Düysenbi, 30 Naurız 2020
Ğibırat 5876 30 pikir 21 Qañtar, 2020 sağat 09:30

Wlttıq mwrattı maqsat twtqan qalamger

Qazaqstannıñ halıq jazuşısı, Abay atındağı memlekettik sıylıqtıñ laureatı, Türkiyanıñ halıqaralıq «Türik düniesine qızmet» sıylığınıñ iegeri, asa körnekti jazuşı, aytulı ğalım Mwhtar Mağauinniñ «Menin» oqığan keybir oqırman onı menmen dep oylasa, qattı qatelesedi. Men degeni menmendik emes, özgeni mensinbeuşilik emes, men arqılı bizdiñ qamımızdı oylau, men arqılı eldi birlikke şaqıru dep tüsingen lazım.

Men – kez kelgen adamnıñ talantın tanıtatın filosofiyalıq kategoriya bolsa, ol özin özi tanu ğana emes, özin özgege de tanıtu, jekeniñ meni arqılı köptiñ minin körsetu, qoğamdağı keleñsiz körinisterdiñ sebep-saldarın zertteu.

Küni keşe Bwqar jırau: «Sen bwzau terisi şöniksiñ, men ögiz terisi talıspın» dese, Mahambet: «Men, men edim, men edim» dese, onıñ ne öreskeldigi bar. Kerisiñşe, sol sözderdi aytuşınıñ qaytpas-qaysar minez-qwlqın körsetip twran joq pa?!

«Men» –ğwmırbayandıq hamsa. Bül avtordıñ ğana emes, qazaq eliniñ belgili bir kezeñdegi ğwmırbayanı. Kitaptıñ; «Qalamğa jäne onıñ jazuına sert!» degen epigrafı Qwrannan (68 süre, 1-ayat) alınuı da tegin emes. Sözdi «Bismillah ir-rahman ir-rahimnen» bastağan jazuşı maqsatı aqiqattı jerine jetkize aytu.

«...Meniñ enşili ömirim men tañbalı jazuım. Bastan ötken ğwmırdıñ köñildegi sureti. Qalamğa ilingen jazudıñ jürektegi jügi. Twtas ğwmır emes, bederli belester ğana. Bar jazu emes, dertti tolğanıstar ğana. Ömir - arqau, jazu - örmek. Ekeuiniñ tumısı bir - Meniñ özim. Men. Men… Kimmin? Eşkim bilmeydi. Öz wğımım da bwldır. Anıq aqiqatı: tegim - kisi, dinim - islam, näsilim - türik, wltım - qazaq, wranım - Alaş, esimim - Mwhtar, soyım - Mağauin...» Jazuşı osılay deydi.

Jazuşı öziniñ kim ekenin jaqsı biledi. Sondıqtan da «Menge» jüginedi. Men arqılı ötip bara jatqan bayansız ğwmırdıñ quıs-qaltarısın zertteydi, fänidiñ jaqsılığı qaysı, jamandığı qaysı, dosı kim, dwşpanı kim, solardı ajıratıp alu üşin jüreginiñ tübine üñiledi.

«Men» - qalamgerdiñ ötkenge degen esteligi, «Men» - qalamgerdiñ keleşekke degen senimi. «Men» - jazuşınıñ  nanım-senimi ğana emes, täni, qanı, janı. «Men» onıñ avtoportreti ğana emes, qoğamdağı ruhani bolmısı, ayqın körinisi. Demek, «Menniñ» işinde men de, sen de, ol da, barlığımız da barmız. YAğni, «Men» degenimiz mına biz. Jetken jerimiz qaysı, tapqan oljamız qaysı, süringen, jığılğan kezimiz bar ma – «Men» sonıñ barlığın körsetetin beynebayan tärizdi.

Allanıñ qalauımen, aruaqtıñ amanatımen qolına qalam wstağan jazuşınıñ: «Men degenim - özim, Mwhtar Mağauin. Osılay dep sendim. Qazaq degen - mına Men dedim. Sol senimniñ küşimen bar şırğalañnan ötip, bügingi künge jettim. Qazir bwl sözdi bwrınğıdan keñirek mağınada wğamın. Men - wlttıq mwrat. Men - Alaştıñ jolı» degen joldarınan onıñ avtorlıq kredosın, maqsat-müddesin köremiz.

«Menniñ» birinşi kitabı «Şıtırman nemese jazuşınıñ jan azabı» dep atalsa, ekinşi kitap «Qiya joldar nemese ğılımdapğı maşaqat» dep ataladı. Atınan körinip twrğanday, şığarmada jazuşı äri ğalımnıñ ğwmırındağı japtım jala, jaqtım küye, ayaqtan şalu, etekten tartu, jağağa jarmasu sekildi jağımsız qılıqtar suretteledi, surettelip qana qoymaydı, aqiqatı aytılıp, layıqtı bağası beriledi. Oqırman jirenetin, tipti jiirkenetin jaylardıñ beti aşıladı.

Şınında da jazuşınıñ tastan emes, qasietti sözden qalanğan, qwlamaytın, tozbaytın, öşpeytin, mäñgi jasaytın, qazaq halqınıñ mereyin ösirip, märtebesin asıratın altın sarayın eşqaşan da tat basuı mümkin emes.

Ğabit Müsirepov («Qazaq ädebieti» gazeti, 1984 jıl, 27 mausım)  «Mwhtar Mağauin qay şığarmasında bolsın erkin otıradı. Taqırıptarı wsaq-wlañ emes, bügingi künimizdiñ irgeli saualdarına tolımdı jauap beredi. Atüsti emes, tereñ jauaptar. Alğan taqırıptarın tereñ zerttep alatını bayqaladı» – dep bağalağan qalamger qalıptı jürisinen tanğan joq. Aqiqattı aşıp körsetti, boyama japsırğan joq. Şındıqtı şıñğırtıp jazdı, jalğan qosqan joq.  Romandağı barlıq hamsa avtordıñ öz sözimen aytsaq; «öşpes aq qağaz betindegi kuälik». Şınında da  «qalamdı nıq wstadı, qolayın taptı, qiyalay şauıp, qapısız siltedi. Aruaqtıñ amanatın aqtadı». Bwl roman jazuşınıñ jan azabı ğana emes, twtas bir däuirdiñ kelbeti. «Men» - men, siz ben biz  ğwmır keşken zamannıñ, sol zamandağı qoğamnıñ aynası.

«Men» roman-essesi osımen ayaqtaldı dep oylaysız ba? Joq! «Menniñ» zañdı jalğası tarihi tanımı joğarı, däyekti jäne däleldi jazılğan «Wltsızdanu wranı», «Ğalamat apat şındığı», «Qazaqsız Qazaqstan», «Qan tögildi!», «Jer qazaqtıqi!», «Jarmaq», tağı basqa tuındılar. Osı şığarmalardıñ barlığında da avtordıñ meni «men mwndalap» twr. Tipti onıñ kezinde ärtürli basılımdarda jarıq kögen «Qol qoya salıp edim» sekildi maqalasın nemese «Podonok», «Besinşi tülik» sekildi äñgimelerin oqısañız da oyıñızğa «Men» keledi. Qalamgerdiñ «Estelikter» kitabında  da barlıq obrazdar «Men» arqılı aşıladı.

Jazuşınıñ är sözinen tereñ mağına izdeysiñ. Ärbir äñgimesinen el qwlağın eleñ etkizetin jaqsı jañalıq, izgi lebiz kütesiñ. Mwhtar Mağauinnıñ qanattı sözderi jetip artıladı. Bir ğana mısal keltireyin. Abay aytqan uäjdi odan äri jalğap: «Qazaqtıñ «Jaqsılıqqa – jaqsılıq är adamnıñ isi, jamandıqqa – jaqsılıq er adamnıñ isi» degen maqalımen kelispeymin. Bılay dep özgerter em: «Jaqsılıqqa – jamandıq är adamnıñ isi. Jaqsılıqqa – jaqsılıq er adamnıñ isi» – deydi.

Biz köptegen jazuşılardı orıs ädebietinde Gogol'diñ şinelinen şıqqan, qazaq ädebietinde Bi-ağanıñ (Maylin) şapanınan şıqqan dep jatamız. Osı orayda Mwhtar ağamen Pragada kezdeskenim esime tüsedi. Ağanıñ iğındağı kostyumin Baqıtjamal jeñgemiz «jwğıstı bolsın» degen ırımmen iğıma jauıp edi. Öz basım wlt müddesi twrğısınan Mwhtar ağanıñ şapanınan şıqqım keldi. El armanın Mwhtar ağa sekildi wqqım keldi.

Elge kelgen soñ ağa turalı öleñ jazdım:

Jem bolğanda  kezdeysoq köldeñenge,
Jaqsı sözge qatalap şöldegende,
Sizdi taptım.
Aqiqat sözdi taptım
Ayızımdı qandırğan «Men!» – degende.

Bügingi isi erteñge qayşı kelgen,
Qazağımdı wstaysıñ qay şidermen.
Zaman boldı tekeler törge şığıp,
Qoyşılardıñ qızığın toyşı körgen.

Bağınsa da Jaratqan jarlığına,
Töbetterdiñ tözse de zorlığına,
Baylaudağı qasqır da ölip ketken
Şıday almay kandenniñ qorlığına.

Wlttıñ ruhı atoylar kelbetinen,
Bar jazğanın qaldırğan elge tügel,
Bağalı söz sanada jüreri haq,
Jalğız  qazaq köşkenşe jer betinen.

El bolmasın eliniñ erte sezgen,
Şäkärimdey qayğı oylap, elden bezgen,
Ayttıñ. Jazdıñ. Küyindiñ.
Şer baylandı.
Alla Sizdi saqtasın til men közden!

Seksenniñ señgirine şığıp otırğan qaysar ağağa mıqtı densaulıq, wzaq ğwmır tileymin!  Onıñ jazğanı köp. Şetinen şedevr!  Tañday qaqtıradı. Tolğantadı, tebirentedi. Jazu mäneri ırza qıladı.  Endigi tilek – Alla densaulıq bersin, altın qalamı irkilmesin, jazarı tausılmasın!

Aqılbek Şayahmet

Abai.kz

30 pikir