Jwma, 14 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 101372. Jazılğandar — 76756. Qaytıs bolğandar — 1269
Oy türtki 4298 13 pikir 31 Jeltoqsan, 2019 sağat 15:09

Eldi wstap twratın tört top...

Qazaqta «altau ala bolsa auızdağı ketedi, törteu tügel bolsa töbedegi keledi» degen atalı söz bar. Töbedegini alatın törteu qaysı?

Eldi wstap twratın patşa, ğalım, bay, taqua. Bwl tört top öz mindetin jaqsı atqarsa töbedegi keledi.

Äl-Farabi babamız «Qayırımdı qala» eñbeginde: adamdar tek baqıttı bolu üşin ömir süredi, soğan belgili kezeñderde jetedi. Ol üşin köp bolıp, baqıtqa wmtıludı ortağa qoyadı. Adamdar bir-birine äser etedi. Ömir süretin orta janğa jaylı bolğanda, aqıldı orta, aqıldı adam, aqıldı wrpaq, aqıldı twrğın, aqıldı qala qalıptasadı, sonda ğana baqıttı ömir bastaladı deydi. Memlekettiñ ruhın- adamgerşilik, qayırımdılıq, ädilettilik, şınayılıq, twraqtılıq, izgilik köteredi. Ruhani qwndılıqtar ğana bir eldi saqtay aladı. Qoğamnıñ beriktigi, twraqtılığı, küştiligi imandılıqtan keledi. Sonda ğana qayırımdı da aqıldı qala qwruğa bolatının aytadı oyşıl.

El basşısı deni sau, parasattı, sabırlı, eske saqtau qabileti joğarı, aqıldı, qırağı, batıl, meyirimdi, ädil, jan-jaqtılı bilimdi bolu kerek. Jan tazalığı, ar tazalığı, bükil adamğa, öz halqına degen taza mahabbatı, dinine, salt-dästürine, ğılım men bilimge degen qwrmeti boluı kerek.

Ämir ielerine patşadan tartıp, eki adamdı basqaratın kişkene mänsaptığa deyin jatadı. Osı top bir eldiñ baqıttı-baqıtsız boluına tikeley ıqpal jasaydı. Olar eldiñ baqtaşısı, şın janaşırı. Halıqpen etene baylanısta boluı şart. Alladan qorqatın basşı baqıttı jaratadı. Basşı bolu degen mamıq kresloğa jayğasu, baylıqqa belşeden batu emes, kerisinşe el jügin, halıq amanatın, wlt tağdırın moynına alu degen söz. Ämir ieleri ädil de meyirimdi bolıp, ar-wyat, obal-sauap degendi bilip, kisi aqısın jemese, qoğam tınış, el mwñsız boladı.

Ekinşi top ol - ğalım. Ğalım keme kapitanı siyaqtı, keme sonıñ bağdar beruimen jüredi, bastıq adam dwrıs ğalımdı tıñdasa qatelespeydi. Ğalım barlıq ğılımnıñ iesi. Tarihi, filosofiya, ädebiet osı toptıñ qolımen jazıladı. Osınıñ işindegi sayasi tarih bastı orında twradı. Bwrında bwl topqa ğalım, bi-şeşender jatsa, büginde ğalım, jazuşı, aqın, mwğalim, zañger, pesiholog, jurnalist jatadı. Bwl top qay zamanda da adam janın emdegen. Bwlar laylansa, onda «et sasısa twz sebedi, twz sasısa ne sebediniñ» özi boladı. Bwl toptıñ qolında qoğamnıñ közge körinbeytin bir jiñişke jibi bar. Sondıqtan olarğa düniege, saltanatqa, mänsapqa, ataqqa qwmarlıq jaraspaydı. Wlttıq müdde, halıq igiligi jolında jürgen adam kökiregi oyau, minezi dwrıs, şıdamdı, qayrattı, batıl boluı qajet. Nağız ziyalı adam özin wltınıñ qızmetşisi sanaydı.

«Ziyalı adam öz zamanında imandılığı, dini bilimi, qabileti, tärbiesi, adamgerşilik qasietteri arqılı adamzatqa, wltına, dini men diline dwrıs qızmet etip, wrpaqqa izgiligi mol isterin qaldıra bilse, adamzattıq keñistiktegi twlğalıqqa qol jetkizbek»,- deydi wlt oyşılı Äl-Farabi.

Üşinşi top - baylar. Baylar bolmasa barlıq öndiris toqtaydı, alıp zauıttar, qaptağan sauda dükender, dämi til üyirgen tamaq jaylar, köñil aşar klubtar, attam jerdegi janar may beketteri, jep-işken san türli azıq-tülikti kim dayındaydı, kedeylerge kim jwmıs beredi, ärine, kedey bolmasa da baydıñ jwmısı jürmeydi. Şeber Jaratuşı baymen kedeydi bir-birine bölinbeytin etip, qoğam tepe-teñdigin saqtaydı. Kez kelgen kedey baydıñ bergen eñbekaqısın tağı köbirek berse eken dep, iştey bolsada dämetedi, mine sondıqtan Islamda bay zeket, sadaqa beru arqılı kedeydiñ qalğan aqısın öteydi. Qoğamda bay men kedeydiñ arasında meyirimdilik payda boladı. Bay jomart jäne aqıldı, qwdaydan qorqatın, kişpeyil bolsa qoğam baqıttı boladı, barlıq küna täkappar, aşköz, qızğanşaqtıqtan tuındaydı, bay osılardan alıs bolsa qoy üstine boz torğay jwmırtqalaydı, bolmasa kerisinşe bolsa qoğam qara tünekke aynaladı (Alla saqtasın). Qazaq dalasında baylar bügingi  holdingter siyaqtı aynalasınağı adamdarğa jwmıs berip, äleumettik qajetin şeşip otırğan. Sondıqtan da qazaqtan ol kezde jetim-jesir, qayrşı şıqpağan, türme bolmağan. Sonımen birge baylar eñbek aqısın tolıq berip, molda-qoja wstap, auılı balların oqıtqan. Demek, wlttıñ ağartuşılıq jwmısıda solardıñ moynında bolğan.

Täuelsizdikten soñ elimizde deldal (täueldi) burjuaziya, parazit(masıl) burjuaziya qalıptastı. Soñğı jıldarda wlttıq burjuaziya payda boldı, solar ğana otan üşin jwmıs jasauda, biraq öte az. Deldal burjuaziya men masıl burjuaziya da wlttıq müddege jwmıs jasasa, elimizdiñ erteñi nwrlı bolıp, keleşek wrpaq mäñgilik elde ömir sürer edi.

Törtinşi top - taqular. Qasiet­ti Qwrannıñ A‘RAF sü­re­si­niñ 96-ayatında: «Eger sol qalalardıñ (el­di-me­ken­der­diñ) halqı iman kel­ti­rip, taqualıq jasap, Allağa qarsı ke­lu­den saqtanğanda, äri­ne, biz olar üşin jer men kök­te­gi be­re­ket qaqpaların aşıp, mol­şı­lıqta ömir sür­gi­zer edik». (7:96)

BAQARA sü­re­si­niñ 194-ayatında: «Allağa qarsı ke­lu­den saqtanıp, taqua bo­lıñdar, Alla taqualarmen ärdayım bir­ge». (2:194)

HUJU­RAT sü­re­si­niñ 13-ayatında: «Alla bä­rin kö­rip twr. Alla aldında eñ ardaqtı bolğandarıñ bwl dü­niede taqua bolğandarıñ. Alla şek­siz bil­gir, bä­ri­nen habardar».(49:13)

ÄLI-II­RAN sü­re­si­niñ 102-ayatında: «Ey mw­sılmandar, Alla jo­lında öle-öl­gen­şe şınayı taqua bo­lıp, imanmen jan tapsı­rıñdar». (3:102)

HUD sü­re­si­niñ 49-ayatında: «Sen­der sabır qı­lıñdar. Rasında aqır­ğı esep­te tabıs taqualardi­ki. Eñ ke­re­met je­ñis Alladan şınayı qo­rıqqan taqualarda». (11:49)

Mine Qwranda osılay madaqtalatın taqualardıñ qwrmetine Alla tağala elge tınıştıq, bereke beredi. Bir eldi mekende auır künälar jasalıp, Alla Tağala zaual jibereyin degende sol jerdegi bir kişkene bala Qwrandı oqi bastağanda Jaratuşı tügeldey keşiredi. El men jer üşin tüngi wyqısın qiıp, köz jasın köldetip, dwğa jasap otırğan taqualar elimizdiñ közge körinbeytin eñ negizgi tiregi. Barlıq närse Alla qalasa ğana boladı. Törteudi ruhani twrğıdan taldasaq:  Dini jäne şariği ükimderdiñ tarağan negizderi törteu:1. Qwran. 2. Sünnet. 3. Ijmağı ümmet(Müjtähitterdiñ bir mäsele boyınşa ortaq kelisimi). 4.Qiyası Fuqaha. (bir mäseleniñ ükimi bolmasa, onı ükimi bar basqa, öte wqsas mäselemen salıstıru arqılı ükim şığaru).

                                                     ***

Altaudı ruhani twrğıdan taldasaq: Imannıñ 6 şartı meñzelgen.

Allanıñ jartaqan kez-kelgen, jandı-jansız zattarınan Jaratuşını tanuımız kerek. Ğalım bir şımşım tabiği topıraq jasay ala ma? Japondar robot siır jasap, tek şöptiñ sölin sığıp almadı ma? Kim kişkene qara qwmırsqanıñ bireuin qoldan jasap, jan sala aladı, jansız jwmırtqadan jandı balapandı kim şığara aladı.....  mine bwl Allanı barlıq kezde, barlıq jerde tani aluımız «tauhit» bolıp sanaladı. Osı kezde adamnıñ altauı ala bolmay birigedi, imannıñ altı şartı payda boladı. Barlıq älemniñ jaratuşısı bir Alla tağala jäne Payğambarımız Mwhammed Mwstafa(s.a.u) onıñ elşisi äri qwlı ekenine, periştelerge, kitaptarğa, payğambarlarğa, ölimnen soñ tiriludiñ haq ekenine, aqıret künine, tağdırğa jäne jaqsılıq pen jamandıqtıñ Alla tağalanıñ jaratuımen bolatınına senim qalıptasadı. Osı altı şart orındalğanda, Islam özdiginen payda boladı, ol şahadat kälima aytu, namaz oqu, oraza wstau, zeket beru, qajılıqqa baru.

Imandı qorğau üşin mıñ altı qorğan kerek: 1. Parızdar.2. Uäjipter. 3.Sünnetter. 4. Müstähaptar. 5. Mändüpter. 6. Näpilder.

Dünie közimen altaudı taldasaq: Bir ğasırda qatar ömir süretin Ata, äke, bala atalmış altaudıñ üşeui, bwlar tatu bolsa otbası berekeli, qwt qonğan, Qızır darığan salih äuletke aynaladı. Endigi üşeui bir atadan tarağan jeti tuıs, qwda (jegjat), nağaşı(jien) ıntımaqtı bolsa auıldıñ sırtınan at ürketin, kie qonğan elge aynalamız. Qazaqtıñ Töle bii 13 jasında qari bolğan. Änet baba Bwhar barıp medreseden on üş pändi üzdik tämamdağan. Osınday qazaq «altau men törteudi» jäy aytpasa kerekti.

Nwrhalıq Abdıraqın

Abai.kz   

13 pikir