Beysenbi, 2 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 402. Jazılğandar — 27. Qaytıs bolğandar — 3
Aqmıltıq 2635 15 pikir 27 Qañtar, 2020 sağat 11:56

Änekeñniñ ayıbı ne?

QR Bilim jäne ğılım ministri

Ashat Aymağambetovtıñ nazarına!

Älemniñ alpıs şaqtı elinde bolıp, Qazaqstanın, qazağın nasihattağan jäne ol elderde qazaq tarihına baylanıstı derek esti qalsa, onı täptiştep bilip, jazıp alıp, eline, halqına asığa jetkizip jüretin qalamger Änuar Twrlıbekwlı Älimjanovtıñ tuğanına biılğı mamır ayında 90 jıl toladı.

Taldıqorğan oblısı Üygentas audanındağı Qarlığaş auılında düniege kelgen Änuar 1949 jılı Lepsi pedagogika uçilişesin, 1954 jılı Qazaq memlekettik universitetiniñ jurnalistika fakul'tetin tämämdadı. Jurnalşı qızmetin oblıstıq "Almatinskaya pravda" gazetinen bastap,1955 jıldıñ naurız ayınan "Literaturnaya gazetanıñ" Qazaqstan men Orta Aziyadağı menşikti tilşisi, keyinirek: "Leninskaya smena" gazeti redaktorınıñ  orınbasarı; «Pravda» gäzetiniñ Orta Aziya men Qazaqstandağı menşikti tilşisi; "Qazaqfil'm" kinostudiyasınıñ Bas redaktorı; "Qazaq  ädebieti" gazetiniñ Bas redaktorı; Qazaqstan Jazuşılar odağı basqarmasınıñ 1-hatşısı (1971- 1979 jıldarı. Bwl merzimde KSRO Jazuşılar odağı basqarmasınıñ da hatşısı boldı), odan soñ: Avtor qwqın qorğau jönindegi Bükilodaqtıq associyaciyanıñ Qazaq böliminiñ basşısı; Tarihi jäne mädeni köne eskertkişterdi qorğau jönindegi Qazaq qoğamı Ortalıq keñesi prezidiumınıñ, Qazaqstannıñ kommerciyalıq «Tañ» tele-radio associyaciyasınıñ törağası boldı. Qazaqstan Mädeniet qorınıñ törağası qızmetin atqardı. Respublika Joğarğı Keñesi deputattığına tört   märte saylandı.  Joğarğı Keñes prezidiumına birneşe ret müşe  boldı. KSRO Joğarğı Keñesine deputattıqqa saylandı. SOKP-nıñ XXIV jäne XXV-qwrıltaylarınıñ delegatı.

Ä. Älimjanov KSRO-nıñ Aziya jäne Afrika elderi jazuşılarımen baylanıs komiteti törağasınıñ orınbasarı; Afrika halıqtarımen dostıqtıñ KSRO Associaciyası basqarmasınıñ, Afrika halıqtarımen dostıqtıñ Qazaq Associaciyası Prezidiumınıñ, Aziya jäne Afrika jazuşıları associyaciyası men  Europa mädenieti qauımdastığınıñ  müşesi, «Qazaqstan-Japoniya» halıqaralıq qoğamınıñ prezidenti boldı. Aziya jäne Afrika jazuşılarınıñ 1973 jılı Almatıda ötkizilgen V-konferenciyasın wyımdastardı. Äl-Farabidiñ tuğanına 1100 jıl toluın atap ötudiñ  wytqısı boldı. 1991 jıldıñ basında Qazaqstan Socialistik  partiyasınıñ  törağalığına saylandı.

1991 jılğı qazan ayınıñ 29-ınan jeltoqsannıñ 26-sına deyin KSRO Joğarğı keñesiniñ Respublikalar keñesin basqarıp, 26-jeltoqsanda KSRO-nıñ ıdırauı turalı deklaraciyağa qol qoydı.

Änekeñ Qazaqstan Lenin komsomolı, Qazaq KSR Memlekettik, Halıqaralıq Dj. Neru atındağı, Agustino Neto atındağı silıqtardıñ, Kongo respublikası, «Lotos» jurnalı silıqtarınıñ, "Qwrmet belgisi", «Halıqtar dostığı» ordenderiniñ iegeri, Qazaqstannıñ Halıq jazuşısı atandı.

Hikayattarı: «Sumen jäne jermen elu mıñ mil'» (1962 j.); «Künge bet alğan keruen» (bwnıñ jurnaldağı nwsqasın oqıp riza bolğan Mwhtar Äuezov Änuardi şaqırıp alıp, talabın quattap, hikayatına alğısöz jazıp, kitap baspasına joldaydı. 1960-jılı. Kitap 1963-jılı şıqtı); «Kögildir taular» (1964); «Alaulı nayza» (1965); «Otrar siı» (1966);  «Tanım» (1993).

Romandarı: «Mahambettiñ jebesi» (1969); «Jauşı» (1969); «Rudaki tağı» (1974); «Wstazdıñ oraluı» (1979); «Adam jolı» (1984).

«Jauşı» romanı boyınşa kinofil'm tüsirildi.

...Änekeñ şet elderge barğanında bir ğana Qazaqstannıñ emes, Orta Aziyanıñ da mädeniet-ädebiet elşisi, jarşısı bolğanı anıq. Ol qırınan  eki mısal.

1. 

Dorogoy ANUAR! YA proçital tvoi prekrasnıe, teplıe slova o turkmenskoy literature i otzıv o tvorçestve naşego klassika Mahtumkuli v dni tvoego prebıvaniya v Indii. Mı oçen' blagodarnı tebe!

Mne govorili, çto Vı buduçi v Indii uvideli mnogoçislennıe materialı kasayuşiesya Turkmenii, turkmenskoy literaturı i Mahtumkuli.

Oçen' i oçen' proşu, esli Vı otmetili u sebya gde (v kakom gorode) i çto videli ili naşli, dali bı mne znat'. Esli Vam oçen' trudno eto sdelat', to ya mog bı poslat' k Vam special'no çeloveka. Potomu çto eti materialı dlya nas oçen' cennı, tem bolee ya sam sobirayus' v Indiyu v seredine noyabrya. Obnimayu!

Berdı KERBABAEV. Aşhabad. 14. H. 1970 g.

2.

Predsedatelyu Soveta respublik Verhovnogo Soveta SSSR tov. ALIMJANOVU A. T.

Uvajaemıy  ANUAR TURLIBEKOVIÇ!

Mne priyatno otmetit', çto meropriyatiya, posvyaşennıe 850-letiyu so dnya rojdeniya naşego velikogo zemlyaka, korifeya mirovoy literatorı Nizami Gyandjevi, proşli v Moskve na vısokom organizacionnom i duhovno-estetiçeskom urovne. I otkrıtie pamyatnika poeta v stolice stranı, i torjestvo v akademiçeskom Bol'şom teatre ostavili neizgladimıy sled v pamyati naroda Azerbaydjana. Mı prekrasno ponimaem i vısoko cenim Vaş liçnıy vklad v etot bol'şoy uspeh. Spasibo za vse!

Ayaz MUTALIBOV, Prezident Azerbaydjanskoy Respubliki.

BAKU. 30 oktyabrya 1991 g.

Änuardiñ mwrağatındağı maqala, audarma jäne hattarmen tanısu barısında ömirde öte qarapayım bolğan qalamdas ağanıñ adami qadir-qasietin, qalamgerlik  küş-quatın tani tüstim. Äserimdi qısqaşa aytsam:

birinşiden, Änekeñniñ halıqaralıq deñgeyde tanımal bolğanın şet elder ziyalılarınan kelgen jılı lebizdi ondağan hattı oqıp süyindim (ras, kereğarlıqsız ömir bolğan ba, özimizden, Reseyden äldebireuler Änekeñe: «Sen wltşılsıñ! 1986 jılğı jeltoqsan oqiğası üşin basşılardı kinälädiñ, jan kerek bolsa, basqa jaqqa ket!» dep jauığa, qorqıta  hat  jiberipti);

ekinşiden, Qorqıt ata men äl-Farabi, Abay, Şäkärim, Qwrmanğazı, Mahambaet, Jambıl, Şoqan, Mwstafa Şoqay, Ahmet Baytwrsınov, Jüsip Aymauıtov, Mirjaqıp Dulatov, Mağjan Jwmabaev ağalarımızdı jäne bergi qwrdas, ini aqın-jazuşılarımızdıñ birazın orıs oqırmandarına keñ tanıstıra tanımdı maqalalar jazğan;

üşinşiden, Säken Seyfullinniñ eki äñgimesin, bir hikayatın jäne Beyimbet Maylinniñ «Şwğasınan» orıs tiline üzindi audarğan;

törtinşiden, Änekeñ 1989 jılğı şildede Semey qalasında ötkizilgen halıqaralıq konferenciyada jäne 1990 jılı Wlı Britaniyanıñ Qauımdar palatasında ädetinşe jalındap söylep, Semey poligonın jabudı jäne dünie jüzinde atom-yadrolıq qaru jasaudı, sınaudı toqtatudı talap etken. Änuar – socialistik elderdiñ äleminen Londonnıñ törinde söylegen jalğız qayratker;

besinşiden, Qazaqstanına, qazağına küye jaqqandarğa dereu qarsı twrıp, «Literaturnaya gazeta» men «Komsomol'skaya pravda» gäzeti betinde jauap bergen. «Molodaya gvardiya» jurnalında N. Kuz'min degenniñ «Soğıstan soğısqa deyin. Tüngi äñgime» jazbası jariyalanıp, onda Säbit Mwqanov pen Ğabit Müsirepovten bastap birneşe aqın-jazuşımızğa küye jağılğanda, namısqa qamşı basıp, oğan baspasöz betinde birinşi bolıp toytarıs bergen;

altınşıdan, qazaq ädebietiniñ jas talanttarın, arqalı aqındarın KSRO-dağı jäne şet elderdegi qalamdastarına tanıtuğa küş salğan (mäselen, Mwqağali Maqataevtıñ 55 öleñi men 3 dastanın orıs tiline audartıp, özi alğısöz jazıp, «Zov duşi» dep  atap  şığartqan);

jetinşiden, özimiz atın ataudan jasqanıp jürgen jıldarı «Zarzaman» jıraularınıñ jäne berirektegi «wltşıl, kertartpa» aqındarımızdıñ  biraz öleñderin orısşalatıp (qwrastırudı Mwhtar Mağauinge tapsırıp), Leningrad baspasınan «Poetı Kazahstana» degen atpen jinaq etip  şığarudıñ jolın tapqan;

segizinşiden, 1967 jılı bolar, şet elderge kezekti bir saparında Qaraşi qalasına at basın tiregen Änuardi Päkistannıñ körnekti suretşisi Salıh Ayın Ortalıq bank ğimaratındağı Suretter galereyasına alıp barıptı. İşki qabırğağa maylı boyaumen salınğan köne suretter arasında  qazaqı reñdi bir kisiniñ dombıra wstap twrğan suretin köre qalğan Änekeñniñ: «Bwl kim?» degenine Salıh: «Bwl - Äbu Nasır Mwhammed äl-Farabi. Äbu Sinadan bastap barlıq ğwlamalarımızdıñ ekinşi wstazı. Bizdiñ osında ornalasqan kitaphanamızda Aristotel'diñ, Evklidtiñ, Ptolomeydiñ eñbekterine jazğan tüsinikteri, öziniñ köptegen jazbaları bar», dep jauap qayırıptı. Änuardiñ sol sätte qanday sezimge bölengenin oylap bayqañızşı!.. Ol sol suretti Ayınğa köşirtip alıp, elge oralısımen qılqalam şeberimiz Ibıraev  Bekke tolıqtıra aytıp otırıp saldırıp, babamızdıñ büginde bizge  qımbat beynesin alğaş jasattı! Farabitanudı negizdegen ğalım Maşanov Aqjan ağamızben qanattasıp, äl-Farabi eñbekteriniñ nasihattaluına köp küş jwmsadı. «Wstazdıñ oraluı» attı roman jazdı. Bwl tarihi romanı - ärqaşanğısınşa mwqiyat zertteuiniñ nätijesi  desem, oğan  dayındıq  kezeñindegi mına twjırımı dälel:

«Kak o genial'nom uçenom drevnosti govorit o nem v stat'yah i lekciyah krupneyşiy literator i istorik Aljira Başir Hadj Ali.Trudı Muhammeda al'-Farabi i knigi o nem do sih por ostayutsya ob'ektom pristal'nogo vnimaniya uçenıh Kaira i Stambula, Damaska i Bagdada, Tegerana, Samarkanda, Duşanbe, Gerata i Almatı. V bibliotekah Londona, Parija i Berlina vot uje mnogo vekov hranyat kak bescennoe sokrovişe ego traktatı, perevedennıe na yazıki narodov Evropı...».

Aytpaqşı, eger jañılıspasam, 1958 jılı «Diplommen – seloğa!» degen bükilodaqtıq ündeu jariyalanğanda Änuar «Literaturnaya gazetada» aşıq qarsı maqala şığarıp: - Qazaq jastarın qaşanğa deyin mal soñına salıp qoyu kerek? Olar tehnikalıq bilim alıp, önerkäsip salalarında qızmet isteuge, injener boluğa qwqılı! - degen bolatın. Osı orayda diplomat Bolathan Tayjannıñ «Jazbalarındağı» (1966 j.) mına bir sırı esime tüsti:

«Qazaqstannıñ tıñ jäne tıñayğan jerlerin igerudi bastarda Keñes ükimeti, kompartiyası, käsipodağı birigip, arnayı qaulı şığarıptı. Onda: Qazaqstannıñ Tıñ ölkesin igeruge baratındarğa on jılğa ösimaqısız nesie berilsin; eger kolhoz-sovhozdarda istep jatqan şarualar tıñ ölkesine baratın bolıp, al olar öz kolhoz-sovhozdarına borıştı bolsa, ol borışı öşirilsin; eger Qazaqstanğa bara jatqanda şarualar özderiniñ siırın, şoşqasın, tauığın ala ketemin dese, memleket esebinen tegin jetkizilip berilsin, al malın Qazaqstanğa aparmaymın, qaldırıp ketemin dese, arnayı anıqtama alsın, Qazaqstanğa barğanında  sol anıqtama boyınşa Qazaq KSR ükimeti olarğa sol mölşerde siır, tauıq, şoşqa beretin bolsın; Tıñ ölkesine barğandar eñ birinşi kezekte baspanamen, nemese soğan qajetti qwrılıs materialdarımen qamtamasız etilsin, delingen. Qazaqstanğa basqa respublikalardan baratındardıñ bärine osılayşa köptegen jeñildik jasaudı mindettegen qaulınıñ soñında:  «...bwl şarttar men jeñildikter Qazaqstannıñ twrğındarına  qoldanılmasın», delinipti.

Qısqası: tıñ igeruge baratın sırttağılarğa «kommunizm jasalıp», iştegilerge, yağni qazaqtarğa köñil audarudıñ keregi joq delingen. Swmdıq emes pe?! Qazaqtı qorlau ğoy?!. Söytip qıstığıp jürgenimde bir küni Mäskeude jazuşı Änuar Älimjanovtı kezdestire qalıp, qaulınıñ qolıma tüsken köşirmesin körsetip: «Äneke-au, Siz - internacionalistsiz, al endi köriñiz, mine», dedim.

Änekeñ namıstan jaralğan qazaq edi ğoy! Bükilodaqtıq ädebiet institutı ötkizgen kezdesude şirığıp söylep, odan keyin gäzetke maqala şığarıp, jañağı qaulınıñ öktemdiktiñ eñ soraqı faktisi bolğanın, odan qazaq halqı materialdıq ta, moral'dik te orasan ziyan şegerin ötkir ayttı da, jazdı da.

Djavaharlar Neru atındağı halıqaralıq silıqtıñ laureatı, älemge äygili publicist - jazuşı Änekeñ sol jılı Lenindik silıqqa wsınılğan-dı. SOKP Ortalıq komitetindegi sırlas joldastarımnıñ birinen ondağı äperbaqan şovinisterdiñ Änuarğa dereu qarsı twrıp, onıñ atı-jönin tizimnen sızdırtıp tastağanın estip: «Kesirim tiip ketti-au! Aytuğa nege ğana asıqtım eken?!» dep qattı ökindim. Sodan birde Änekeñniñ Mäskeuge kelgenin estip, izdep meymanhanağa barıp jolığıp, ökinişimdi bildirip, keşirim swradım. Änekeñ öte qarapayım, kişipeyil adam edi ğoy, balaşa beyqam  külip: «Böke-au, biz silıq üşin tuğan joqpız ğoy, şındıqtı aytu üşin tudıq  qoy?! Mağan anau albastı qaulını aytqanıñ jaqsı boldı, keşteu bolsa da, talaydıñ közin aştıq emes pe?!. Ol bizdiñ jeñisterimizdiñ bası boldı, onı jumau obal boladı», dep sılq-sılq külip, dastarqan jaydı... Şındıqtan jañılmay ömir süru baqıt eken!».

Änuar Älimjanovtıñ eline, halqına siñirgen osınşama qıruar eñbegi közi qaraqtı qazaqstandıqtarğa mälim ekeninde şübäm joq. Alayda qay salada da bilmeytinder boluı mümkin ğoy. Mäselen, äl-Farabi atındağı wlttıq memlekettik universitetimizdi rektorı akademik Ğ.Mwtanov mırza.

Universitettiñ jurnalistika fakul'tetin tämämdağan tülekteriniñ birimin, 2-3 jılda bir barıp, kitaphanasın, auditoriyaların körip, kezdese qalğan köztanıstarımmen äñgimelesip, sonau kezdegi köp jäytti köz aldımnan ötkizip, ökinip te qaytamın: bizge däris oqığan wlağattı ağalarımızdıñ bäri  oralmas saparğa attanıp ketken...

Rektorat «Önegeli ömir» degen atpen kitap şığarıp keledi. 2014 jılı küzde barğanımda körip, qaysıbirin şolıp şıqtım. Bir tüsine almağanım: «Bizdiñ tülegimiz!» dep maqtanış etulerine äbden bolatın halıqaralıq deñgeydegi jurnalist-publicist, qalamger, kezinde Wlı wstazı Mwhtar Äuezovti älde mügedektikten, älde ajaldan aman alıp qalğan Änuar Älimjanov jayında kitap şığaru bılay twrsın, ne fakul'tette, ne kafedrada, ne rektoratta eşqaşan eşteñe aytılmaptı. «Tez tüzetuge bolatın ağattıq qoy, säti kelip te qaldı» dep oy tüyip, 2014 jılı qırküyektiñ 20-sı küni Ğ.Mwtanovqa hat jazıp, aldımızdağı mamırda Änuardiñ 85 jıldığı twrğanın, onı arnap kitap şığarumen atap ötulerine müddeli ekenimdi, qajet bolar maqala, foto-suretpen tolıq qamtamasız etuge äzir ekenimdi ayttım. Özderindegi dästürge say «Änuar Älimjanov auditoriyası» boluın qaladım. Arağa jıl salıp, oğan tağıda hat joldadım. Eki hatım da adaspas, joğalmas üşin elektrondı poştasına salındı, biraq ne buğa, ne suğa aynalıp ketse kerek, habar-oşar bolmadı. Ol qalay? Rektor älde Änuardiñ universitettiñ jurfagında oqığanın, jalpı kim bolğanın şınımen bilmey me? Özi bilmegen künde orınbasarların meniñ hatımmen tanıstıru, pikirlesu qiın emes edi ğoy?.. Älde Änekeñniñ jaqsı atağı işin äli küydirip jürgen bireuler aruaqtıñ üstinen qızıl su jürgizip qoydı ma? Ol da mümkin. Öytetin «önerlilerimiz» jetkilikti.

Söytip, özin wşırğan wyası Änuarğa ögey bolıp twr. Özge joğarı oqu orındarın bitirgen: agronom, zootehnik, däriger, geolog, pedagog, mwnayşı,  qwrılısşı, suretşi, t.b. mamandıq ielerin äspetteuşi «Önegeli ömirdiñ» dizgin-şılbırın wstauşılar bar qwrılıqta öşpes izi jatqan Änuar Älimjanovtıñ aruağına tağzım eter emes. Tap mwnday «tabandılıqtı» körgen de, körmegen de «armanda» deyin. Iä, «qazanşınıñ erki bar, qaydan qwlaq şığarsa», tipti şığarmay qoysa da.

Alayda, olardıñ mına bir hattı «oqi salğandarı» ziyandı bola qoymas (orıs tilindegi nwsqası):

Dorogoy Gospodin ALIMJANOV!

Eto pis'mo yavlyaetsya popıtkoy rasskazat' Vam, kak mı vısoko cenim Vaş vizit v naş kolledj. Slova yavlyayutsya bedneyşim sredstvom vırajeniya çuvstv moih studentov i moih liçnıh. Net voprosa, çto ves'  ih opıt, kotorıy oni imeyut ot jizni v kolledje ne prevışaet vsego togo, çto oni postigli za to vremya, çto Vı bıli s nami.

Literatura, kul'tura i istoriya kazahskogo naroda, o kotorıh vı govorili tak krasnoreçivo, pokazalis' nam çudesnoy kartinoy, vosproizvedennoy pered naşimi glazami. Studentı vposledstvii govorili o vaşey skromnoy manere derjat'sya, kotoraya zavoevala ih serdca.

Mı takje oçen' radı vstreçi s Vaşim perevodçikom, Miss Aur'e, kotoraya prodelala znaçitel'nuyu rabotu po vırajeniyu ne tol'ko Vaşih slov, no i ogromnıh çuvstv vmeste s mıslyami, kotorıe bıli Vami vıskazanı.

Eşe raz, moy drug, primite naşu iskrennyuyu blagodarnost'. Kazahskiy narod vsegda budet jit' v naşih serdcah. Teper' eta strana ne budet dlya nas vsego liş' dalekoy zemley na karte. Mı teper' mnogoe znaem o ney.

Jelaem Vam blagopoluçnogo vozvraşeniya domoy i dal'neyşego uspeha v vaşem trude!

Iskrenne Vaş: professor Edvard S.MEYHARD, Prezident Associacii Negrityanskih professorov Ameriki. 10. Hİ. 1970 g.

Ğabbas Qabışwlı  

Abai.kz

15 pikir