Düysenbi, 3 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 92662. Jazılğandar — 62511. Qaytıs bolğandar — 793
Ädebiet 5831 10 pikir 21 Qañtar, 2020 sağat 09:18

L.Tolstoy. İliyas

(äñgime)

Ufa  guberniyasında  İliyas degen başqwrt  ömir süredi. İliyastıñ äkesi bay emes edi. İliyastı üylendirgen soñ bir jıldan keyin qaytıs boladı. Sol kezde  İliyastıñ qolında 7 bie, 2 siır, 20 qoy qaladı. İliyas şarua bolatın, äyeli ekeui kün demey, tün demey jwmıs isteydi, erte twrıp keş jatadı, mal - mülik satıp aladı, jıldan  jılğa bayidı. İliyas eñbegimen tırbınıp jürip 35 jıl ömir süredi, ülken baylıq jinaydı.

İliyastıñ  malı 200 jılqı, 150 siır jäne 1200 qoyğa jetedi. Jalşıları jılqısın bağıp, onıñ bielerin  sauadı, qımız aşıtadı, siır sütinen may aladı, irimşik qaynatadı. İliyasta molınan jetetin;  mañındağı adamdar İliyastıñ ömirine qızığa qaraytın. Olar: «İliyas baqıttı adam, bäri molınan jetedi, ölip keregi joq» deytin. Jaqsı adamdar İliyaspen tanısıp - bilisedi.  İliyasqa alıstan qonaqtar kele bastaydı. İliyas olardı qonaq qılıp, qımız işkizetin. Kim kelmesin bärine qımız, şay, şerbet susını men qoy eti äzir twratın. Qonaq kelgende  tezdetip qoy soyatın, ne ekeuin birdey jığa soyatın, köp qonaq kelgende bie soyılatın.

İliyastıñ eki wlı men qızı bar edi. İliyas wldarın üylendirip, qızın küyeuge beredi. İliyas kedey bolğanda wldarı özimen birge jwmıs isteytin,  tabın küzetetin, qoy bağatın, olardıñ baylığı asqan sayın wldarı erkeley bastaydı, bireui araq işip ketedi. Bireuin, ülken wlın töbeleste öltirip ketedi, al ekinşi, kişi wlına  täkappar äyel kezigip, äkesin tıñdamay, İliyas wlın bölek şığaruğa tura keledi.  

İliyas  wlın bölek  şığarıp, üyin, malın beredi, osılay  onıñ baylığı kemi tüsedi. Artınan qoylarına  auru tiip, aram qatadı. Bir jılı şöp şıqpay, malı jwttan qırıladı. Qalğan jılqı  tabının qazaqtar barımtalap ketedi, osılay İliyastıñ mülki azaya tüsedi. Künnen  künge däuleti tömendey beredi. Küş quatı qaytıp, 70 -ke tayağan şağında amalsızdan qolındağı jılı işik tondardı, tüs kilemderin, qımbat er twrmandardı, küyme arbaların  satıp kün köredi, artınan qalğan malın satadı. İliyastıñ baylığınan eşteñe qalmaydı. Bwrınğı baylıqtan eşteñe qalmağanın özi de körmey qaladı. İliyastıñ üy- jayı, üstindegi köylegi, işigi, tımağı, kebis mäsi men äyeli Şam – Şemağa ğana qaladı, onıñ özi käri kempir edi. Wlı basqa eldi  jağalap, alısqa ketedi, qızı qaytıs boladı. Qartayğanda olarğa qaraylasatın eşkim qalmaydı.

Käri  adamdarğa körşisi  Mwhamedşah kömektesedi. Mwhamedşah kedeyde emes, bayda emes,  birqalıppen ömir süretin jaqsı adam edi. İliyastıñ nan twzınan däm tatqanın eske alıp, olarğa jan aşıp, İliyasqa: «İliyas, sen, kempiriñ ekeuiñ mağan kelip twrıñdar. Jazda  baqşağa jwmıs küşi kerek, al qısta mal jaylarsıñ, Şam –Şemağa bie sausın, qımız aşıtsın. Ekeuiñe tamaqtarıñdı beremin, kiindirem, swrasañdar kerekteriñdi bereyin» deydi. İliyas körşisine alğıs aytıp, Mwhamedşahqa äyeli ekeui jwmısqa jaldanıp twra bastaydı. Basında qiın bolğanmen,  artınan üyrenip, jwmıs istep ketedi.

Mwhamedşahqa  mwnday adamdardı wstau tiimdi edi,  öytkeni olar şarua, istiñ mänisin biletin, erinbey, adal jwmıs isteytin  adamdar edi; Mwhamedşah olarğa qarap, biikke jetken osınday adamdar qalay  tömen tüsip ketkenderine qınjılatın. 

Birde Mwhamedşahqa  alıstan qonaqqa qwdaları  keledi; qonaqta molda boladı. Mwhamedşah İliyasqa qoy wstap, soyudı  tapsıradı. İliyas etti müşelep, pisirip qonaqtar aldına jiberedi. Qonaqtar et jep, şayların işip, qımızdan ala bastaydı. Qonaqtar  üy iesimen mamıq jastıq jastanıp, kilem üstinde, keseden qımız işip, äñgimelesip otıradı, İliyas jwmısın bitirip, aynalasın jinap,  esik aldınan ötip bara jatqanda Mwhamedşah İliyastı körip qonaqqa: 

— Esik aldınan ötken qarttı kördiñ be? –deydi.

— Kördim, — deydi qonağı, — oğan tañqalatın nesi  bar?

— Iä, tañqalatını  sol, esimi – İliyas,  bizdegi eñ bay adam bolatın, mümkin estigen şığarsıñ?

—  Qalay estimeyin, — deydi qonaq,—   körmesem de onıñ atağı alıs jerlerge  taralğanın bilemin.

—  Endi mine, däuletinen eşteñe qalmadı, äyeli ekeui mağan jaldanıp jwmıs isteydi, äyeli bie sauadı.

Qonaq   qayran qalıp, tañdayın qağıp, basın şayqay beredi:

— Iä, solay,  baqıt degen wşıp  qonadı, aynalıp jürip;  bireudi joğarı köteredi, al bireudi tömen tüsiredi. Iä, bälkim,  şal ötkenine qayğıratın şığar? — deydi qonaq.

— Kim bilsin,ündemeydi, tınış, jwmıstı jaqsı isteydi.

Qonaq  bolsa:

— Onımen söylesuge bola  ma? Odan ömir turalı swrasaq qalay?- deydi.

— Nege bolmasın! — dep,üy iesi, kiiz üyden ayqaylap şaqıradı:

— Babay  (başqwrtşa -  ata), üyge kir, kel, qımız iş, äyeliñdi şaqır.

İliyas äyeli ekeui üyge kiredi. İliyas qonaqtarğa, üy iesine sälem berip,  düğasın oqıp, esik aldında tizelep otıra saladı; äyeli şımıldıq artına  barıp üy iesi bäybişesiniñ qasına otıradı. İliyasqa qımız qwyğan kese wsınadı. İliyas qonaqtarğa, üy iesine basın iip,  qımızdan şamalı wrttap, dastarhanğa qoyadı.

— Iä, ata, —  deydi qonaq, —  bizge qarap, bwrınğı ömiriñdi sağınatın  şığarsıñ, — bwrın baqıttı ediñ, endi qayğı- qasıretşilegen  ömir qalay eken?

İliyas jımiya külip:

— Eger men baqıt pen baqıtsızdıq turalı aytsam,  mağan bäribir sen senbes ediñ; odan da meniñ qatınımnan swra; ol jüregindegisin, auzındağısın aytatın qatın; swrağanıñ turalı barlıq şındıqtı aytıp beredi,  - deydi.

Qonaq şımıldıq  artına:

—  Solay bolsın, äje, käne,  odan da sen aytşı, bwrınğı baqıttı ömiriñ  men qazirgi küybeñ tirşiligiñ turalı ne oylaysıñ?

Şam-Şemağa şımıldıq artınan :

— Men  bılay oylaymın: şalım  ekeumiz elu jıl ömir sürdik  – baqıttı ömir izdedik, taba almadıq, qolımızda  eşteñe qalmağasın, mine, eki jıl boldı, jaldanıp,  jürip jatırmız, nağız baqıttı taptıq, bizge basqa kerek joq.

Qonaq tañdanıp qaraydı, üy iesi de bwnday jauapqa tañğalıp  kempirdi köru üşin şımıldıqtı qayırıp, ornınan twrıp şaqıradı,  Al kempir bolsa qolın keudesine qoyıp miığınan küledi, şalğa qaraydı, şal  kempirine jımiıp qaraydı. Kempir tağı söyleydi:

—  Şın aytamın, äzilim  emes: jartı ğasır bay bolıp, baqıt izdedik, taba almadıq,  qazir eşteñe qalmadı, adamdar arasına keldik - sonday baqıttı  taptıq, bwdan artıq ne kerek.

— Iä, sonda sizderdiñ qazirgi baqıttarıñız nede?

— Mwnıñ  sırı mınada: bay  bolğanda, şalım ekeumizde  tınım bolmaytın; äñgimelesuge,  janımızdı ayap, qwdayğa sıyınuğa mwrşamız joq bolatınn.  Uayımımız artıp jetetin! Üyge qonaq kelse — olarğa qanday tamaq beremiz, wyat bolmas üşin ne sıylaymız dep uayım jeytinbiz. Qonaq ketken soñ, qızmetşilerdi añdıymız – olar  jwmıstı jatıp istep, tätti jegendi jaqsı köredi, biz bolsaq özimizdiki joğalıp ketpesin dep künäğa batatınbız. Qwlındı, ne bwzaudı qasqır jarıp ketpese eken, wrılar tabındı aydap ketpese eken dep uayımdaymız,  wyıqtayın deseñ otar qozılardı taptap ketpesin dep köz ilmeysiñ, wyqı joq; endi tınıştaldıq- au degende qısqa azıq jinau kerek. Bwl az bolğanday şal ekeumiz jaraspaytınbız. Ol bolsa mağan bılay isteu kerek edi  deydi, men bolsam oğan bılay isteu kerek edi deymin, ekeumiz künäğa batıp, daulasıp, kerisetinbiz. Bir uayımnan ekinşi uayımğa, künädan künäğa batıp jürip, baqıttı ömirdi körmey qalıppız.

— Al, qazir şe?

— Qazir şal ekeumiz twrğan boyda süyip qosılamız, sıylap körisemiz,  bizge kerisetin, uayımdaytın eşteñe joq, - tek bir uayım bar, ol qojayınğa qızmet etu. Bar küşimizdi salıp, ınta jigermen, qojayın şığınğa batpasa eken, tabıstı bolsa eken dep jwmıs isteymiz.Tüste  kelseñ - tüski as äzir, keşte - keşki asıñ dayın, qımız bar. Toñsañ – jılınatın tezek bar, tonıñ bar. Söylesuge, janıñdı kütip, qwdayğa sıyınatın uaqıt bar. Elu jıl baqıt izdedik, endi taptıq.

Qonaqtar küle bastaydı.

Al İliyas sonda :

— Bauırlarım,  külmeñder, bwl oynaytın närse emes, bwl adam  ömiri. Biz kempirimiz ekeumiz aqımaq boldıq, baylıqtan ayırıldıq  dep jıladıq, endi qwday bizdiñ közimizdi aştı, ermek üşin emes, senderge  jaqsı bolsın dep aytıp otırmız.

Molda:

—  Bwl  aqıldı söz, İliyas şındıqtı däl ayttı, qasietti kitapta jazılğan.

Qonaqtar külgenderin doğarıp, oylanıp qaladı.

1886 j

Audarğan: Salauat Kärim 

Abai.kz

10 pikir