağan qatınqwmar patşa essiz ğaşıq bolıp, nökerlerin jiberip swludı işke alıp kirgizip, birden özine jar etti. Küni tolıp Li Cınıñ balası düniege keldi. Käri patşası «arğı betke» attandı da, Li Cınıñ aram oyı jüzege asıp, balası taqqa jayğastı. Şeşesin tıñdağan bala patşa, Li Cınıñ öz äkesi ekenin bilmese de bas uäzirlikke aldı. Bar isti öz oyımen jüzege asırğan Li Cı äsker jasaqtap, soğısqa şığıp, sol kezde qıtay aspanında äni äuelep twrğan Çu elin ä degennen jaulap aldı. Eli qwrığanda otanşıl aqını Çüy YUan Mi Lojiyañ özenine sekirip öldi. Basqa Qan, Uy, Jau, Çi, Iän elderi Çudı bağındırğan Cin elinen qorqıp, tez jeñildi. Osılay qıtay aumağında eñ alğaşqı feodaldıq jaña Cin memeleketi payda boldı. Arba joldar saldırıp, elaralıq qatınastar ornattı. Ortaq aqşa jasadı. Özara til tüsinise almay, ortaq qıtay jazuın jasadı. Basında 120 taypa bolıp birimen-biri jaulasıp soğısqan, keyinnen b.e.b 335 jılı Afinada Aristotel' (Lykeion School) filosofiya mektebin qwrğan kezde, odan säl bwrın 356 jılı patşa Çi Veydiñ şığısta ülken bilim ordasın saldı. Ol märtebeli saray dep ataldı. 

Bwl märtebeli saray150 jılğa jaqın jwmıs istedi. Onda türli filosofiyalıq mektepterdiñ bastı ökilderi jinaldı, ol wzaq uaqıt boyı mıñdağan danışpandardı jinadı, olardıñ işinde  ataqtı Lau Zı, Küñ Zı, Mo Zı, Şün Zı, Mıñ Zı, Han Fizı, Çun YUkün, Zouyan sındı äygili ğalımdar boldı. Olar tabiğat pen adamnıñ baylanısı, zañ men moral'dıñ baylanısı, söz ben istiñ belgi etiket şeñberde bir jerden şığuı, payda men müdde mäselelerin söz etti. Osıdan soñ 7 elge aynalğan qıtay, endi mine, bir memleket bolğanımen de alatayday tağı bülindi, el işi birikpedi. Halıqtıñ sanasın jaulau üşin ortaq ideologya kerek ekenin tüsindi. Oyşıldardı  bir dastarqannıñ basına jinap, köldey araq pen tauday etke toydırıp aqıl-keñes swradı. Lauzışıldar aspannan aqqan jwldızdarmen tildesip, adam işki energiyasımen ömir süru kerek, tabiğatpen etene baylanısqa tüsip, garmonikalıq küy keşui tiis dedi. Küñ Zışılar Dau ağımın teristep, meyir-şapağattı däriptep, halıq wyatpen öz minezin tizgindesin,  şenulikter moral'dıq qağidamen el basqarsın dedi. Al zañşıldar Rujiyalıq ağımdı mensinbey, zañmen el basqaru ürdisin däriptedi. Memleketti bayıtu üşin egistik jer kölemine qaray, halıqqa salıq saludı wsındı. Qarmağına birdeñe ilingendey bolğan Cin Şıhuañ patşa halıqtı diktatura arqılı basqaruğa kirisip, salıq jinauşılarğa qarsı kelgender darğa asıladı. Köligi jolda qalsa, kez kelgen adamnıñ köligin aluğa qwqılı dep erekşe qwqıq berdi. Bilikti bir jerge şoğırlandırıp, memelekettik äskerdi öz qolına aldı. Halıqtı bir sızıqpen jürgizdi. Ata jauı Ğwndardan saqtanu üşin wlı qorğandı saldıruğa kiristi. Eldegi tütin sanı boyınşa jwmısqa altı jastan alpıs jasqa deyingi er adamdardı zorlıqpen aydadı.

***

Küyeuin izdep Mıñjiyañ qız jolğa şıqtı. Aylar aunap, jıldar jılıstadı, ayaq-kiimi tozıp, tabanınan qan saulap, qalıñ adam jwmıs istep jatqan jerge keledi. Olar üydey tastı arqalap ketip baradı. 

– Fäñ Çilyandı körgenderiñ bar ma? – dep ayqayladı. Biraq eşkim jauap bermedi, bir qart:

– Ana oqımıstı jigit pe? – dep swradı. 

– Iä, iä, sol! – dep Mıñ Jiyañ quanıp ketti. 

– Ol ölip qalğan, Wlı qorğannıñ astında kömilip jatır. 

Mwnı estigen qız köz jasın köldetip üş kün, üş tün jıladı. Onıñ köz jasınan sel jürip, Wlı qorğannıñ bir qabırğasın su şaydı. 

Qirağan jerden  köp adamnıñ mäyiti tabıladı. Qaysısı küyeuiniñ mäyiti ekenin bilu üşin sausağın kesip, jılap twrıp: «Eger sen Fän Çilyañ bolsañ, meniñ qanım süyegiñe siñsin, Fän Çilyañ bolmasañ, qanım tört jaqqa qaşsın», – dedi. Tamşılap aqqan qan süyekke tamğan sayın siñdi. 

Qızdıñ jılağanın patşa estidi. Qızdı aldına şaqırttı. Swlu qızdı körip, birden özine kişi äyeldikke alğısı keldi. Mıñjiyañ patşağa üş şart qoyadı: «Teñiz jağasınan Wlı qorğannıñ bastalğan jerine deyin kempirqosaq tärizdi wzın köpir saldır, meniñ küyeuime biiktigi on metr, keñdigi on metr eskertkiş taqta twrğız, meniñ küyeuimniñ jerleu räsimin eldik deñgeyde ötkizip ber, sonda men sizge äyel bolamın», – deydi.

Jas kelinşektiñ aytqanın bwljıtpay orındağan patşa äyelge endi qolım jetti dep kerbezdenip alda kele jattı, Mıñjiyañ baysaldı keyippen onıñ artınan erdi. Köpirdiñ basına kelgende bwrılıp: «Öziñniñ ataq-dañqıñ üşin köp adamdı öltirdiñ, söyte twra, meni iemdengiñ keledi» – dep, köpirden sekirip ketti. Osılay ataqtı qıtay qorğanı halıqtıñ köz jası men jigitterdiñ süyegimen qalanıp bitti. Endi patşa aspan men jerdiñ Qwdayımın dep özin Cin Şı Huañ Di dep öz biliginiñ şeksiz ekeniñ jariyaladı. Janına erekşe on mıñ attı äsker wstadı. Betine qarağandı jer astına jiberdi. Jılağan balağa patşa adamdarı kele jatır degende dereu toqtaytın boldı. 

***

Osı qwdiretinen ayırılmaudı oylağan ozbır patşa ölmeudiñ jolın izdedi. Atası Cin patşadan asqan qatınqwmar boldı. Ol ünemi jas qızdardıñ buınan jasañğıratar däri jasap, ölmeu üşin jüz on tört äyelmen tösek jañğırttı, qırıq üş bala süydi. Biraq patşa aynağa qarağan sayın öziniñ  kün sayın qartayıp bara jatqanın sezdi. Eldegi emşiler men därigerlerdi tügel jinap olarğa, meni qartaytpaytın, ölmestiñ därisin jasañdar, bolmasa sol därini tabıñdır dep tapsırma berip, olardı köp altın-kümiske qarq qıldı. Ölmestiñ därisin izdetti. Patşa ölmeytinine senip, quandı. Jıldar ötip tapsırma alğan 410 adam patşa aldına qayta keldi. Olar därini tappağanın ayttı. Jımiıp tıñdağan patşa, aldındağı tamaq jep otırğan tayaqşasın sındırıp Li Cığa işara berip, ornınan twrıp dalağa şıqtı. Asa jılı mämile bayqatqan Li Cı olarğa sizder jıl boyı şarşadıñızdar dep tauğa demaluğa alıp barıp, sol jerde wyqıda jatqanda, tünde äsker küşimen barlığın tiridey kömip tastadı. Olardıñ kitaptarın tauday etip üyip örtedi. Öziniñ öletinine endi sendi. Bwl jalğannıñ jalğan ekenin añğarıp, öz qateligin tanıp  barmağan şaynap qalşıldadı. Ekinşi wlı Udi taqqa otıra sala halqınıñ arasındağı jas, alğır oylı qız-jigitterdi jinap, olarğa ülken dastarqan jayıp, şarapqa sılqita toyğızdı. Mastıqtarın paydalanıp, olardı tügeldey pişip – erlerin ätek, äyelderiniñ ayağın buıp – täy-täy jasadı. Artınşa ordağa qaldırıp, bar baylığın solarğa jwmsadı. Ömir boyı olardı mäpelep baqtı, eliñ üşin ğılım-bilimmen aynalısıñdar. Keleşek wrpaqqa tarih jazıñdar dep tapsırma berdi. Orda tarihşısı Cı Maçiyan üş mıñ jıldıq tarihtı tizbektep, ädebi jäne obrazdı türde attı äskerdiñ tasqa aynalğanın talay ret jazsa da ertesinde däl sol jeri öşip ketip otırdı. Ol tañğaldı, söytip jürgende, Ğwndardıñ ordağa jasağan bir retki şabuılında qolğa tüsip, zındanda bes jıl otırdı...

***

Qıtaydıñ şağan merekesi bitip, azınağan ayazdıñ beti qaytıp, altınşı jouğa iline kün jılındı. Halıqtıñ şın qamın jegen kommunistik partiya jwmısşı-şarualarğa jan basına qaray egistik jer böldi. Endi tirlikke kirisu kerek. Qıstıñ qamın jaz oylap, künniñ şığuınan keştiñ batuımen talasa jwmısqa jegilu, tumısınan eñbeqor qauım üşin qiın emes-ti. 

Zauıt-fabrikanıñ jeñil jwmısında ömiri ötken Iañ Jidi aqsaqal da taymas baq, ketpes ırıs bolğan «tayqazan»-nan qağıldı, ol da eñbekke jegildi. Jalğız balası otbasılıq şeñberdi bwzıp, käri qwrlıqta şaldıñ tili kele bermeytin ğılımi ataq alıp, sol jaqta qaldı. Şal balam älemdik ğılımğa üles qosuda dep maqtanadı. Kempiri odan ne payda? Dep nalidı. Balasın mülde oqıtpağan körşisine qızığa qaraydı. Şağanda twşpara jep, tuısqandar bas qosaqanda onıñ eki wl, eki qızı bala-şağasın alıp kelip, ulap-dulap, toylap otırğanın körip, közi qızardı. Al bwlar bolsa, balasınıñ suretine qarap, kempiri ekeui bürisip jattı. Endi qartayğanda özine tigen jerge egin salu şaldıñ moynına mingen auır jük. Twrğısı kelmey, terezesin qanşa bürkese de Şi-Änniñ küni şaqırayıp mazasın äbden aldı. Amalsız ketpenin arqalap, tüski asın alıp, atız basına keldi. Ömiri jer şwqıp körmegen Iañ Jidi aqsaqal ketpenin aspandata köterip bar küşin sala qoyıp qaldı, ketpeni jerdi oyıp tüsti. Arjağında bir adamnıñ töbesi körindi. Şoşığan ol, ayqaylağan küyi üyine tura qaştı, zäre-qwtı wşıp, üyine äzer jetip, qızuı köterilip auırdı. Köz aldınan sol adam beynesi eş ketpey qoydı. Közin jwmdı boldı jañağı adam üyine kelip otırğanday boldı. Bir jeti kündiz külkiden, tünde wyqıdan ayırılğan şal, kempiriniñ aqılın tıñdap, ekeui atız basına bardı. Eger ol jın bolsa, äldeqaşan ketip qaldı, eger basqa bolsa twr dep iştey esep jasadı. Aqırın baspalap qarap edi, ol äli qozğalmay twr eken. Dereu saqşı mekemesine barıp, bolğan jaydı jayıp saldı. Olar qarulı äskermen barıp qorşap aldı, eş qarsılıq bayqalmadı. Tasqa aynalğan adamdar eş miz baqpastan bwlarğa qarağan beti twra berdi. 

Köne qıtay tilin biletin Ertay äserler ruhımen äli tildesip twr... Köne Mısırda Mwsa payğambar zamanında özin qwday sanağan Perğauınnıñ attı äskeri Nil özeninde twnşığıp ölip, mäyiti eş mumiyasız tasqa aynalıp, qwm arasında tür-tüsin adam tanıytın beynede saqtaldı. Onıñ bügingi wrpağı bizdiñ köşemizdede tolıp jürgen Sığandar desedi bılayğı jwrt. Al bizden 2237 jıl bwrın ömir sürgen özin qwday degen Cın Şıhuañ däuirinde ömir sürgen sonday bir noyandar, Mıñjiyañ qızdı balıq jwtqanda, olar şauıp kele jatqan jerinde tasqa aynalıp qatıptı.

«Esikti jabamız, şığıñız» degen qıtay jigiti iığınan tartqanda barıp keş batqanın bilip tısqa şıqtı. Kün öz qızıl şapağı bar aumaqtı qızıl tüske bölep batıp bara jattı. Büginge deyingi jazıqsız qırılğan adamdardıñ qanı auada qalıqtap kökte wşadı, adamdar künasın jasıratın qarañğı tünge qamsız enip baradı....

Nwrhalıq Abdıraqın

Abai.kz

0 pikir