Särsenbi, 8 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 709. Jazılğandar — 53. Qaytıs bolğandar — 7
Memlekettik til 9917 21 pikir 14 Qañtar, 2020 sağat 13:50

Tilimizge reforma emes, memlekettik märtebe kerek

Prezident Q.Toqaev ötkende öziniñ bir sözinde: «Qazaq tiline reforma jasaymız»,-dedi. Biraq, ol qanday reforma, maqsatı ne, onı jüzege asıru joldarı turalı taratıp aytpadı. Elimiz täuelsizdik alğannan beri «reformadan» köz aşpağan orta bilim salasında jwmıs jasap jürgendikten de bolar, reforma degen sözge özim birtürli senimsizdikpen ürke qaraymın. Tildik reforma... Bwl ne? Ğasırlar boyı qalıptasqan wltımızdıñ tili, qazaq tilin qalay reformalamaqşımız? Öte tüsiniksiz.

Bir närseni qaytadan bastap özgertu degen mağınanı bildiretin şet eldik «re» qosımşasında, sol «re» qosımşası jalğanğan «re-evolyuciya», «re-forma» degen sözderdi de öz basım onşa jaqtıra bermeymin. Damudı özgertu degen mağınası bar «re-evolyuciya» sözinen, tabiği türde damıp jetilu degen mağınanı bildiretin «evolyuciya» sözi qwlaqqa jağımdı häm köñilge qonımdı, mağınası da tereñ. Mwnı aytıp otırğan sebebim, kez-kelgen närseniñ özindik tabiği damu zañdılığı barın biz qazir wmıttıq. Şetimizden «reformaşıl» bolıp aldıq.

Jalpı, reforma degen söz özgeris degen mağınanı bildiredi. Al, qazaq tiline özgeris qajet pe? Ärine, qajet! Qajet bolğanda da, auaday qajet! Biraq, älipbi, tildik qwrılım, leksiko-grammatikalıq twrğıda emes! Qazaq tiline şın mändegi memlekettik til märtebesi qajet! Ol üşin eñ birinşi kezekte Bilik, Ükimet, Parlament qazaq tilinde söylep, qazaq tilin bilmeytin Qazaqstan azamatı memlekettik qızmetke alınbasın jäne Parlamentke deputat bola almaydı degen zañ qabıldanu kerek! Aqiqatına kelgende,bwl asa qiın şarua emes.Biraq,öz tilderin bilmegendikten, ana tilinde söylegisi kelmeytin Bilik pen Parlament qazaq tiliniñ ayası keñip, onıñ keñ kölemde qoldanısqa ie boluına öte qwlıqsız. Sondıqtan da Bilik öziniñ şınayı betperdesin körsetip almas üşin türli reformalar oylap tabudıñ şeberi bolıp alğan. Bwl – bir. Ekinşiden, kez-kelgen reformanı jüzege asıru üşin onıñ artında qarapayım salıq töleuşiniñ eñbegi men mañday terinen jinalğan milliondağan bälkim milliardtağan qarjı twr. Türli deñgeydegi memlekettik lauazım ielerinen bastap, auıldıñ äkimderine deyingi aralıqta memleket qarjısınan bir qarpıp,asap qaludı armandamaytın birde-bir lauazım iesi joq bizdiñ elde. Sonıñ ayqın bir däleli-jemqorlığı üşin qazir türmede otırğan bwrınğı prem'er ministr men onıñ sıbaylastarı. Osındaylardan qorğanu üşin de düniejüziniñ eşbir memleketinde joq «Sıbaylas jemqorlıqqa qarsı küres basqarmasın» qwrsaq ta, memlekettik deñgeydegi jemqorlıqtan qwtıla alar türimiz joq. Negizinen bizdiñ «reformaşıl» boluımızdıñ eñ bastı sebebi, ol – memleket qarjısınan bir qarpıp asap qaludı armandağan aşközdikten tuındap jatsa kerek. Bolmasa, ğasırlar boyı qalıptasqan wltımızdıñ tili – qazaq tiline qanday reforma kerek? Tağı da qaytalaymız, qazaq tiline reforma emes,   memlekettik märtebe kerek!

Elimizdiñ basqaru jüyesi prezidenttik bilik bolğan soñ ba qaydam,prezident ne aytsa boldı sonı elimizdiñ ziyalı qauımı talğamay qağıp alıp, «japparqwldanıp, läpbay» dep qoştay ketudi ädetke aynaldırğanına biraz uaqıt boldı. Osındayda wltqa janı aşıp, halıqqa jol körsetip, jön nwsqar ziyalı qauım elimizde qaldı ma, joq pa degen tragediyalıq oyğa qalasıñ.

Prezident tilimizge reforma jasaymız dep edi, ol reformanıñ maqsatı ne? Onı qalay jüzege asıramız?-degen saual  töñireginde taldau,saraptau joq, prezidenttiñ «reforma» degen bir auız sözin qağıp alıp,soñın kütpesten «Ura» dep jügire jöneldik. Qayda, ne üşin jügirip bara jatırmız? Eş tüsiniksiz.

Ş.Şayahmetov atındağı «Til-qazına» wlttıq ğılımi-praktikalıq ortalığınıñ orfografiya basqarmasınıñ basşısı Gülfar Mamırbek hanım «Tildik reforma degen ne?» attı maqalasında: «Prezident Q.Toqaevtıñ qazaq tiline degen şınayı janaşırlıq közqarası qabıldağan şeşimderi men wsınıstarınan ayqın añğarılıp otır»,-dep jazadı (Abai.kz. partalı, 26 jeltoqsan)

Eger, prezident Q.Toqaev qazaq tiliniñ şınayı janaşırı bolsa, onda özi bastap, biliktegiler men ükimetke, parlament müşelerine memlekettik til qazaq tilinde söyleudi nege talap etpeydi?! Aytudıñ özi wyat, düniejüzindegi eki jüzden astam memleketterdiñ işinde tek qana bizdiñ memleket basşıları ğana özge tilde söyleydi. Tura bir basqa memlekette ömir sürip otırğan sekildisiñ. Osı da şınayı janaşırlıq pa?!

Prezident qazaq tiline  reforma jasaymız,-degennen özge äzirge eşnärse aytqan joq. Ol qanday reforma? Maqsatı ne? Biz onı bilmeymiz. Tek, Gülfar Mamırbek qana prezidenttiñ «qazaq tiline reforma jasaymız»,-degen sözinen soñ «tildik reformanıñ» ne ekenin köpşilik qauımğa tüsindirip ötedi. Maqala avtorınıñ jazuı boyınşa, tildik reforma tildi jeñildetu maqsatında, arnayı qwjattar arqılı resmi bekitilgen, «...belgili bir tildiñ grafikasına yağni älipbiine,leksikasına, grammatikasına jäne södik qorına jürgiziletin özgeris». Mwnan äri avtor,qabıldanğalı jatqan latın älipbiin jeñildetu maqsatında kelip jatqan türli wsınıstar turalı ayta kelip: «Desek te, aldağı uaqıtta kelip tüsip jatqan bwnday jobalardıñ ärqaysısın talqılauğa uaqıt ketirmey, orfografiyalıq top müşeleri dwrıs dep tanığan oñtaylı älipbi jobasın tez arada ükimetke wsınuı kerek»,-dep jazadı (Abai.kz. partalı, 26 jeltoqsan).

Jazuımızdı latın älipbiine auıstırudı moynına alğan «til reformaşıları» «Til-qazına» ğılımi-praktikalıq ortalığına salsa,latın älipbiin bügin qabıldanıp ketse,tamaşa bolğan bolar edi. Sebebi tüsinikti... Odan äri memlekettik qwjattar, orta mektep, orta arnaulı, joğarğı oqu orındarınıñ oqulıqtarı latın älipbiine auısıp, älippe reformasın jüzege asıru üşin memleketten bölinetin milliardtağan teñgeler... Sodan soñ ne isteu kerek ekenin bizdiñ  şeneunikter tamaşa meñgerip alğan. Bizdiñ elde aqşa jürgen jerde «wlt tağdırı», «memlekettik müdde» degen wğımdarğa orın joq. Keyde men oylaymın, osı bizde payda tabu üşin keybireuler türli «reformalardı» ädeyi oylap tabatın sekildi. Äytpese, jüzdegen million şığın şığarıp, nätijesiz ayaqtalğan bilim reformalarına ketken aqşalardıñ qayda ketkenin mäjilis spikeri N.Nığmatullin mırza qazirgi oqu ministrinen swramas edi ğoy.

«Älipbi» reformasınıñ da soñı belgili. «Qayın jwrtıña da bararsıñ, pwşıq küyeu de atalarsıñnıñ» keri bolıp, qazaq qoğamınıñ eñ özekti de kürdeli mäselesi bolıp twrğan bilim salasınıñ ğana dağdarısı tereñdey tüseri anıq. Sebebi, älipbi reformasın jüzege asıratın-bilim salası. Bwl-aqiqat. Sondıqtan da bolu kerek,  til reforması turalı oy qozğağan prezident Q.Toqaev latın älipbiin qabıldauda asığıstıqqa jol bermeu kerek ekendigin qadap ayttı.

Qay uaqıtta da, qanday wltqa bolsa da qoldanıstağı älipbidi özgertu oñay şarua bolmağan. Bwl – asığıstıqtı kötermeytin, jan-jaqtı zertteudi,saraptaudı qajet etip, «jeti ölşep barıp pişetin» asa kürdeli şarua. Osı bizdiñ qazaq älipbiine reforma qajet pe edi? Biz osı mäseleni jan-jaqtı saralap, zerdelep-zerttey aldıq pa? Oyımızdı osı mäseleler jöninde öristetsek...

Bizde bir jaman ädet payda boldı. Qaptap ketken «reformalar» turalı sın-pikir aytsañ boldı «jañağa janı qas,eski közqarastağı adam» bolıp şığa kelesiñ. «Reforma»-dep şulap jürgenderdi körsem boldı, meniñ de köz aldıma bükil adamzattıñ ğasırlar boyı jasağan mädenietin joqqa şığarıp, «barlığın jañadan bastaymız»,-dep özeuregen keşegi Keñes ökimetiniñ «proletkult'şıldarı» yağni «proletarlıq» jaña mädeniet jasamaqşı bolğan şala sauattı «keñestik şolaq belsendiler» elesteydi. Kez-kelgen jañalıq,bwrınğı qol jetkizgen jetistiktiñ negizinde jasalınatının biz qazir müldem wmıtıp kettik. Sondıqtan da bolu kerek,soñğı kezeñde «reforma» degen söz,wlt tarihında bwrın-soñdı bolmağan, müldem jaña, basqa örkenietke bastap aparar jol sekildi tüsindirilip jür köpşilik qauımğa.

Biz ömir sürip otırğan «jahandanu» dep atalatın jaña tehnologiyalar zamanında aqparat ülken küşke ie boldı. Aqparat kimniñ qolında bolsa,bilik te sonıñ qolında. Äu basta latın älipbiine ötu turalı dwrıs aqparat berilgen joq. Latın älipbiine ötudiñ sebebi ne, älippe reformasınıñ qajettiligi, paydası men ziyanı, ekonomikalıq, moral'dıq-psihologiyalıq saldarı qanday bolmaq? Bwl swraqtar töñireginde zertteu, taldau men saraptau degen atımen bolğan joq. Eñ bastısı, älippe auıstıru turalı halıqtıñ oy pikirin eşkim de swrağan joq. Eger biz latın älipbiin qabıldasaq, tilimiz örkendey ösip, ğılım-bilimimiz biikke köterilip,elimiz tehnologiyalıq twrğıdan damığan, aldıñğı qatarlı, örkenietti elderdiñ qatarına bügin barıp qosıla qalatınday etip,birjaqtı tüsindirildi. Latın älipbiine köşeyik deytinderdiñ pikiri mına tömendegidey oyğa sayadı.

Eger biz latın älipbiine köşsek: birinşiden, ağılşın tilin tez üyrenip, «bwlaq basınan su alğanday» düniejüzilik aqparat közderine jaqın bolamız. Bwl – ğılım men jaña tehnologiyanı damıtadı deydi. Ekinşiden, bauırlas türki elderimen ruhani häm mädeni-äleumettik baylanısımız nığayıp, twtas türki düniesin jasaymız. Üşinşiden, eñ bastısı, orıs tiliniñ «ekspansiyasınan» yağni Reseydiñ tildik basqınşılığı men ıqpalınan qwtılıp, qazaq tilimiz ösip-örkendep,ruhani täuelsizdikke jetemiz,- deydi.

Osı aytılğan pikirlerdiñ barlığına da dau aytuğa boladı. Sebebi, bwl pikirlerdiñ barlığınıñ da ğılımi negizi tömen.

Birinşiden,ärip özergenimen til özgermeydi. Öytkeni, ärip – tildegi dıbıstıñ tañbası. Sonda äripti özgertu arqılı düniejüzilik aqparat tili dep jürgen ağılşın tilin qalayşa biz tez üyrene qoyamız? Latın älipbii arqılı ağılşın tilin meñgerse, därigerler meñgerer edi. Sebebi, därigerler däriniñ atın da,nauqasqa qoyatın diagnozın da latın älipbiinde jazadı. Latın älipbiin qoldanu arqılı ağılşın tilin meñgerip alğan därigerdi äli eşkim körgen joq. Latın älipbiine köşu arqılı ağılşın tiline qanşa jaqındağımız kelse de,bizdiñ özimizdiñ qazaq tiline tän ğ, q, ñ, ö, w, ü, i, ı, ä sekildi toğız dıbısımız bar. Mine osı toğız dıbısımız üşin latın älipbiine säykestendirip, äyteuir bir tañba oylap tabuımız kerek. Äripti özgertu arqılı özimiz tüsinbeytin ağılşın tilindegi aqparattı qalay alamız? Öte tüsiniksiz. Aqparat alu arqılı ğana örkenieti damığan elderdiñ qatarına qosılğan eldi biz äli körgenimiz de, estigenimiz de joq. Ağılşın tilinde aqparat alıp, ağılşın tilin bilu arqılı damıp örkendese, bir kezdegi Wlıbritaniyanıñ otarı bolğan Indiya damığan örkenietti elderdiñ qatarında bolğan bolar edi. Esteriñizge sala keteyik, Indiya memleketi qayrışılarınıñ köptigi jöninen düniejüzinde birinşi orındı ielenedi. Mine, osı Indiyada küni büginge deyin ağılşın tili resmi til bolıp eseptelinedi. Aqparat, aqparat dep daurığa bermey ğılım men önerkäsipti damıtuğa jağday jasasaq, damığan, örkenietti elderdiñ qatarına jıldamıraq qosılar edik. Jalañ aqparat pen älippe özertu arqılı äli eşkim de damığan, örkenietti elderdiñ qatarına qosıla alğan joq. Japoniya, Qıtay, Oñtüstik Koreya sekildi elder latın älipbiin qoldanbay-aq, düniejüzindegi eñ qiın dıbıstıq tañba özderiniñ wlttıq ieroglifterin komp'yuter programmasına engizu arqılı ğılım men tehnoloniyası damığan örkenietti elderdiñ köşbasşılarına aynalıp otırğan joq pa?

Latın älipbii türki halıqtarın biriktirip,ruhani jaqındastıradı,-degen pikirdiñ de ğılımi negizi tömen. «Türki älemi» dep jürgen türik, äzirbayjan, özbek, türikmen jwrtı bir tildi el. Olar da biz sekildi «qos tildilik» probleması joq. Esesine, türikmen, äzirbayjan,özbek ağayındarınıñ bilim salasında latın älipbiiniñ qabıldanuına baylanıstı şeşiluge tiisti tüyindi mäseleler şaş-etekten. Esteriñizde bolsa,tabıs tabu üşin Reseyge bara jatqan özbek jwmısşıları mingen avtobus Qazaqstan territoriyasında ört qwşağına oranıp,jwmısşılarımen birge janıp ketkende, Özbekstan prezidenti Ş.Merzoev: «Bwl tragediyağa osı künge deyin Özbekstandağı bilim jüyesin jolğa qoya almay kele jatqan özimiz kinälimiz»,-dep moyındağan bolatın» Latın älipbiin qabıldağannan keyin «türli reformalardan» şarşağan Özbekstannıñ bilim salası, äli künge deyin tığırıqtan şığar jol taba almay keledi.

Bilim salasındağı «reformalar» turalı Özbekstanğa kületin jağdayımız joq. Desek te, tek qana özbek tilinde söyleytin «bir tildi» Özbekstannıñ jağdayı osınday bolğanda, latın älipbiin qabıldağannan keyin «qos tildi» Qazaqstannıñ jağdayı Özbekstannıñ jağdayınan äldeqayda auır boları haq. Bwl – bir. Ekinşiden, bir kezde bir halıq bolıp,  tarihi faktorlarğa baylanıstı türli etnostarğa bölinip ketken halıqtardıñ «älipbi sekildi» bir ideya töñirgenide qaytadan birikkenin adamzat tarihı osı künge deyin bilmeydi. Bügingi tañda, tügel türki halqına ortaq ruhani dünielerimizdi twtastıra alsaq, sonıñ özi ülken jetistik. Bwl şarağa älipbi ortaqtastığınıñ eş qatısı joq. 

Türki halıqtarınıñ işinde bizge genologiyalıq twrğıdan eñ jaqını özbekter. Bir kezde bir halıq bolğan özbekterdiñ köşpeli özbek,otırıqşı özbek bolıp yağni qazaq, özbek bolıp bölingenine bes jüz jıldan endi astı. Sodan beri bir kezde ortaq bolğan tildiñ özgeriske wşırağanı sonşalıq, bügingi qazaqtar men özbekter birin-biri erkin tüsinbeydi. Kirillica älipbiin qoldanğanda da, keyin latın älipbiine köşkende de özbekterdiñ jazba ädebi tilin,biz qazaqtar mülde tüsinbedik. Sebebi, özbekterdiñ de öz tiline tän töl dıbıstarı bar. Bwl – bir. Ekinşiden, til−ünemi damıp, özgeriske wşırap otıratın tiri ağza. Keşe ğana bir halıq bolğan qazaq pen özbektiñ arasındağı til mäselesi osınday kürdeli bolğanda, qalğan türki jwrtın, biz, qazaqtar, til twrğısınan müldem derlik tüsinbeymiz. Bwl – lingvistikalıq twrğıdan kelgende zañdı qwbılıs. Sebebin tağı da qaytalaymız, til – ünemi tolığıp, damıp, ösip, özeriske wşırap otıratın tiri ağza. Däl qazirgi tañda, tili birin-biri tüsinbeytindey därejede qattı özgeriske wşırap, ädet-ğwrpı men tarihi sanası bir-birinen sonşalıqtı alşaqtap ketken türki halıqtarı latın älipbii töñireginde birige qoyadı degen pikirge sene qoyu öte qiın. Ärqaysısı öz aldına jeke-jeke wlttıq memleket bolıp, bölinip ketken bayırğı türki jwrtı, bügingi tañda kez-kelgen mäselege öziniñ memlekettik müddesiniñ twrğısınan qaraydı. Bwl – zañdı qwbılıs. Sondıqtan da, türki jwrtı, türki jwrtı,-dey bermey, barlıq mäselege özimizdiñ wlttıq müdde twrğısınan keluge tiistimiz!

Latın älipbiine köşu arqılı Resey ıqpalınan äri orıstıñ tildik basqınşılığınan qwtılamız,-deu, ol – bos qiyal! Biz latınğa köşsek, olar aqparattı orıs tilinde, sol biz köşken latın älipbiinde jazadı. Jazıp ta jür. Qazirdiñ özinde ärqaysımızdıñ qaltamızda jürgen wyalı telefondarımızğa türli habarlamalar latın ärpimen jazılıp, orıs tilinde keledi. Öziniñ memlekettik müdde twrğısınan kelgende, Resey Qazaqstandı öz ıqpalınan şığarğısı kelmesi anıq. Sol üşin de olar öz aqparatın latın ärpimen orıs ne qazaq tilinde jazuı bek mümkin. Sonda ne isteymiz? Tağı da älipbiimizdi özgertemiz be? Orıs tiliniñ ıqpalınan qwtılu üşin bizge milliardtağan qarjı şaşıp, älipbi özertudiñ tükke de keregi joq. Ol üşin ana tilimiz qazaq tiliniñ immunitetin yağni abıroy-bedelin köteruimiz kerek. Tilimizdiñ immunitetin köterip,abıroy-bedelin küşeytu degenimiz, ol – qazaq tiline şın mändegi memlekettik märtebe beru degen söz. Özge de is-şaralar arqılı biz qazaq tiliniñ märtebeli bedelin ünemi kötere beruge tiistimiz. Ol üşin bizge wlttıq ruh,wlttıq namıs pen küş-jiger qajet. Eger biz qazaq tiliniñ abıroy-bedelin kötere alsaq,abıroyı köterilgen qazaq tili küşine minip, Resey ıqpalı men aqparat ağımına qarsı twra alar qorğan boları anıq.

Latın älipbiine baylanıstı aytılğan pikirlerdi jan-jaqtı taldauımızdıñ eñ bastı sebebi:men latın älipbiin qabıldauğa jan-tänimmen qarsımın. Nege? Onıñ sebebi birneşeu. Eñ bastısı, ol – tilge baylanıstı, orıs tildi jäne qazaq tildi bolıp ekige jarılıp twrğan qazaq qoğamın, latın älipbii odan äri twtastıruğa kelmestey etip ekige böleyin dep twr. Nege deseñiz, orıs basılımdarı, orıs mektepteri men orıs tildi joğarı oqu orındarı kirillica haripinde qalıp, latın älipbiine tek qana qazaq tildiler ötse, qazaq qoğamı ekige bölinbegende ne boladı? Al, eger bir üydiñ eki balası biri qazaq mektebine, ekinşisi orıs mektebine barsa şe? Eki türli älipbi arqılı bilim alğan olar bir-birimen qalay wğısadı? XV ğasırdağı Qaztuğan jıraudıñ tilimen aytqanda «Alañ da, alañ, alañ jwrt» bolıp, «El ayırılğan» degen sonda bolmay ma? Söz reti kelgen soñ ayta keteyik orıs tildi qazaqtar-bizdiñ öz bauırımız. Orıs tildi bolıp öskeni üşin olar kinäli emes! Tarihi jağday men uaqıt solay boldı. Sondıqtan da,memlekettik deñgeyde josparlı-joba qabıldap, olardı bauırımızğa tartıp,qazaqılandıruımız kerek. Öytkeni olar − tili bolmasa da jüregi qazaq dep soqqan, elin, jerin süygen öz Otanınıñ patriottarı. Köp jağdayda olardıñ patriottığı men eljandılığı qazaq tildilerden küşti. Biz mwnı künde körip jürmiz. Orıs tildi qazaq bauırlarımızdı qazaqılandıru-bwl äzirge mümkin jağday. Al, eger qazaq tildiler latın älipbiine ötip, orıs tildiler kirillica haripinde qalsa, uaqıt öte kele biz orıs tildi bauırlarımızdan mäñgilikke ayrılamız. Bwl sonda «El ayrılğan» bolmağanda ne boldı? Onsızda az qazaqtı qaşanğa deyin bölşektey beruge boladı? Bölşektey, bölşektey qazaqtıñ jer betinen joyılıp ketuiniñ bası-qabıldanğalı twrğan latın älipbiinen bastalmasına kim kepil? Düniejüzindegi memleketterdiñ işinde eki türli älipbi paydalanatın memleketti öz basım bilmeydi ekem. Älipbi qoğam men wlttı böluge emes, kerisinşe, wlttı biriktirip, qoğamdı twtastıruğa jwmıs jasauğa tiis. Qazirdiñ özinde balaların orıs mektepterine berip jatqan ata-analardıñ sanı künnen-künge köbeyude. Onıñ negizgi sebepteriniñ biri-latın älipbiine köşu. Olar: «Özimiz tüsinbeytin älipbide balalarımızğa sabaqtı qalay üyretemiz?»−deydi. Bwl – qazaq otbasılarına baylanıstı jağday. Al, orıs otbasıları latın älipbii turalı oylanıp ta otırğan joq. Olarğa bäri bir sekildi. Sonda qalay, olar Qazaqstan memleketiniñ azamatı emes pe? Statistika boyınşa, 18 million Qazaqstan halqınıñ 10 millionnan astamı orıstar men orıs tildiler. Halqınıñ üşten biri ğana qoldanayın dep twrğan latın älipbii Qazaqstan memleketine ne üşin qajet? Onıñ üstine latın älipbiine ötu turalı qarapayım halıqtıñ pikirin de eşkim swrağan joq. Örkenietti elderde älipbi özgertu sekildi halıq ömirine tikeley qatısı bar kürdeli mäselelerge «Qajet pe, joq pa?» degen swraqtar arqılı bükil halıqtıq referendum ötkiziledi. Sebebi, jaña latın älipbiine ötu, ötpeudi joğarıdağılar emes, halıqtıñ özi şeşuge tiis! Öz basım latın älipbiine ötudi jaqtağan qarapayım bir adamdı äli kezdestirgenim joq. Biz qazir «latın,latın»,-dep daurığa bermey, eñ birinşi kezekte elimizdiñ bilim salasın retke keltiruimiz kerek. Sebebi, qabıldanğan jağdayda jaña latın älipbiin qoldanısqa engizetin – bilim salası. Bwrın da aytqanbız, qazir de qaytalaymız, biz elimizdiñ bilim salasınıñ wlttıq konsepciyasın jasauğa tiistimiz! Bilimsiz mına «Jahandanu» zamanında bäsekege qabiletti wlttıñ qatarına qosıla almaymız. Tilimiz ekige bölinip, elimizdiñ bilim salası türli reformalardan «şarşap twrğan» osı bir almağayıp kezeñde älipbiimizdi özertu,eşbir qisınğa sıymaytın qisıq is bolıp twr. Bilim salasın qalpına keltirip, rettep alğanşa latın älipbiin engizudi kidirte twruımız kerek. Sebebi, dağdarısqa wşırağan elimizdiñ bilim salası – latın älipbiin qabıldauğa dayın emes. Bilim salasınıñ qazirgi «alasapıran» jağdayına latın älipbiin aralastırsaq, onda elimizdiñ bilim salasın qwtqara almay, onı mäñgilik qwrdımğa jiberemiz. Bwl – bolaşaq wrpağımızdı mäñgürt etip,olardı basıbaylı qwldıqqa  baylap beru degen söz. Sebebi, bilimsiz bäsekege qabiletti wlt bolu mümkin emes.

Moyındasaq ta, moyındamasaq ta aqiqat şındıq sol – kirillica harpimen bizdiñ ädebi, mädeni-ğılımi  tilimiz ben düniejüzine belgili qazaq jazba ädebieti jäne qazaq tiliniñ grammatikası qalıptastı. Bir tildiñ ädebi norması men grammatikasın qalıptastıru qay zamanda da köp uaqıttı talap etetin, kürdeli de auqımdı jwmıs. Aytuğa ğana oñay, bwl – ğalımdarımızdıñ jıldar boyı atqarğan qıruar eñbeginiñ jemisi. Eger biz,latın älipbiine köşsek, tilimizge jaña emlelik-grammatikalıq zañdılıqtar qalıptastıruğa tiistimiz. Bwl wzaqqa sozılatın, auqımdı jwmıs jäne ğalımdar arasındağı ğılımi aytıs degen söz. Ol aytıs tilşi ğalımdar arasında osı künniñ özinde bastalıp ta ketti. Soñı ne boların bir qwdaydıñ özi bilsin. Bilim salası alasapıranğa  wşırap, tilimiz ekige bölinip,wlt tağdırı qıl üstinde twrğan däl osı kezeñde bizge eşqanday aytıs-tartıstıñ qajeti joq. Odan qazaq wltı wtpaydı, tek qana wtıladı!

Latın älipbiine ötu, bwl – qarapayım salıq töleuşilerdiñ qaltasınan tölenetin milliardtağan memlekettik şığın. Özderiñiz oylañızdarşı, eger biz latın älipbiine ötetin bolsaq, jeke qwjattardan bastap,köşedegi türli jazulardı aytpağanda, memleketik is-qağazdar, orta arnaulı, joğarğı oqu orındarı men mektep oqulıqtarı tügel auısadı degen söz. Bwl – öte mol qarajattı qajet etetin auqımdı is-şara. Kerek emes älipbige jwmsalatın memlekettik qarajattı nauqas büldirşin balalardıñ keregine jwmsasaq, baspanasızdarğa üy salıp berip, elimizdiñ kenjelep qalğan ğılım-bilimine jwmsasaq, elimiz damudıñ dañğıl jolına tüsip, örkenietti elderdiñ qatarına erterek qosılmay ma? Sondıqtan, halıqtı  äure-sarsañğa salıp, memlekettiñ qıruar qarajatın bosqa şaşqanşa, wltımızğa tän toğız dıbıstı qospağanda, qoldanıstağı kirillica harpine onsız da wqsas latın älipbiine ötudiñ bizge qanday qajettiligi bar?

Men joğarıda latın älipbiine köşuge nege qarsı ekenimdi tolıq bayandadım. Biraq, däl osı küngi qoldanısta jürgen kirillica harpin de jaqtamaymın. Sebebi, kirrilica harpi arqılı tilimizge enip ketken böten dıbıstar qazaq tiliniñ mümkinşiligin tolıq aşuğa kedergi keltirip otır. Osı orayda belgili alaştanuşı ğalım Dihan Qamzabekwlınıñ «Alaş ziyalılarınıñ otandıq bilimdi jüyeleu twjırımdaması» attı ğılımi maqalasınan bir üzik oy wsınğım keledi. Atalğan maqalasında Dihan Qamzabekwlı: «Alaş twsındağı  otandıq bilimdi jüyeleuge qatıstı twjırımdama 1924 jılı 12-17 mausımda Orınborda ötken qazaq bilimpazdarınıñ birinşi siezinde jariya etildi»,-dey kelip: «Toptıñ qaraytın mäselesi de aldın ala belgili boladı.Olar: 1. Qazaq emlesin biröñkeyleu. 2. Harip jağdayın qarastıru. 3. Halıq ädebietiniñ halin häm oqılatın pänderdi josparlau. 4. Oqu häm bilim kitaptarın köbeytu şarasın qarastıru. 5. Qazaq pän sözderi bir bolu mäselesi. Qazaq emlesin bir izge tüsiruge arnalğan mäjiliste bayandamanı Eldes Omarwlı jasaydı. Üsteme (qosımşa) bayandamanı jasauşı Mwhtar Mırzawlı... Mäjilis hatşısı bolğan E.Aldoñğarwlı: «Eldes pen Mwhtardıñ bayandaması eki künnen asa talqığa tüsip, şeşender jan-jaqtı pikirlerin däleldesti»,-dep jazadı. («Eñbekşi qazaq» gazeti, 1924 jıl, 24 mausım.) Nätijesinde, siez jiınındağı ärtürli pikirlerdiñ basın qosıp, dwrıs-bwrısın saralaytın bes kisiden qwralğan bilikti komissiya qwrudı jön dep esepteydi. Komissiyağa saylanğandar: Ahmet Baytwrsınwlı, Eldes Omarwlı, Teljan Şonanwlı, Mwhtar Mırzawlı, Halel Dosmwhammedwlı. Komissiya özine tapsırılğan mäseleler retin qarastırıp: «Äueli qazaqşa dıbıstar qanday ekenin, oğan layıq tañbalardıñ nendey boluın aşıp alu kerek»,- degen twjırımğa keledi de, dıbıstalu men jazıluınıñ, aytılu men ündesuin talqığa salıp, är tañba boyınşa qorıtındılar şığaradı. Bwl täjiribeni qazaq til ğılımı fonetika salasınıñ bağa jetpes jetistigi edi demeske lajıñ joq. Bügin de älipbidegi ärip tüzilisiniñ orısşa sapın (qatarın) berik qalıptastırğan bizder, qazaq bilimpazdarınıñ tobında onı mülde basqa,özimizge etene etilgen retpen tizgenin bile bermeymiz. Ol tömendegidey (töte jazuğa ıñğaylanıp jasalınğan arab qärpi boyınşa: A,  (Ä), B, P, T, J, Ş, D, R, Z, S, Ğ, Q, K, G, Ñ, L, M, N, W, (Ü), O, (Ö), U, E, I, (İ), I. Siez osı retti birauızdan maqwldağan bolatın»,-dep jazadı. Atalğan maqalasında Dihan Qamzabekwlı: «Eldes Omarwlı jat sözderdiñ tigisin jatqızıp, sözdik qorımızğa qabıldaudıñ toğız täsilin körsetip beredi. Siez bir auızdan toğızın tolıq qabıl alıp, bwlardıñ barlığı qazaq tiliniñ pän sözderin jasauğa negizgi zañdar bolıp eseptelsin dep şeşti»,- dey kelip, osı atalğan toğız zañğa toqtalıp ötedi. Arı qaray Dihan Qamzabekwlı: «Eñ ökiniştisi, A.Baytwrsınwlı bastağan til ğılımı köşiniñ qwrmetti sapındağı Eldes Omarwlın tilşi ğalımdarımız nasihattamay-aq keledi»,-dep qattı ökiniş bildiredi.

Bayqap otırğandarıñızday, wlt bolaşağın oylağan halqımızdıñ ayaulı wldarı, Alaş ziyalıları bilimdi jüyeleu, älipbi mäselesi jäne jat sözderdi tilimizdiñ ündestik zañına säykes sözdik qorımızğa engizu täsilderin bwdan jüz jılday bwrın twjırımdağan. Jasağan twjırımdarınıñ ğılımi negiziniñ joğarılığı birden közge tüsedi. Tarihi qwjattarğa süyenip aytar bolsaq: 1924 jılı jasalınğan Eldos Omarwlınıñ älipbiin qazaq til ğılımınıñ atası Ahmet Baytwrsınwlınıñ özi qoldağan.

Eldes Omarwlı jasağan älipbi qatarında tilimizdi şwbarlap, qazaq tiliniñ örisin tarıltıp,tereñ tamırlauına kedergi keltirip jürgen orıs dıbıstarı: Ş, V, Ç, F, H, ', ', E, YU, YA, C, E sekildi dıbıstar da, sol dıbıstardıñ tañbası da müldem joq.

Latın älipbiine köşudi jaqtauşılardıñ pikirinşe, latın älipbiine köşudiñ eñ bastı sebebi, ol – kirillica arqılı tilimizge enip ketken jat dıbıstardan tilimizdi tazartu. Olay bolsa,jat dıbıstardan tazartılğan Eldes Omarwlınıñ älipbiin özimiz üyrengen kirillica harpimen nege qabılday salmaymız? Sonda, kereksiz memlekettik şığındardan aynalıp ötip, halıqtı da bos äure-sarsañğa salmay, köp närseden wtar edik. 

Älipbi auıstıru − wrpaq sabaqtastığına keri äser etetin ülken faktor. Bwl − aytuğa ğana oñay. Wrpaq sabaqtastığınıñ üzilui − äkesi balasın,atası nemeresin tüsinbeu,−degen söz. Wrpağı üşin ömir süretin adamzat ömirinde bwdan ülken qanday tragediya boluı mümkin? Biz arab harpimen jazılatın  töte jazudı bilmegendikten, Alaş ardaqtılarınıñ eñbekterin oqi almay, qazaq halqı sauatsız,nadan halıq degen orıs otarşıldarı oylap tapqan «añızğa» senip östik. Nätijesinde, qazaqpın dep aytuğa namıstanatın, öz wltınıñ tilin, tarihın bilmeytin «mäñgürt» qazaqtar payda boldı. Wrpaq sabaqtastığınıñ üzilui − bizdi osınday mäñgürttikke alıp keldi. Latın grafikasına ötsek, ağa wrpaqtıñ jaña latın älipbiin meñgere almay, «joğalğan wrpaqqa» aynalu tragediyasın aytpağannıñ özinde, sol ağa wrpaq qolımen jasalınğan ädebi, mädeni, ğılımi jetistikterimizdi latın grafikasımen sauattanğan keyingi wrpaq bilmey ösedi. Wrpaq sabaqtastığınıñ üzilui degenimiz osı!

Älipbi auıstıru tek wrpaq sabaqtastığına ğana emes, wlttıq sana men wlttıñ oylau jüyesine, bolmısına, kündelikti tirşiligi men jan-jüyesine keri äser etetin ülken faktor. Bwl – aqiqat! Sondıqtan da, «latın, latın»-dep şulap, daurığa bermey, sanamızğa etene jaqın, tüp negizi latın älipbiinen bastau alatın, özimiz üyrengen kirillica ärpimen, jat dıbıtardan tazartılğan, alaştıñ tilşi ğalımı Eldes Omarwlınıñ älipbiin qabıldasaq wltımızdıñ wtarı anıq.

Söz soñında aytarımız: latın älipbii kerek emes,-dep, nege sonşa qara ter bolıp otırsıñ? Latın älipbiin qabıldau turalı Prezident jarlığı şığıp qoyğan joq pa?- degen swraq tuarı zañdılıq. Olarğa aytarım: «Halıq qalasa han tüyesin soyadı»,- degen. Memleket te, zañ da adam igiligi üşin jwmıs jasaydı. Sondıqtan da, halıq qalasa şıqqan zañnıñ küşin joyu, onşa qiın şarua emes. Sebebi, zañ halıq üşin jazıladı.

Nwrğali Mahan

Abai.kz

21 pikir