Beysenbi, 1 Qazan 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107979. Jazylghandar — 102937. Qaytys bolghandar — 1725
Alashorda 7148 25 pikir 11 Jeltoqsan, 2019 saghat 11:22

Smaghúlgha taghzym – býtin Alash pen ziyalylar isine taghzym!

OTANShYL ÚLY AZAMAT

Bizdin últtyq tarihiy jadymyz sovettik iydeologiya presimen janshylyp, teren ulanghan. Jana buyn, jas úrpaq búl dertten arylyp keledi. Búl – rasynda, jaqsy ýrdis. Tәuelsizdikke jetken qoghamnyn en ýlken jetistigi. Al qoghamdyq ómirge endi ayaq basqan úrpaqtyn talgham-týsinigin ghylymiy negizde qalyptastyrugha, baghyttaugha, biz - agha úrpaq jauaptymyz. Ol ata-baba molasyna taghzym etuden, olardyn bizge qaldyrghan amanatyna adal boludan bastalady. Osy rette býgingi últtyq jadymyzdyn әlsiregendigin kórsetip túrghan myna faktige kónil audaru paryz. 

Osydan segiz jyl búryn professor Dihan Qamzabekúly bastap, qayratkerdin aghayyn-tuysynan Qapar aqsaqal Aytughanov, Ghimadiyden Ojarov, jurnalist Jaqsybay Samrat syndy el azamattary Mәskeuden Astanagha (qazirgi Núr-Súltan qalasyna) Smaghúl Sәduaqasúly sýyeginin kýlin jetkizdi. Osy eldik istin zandyq negizin qogham qayratkeri, qazirgi «Qaharmandar» qoghamdyq qorynyn tóraghasy, eks-senator Sabyr Qasymov jýyeledi. Búl fakti, әriyne, últtyn tarihi  jadyn býgingi súranysqa layyq janghyrtu әreketi edi. Biraq jetkizilgen sýyek kýlin jerleu isi biraz kedergige tap boldy. Búl jaghdaydy, sóz joq, sanaly týrde jasalghan qarsylyqqa balau tura bolmas. Anyghyraq aytqanda, ol qoghamnyn býgingi ruhaniy ómirine tikeley qatynasy bar tarihiy faktini óz dәrejesinde týsine almaushylyq dep topshylaghan jón shyghar. Biraz uaqyt meshittin janaza shygharu bólmesinde 4 ayday saqtalyp, «Alash arysy sýyeginin mәselesi» parlamentte sóz bolyp... aqyrynda S.Sәduaqasúly sýyegi qaladaghy eski ziratqa eldik dәstýrge layyqty qoyyldy. Oghan da shýkir! Kóp keshikpey elorda ziyalylary qauymdasyp, basyna jaqsy belgi de qoydy. Qúlpytasqa «Artymyzgha – anyq kónilmen, aldymyzgha – ashyq kózben qarayyq!» degen qayratkerdin óz sózi jazylypty. Múny býgin men bolashaqqa amanat dep týsineyik!..

Smaghúl Sәduaqasúly kim? Búl arada «edi» degen sózdi sanaly týrde aytpay otyrmyn. Óytkeni kezinde qalyptasyp kele jatqan sovettik otarlau jýyesine teoriyalyq túrghydan negizdi, praktikalyq túrghydan sauatty, qarsylyq kýresin bastaghan túlghalardyn biri de biregeyi Smaghúl Sәduaqasúlynyn aytqan pikiri, kórsetken ýlgisi býgin de ózektiligin joyghan joq.  

Búl arada men kezinde Smaghúl tarapynan aytylyp, keyingi ómir turalyghyn kórsetip bergen eki-ýsh faktige ghana jýgineyin. 1923 jyly Orynbor qalasynda ótken III partiya konferensiyasynda kelimsek, gastroler-basshysymaq Vaynshteyn degen (sol kezde ýkimet tóraghasynyn orynbasary) Qazaqstanda qúrylugha tiyis bolghan sosialistik qoghamnyn materialdyq tehnikalyq bazasyn qúru joldary turaly bayandamasyn jasap, «jol kórsetkende, Smaghúl oghan jauap sózinde «joldas Vaynshteyn, siz arqyly aytylyp otyrghan «baza» degen sózdi teris oqysaq «azab» bolyp shyghady. Sol sosializmnin bizge azap bolyp kelmeu jaghyn kim qarastyrdy eken?» degen súrau tastaghan. 

Aragha ýsh-aq jyl salyp, yaghniy 1926 jyly partiyanyn II plenumynda kelesi gastroler-kelimsek Goloshekin «qazaq auyly ýstinen «kishi oktyabrimen» qayta jýrip ótu qajet» dep úran tastap, IY.Stalinnin qoldauyn alghanda, oghan Smaghúl taghy da «Goloshekin sózinde demagogiyadan basqa eshtene de joq. Onday revolyusiyalyq sharalargha eshqanday da qajettilik joq. Bizdin qazaq qoghamyndaghy endigi kezendegi ústanymymyz azamattyq soghys joly emes, azamattyq birlik tútastyq joly bolugha tiyis!» dep, jadaghay konfiskasiya, tótenshe otyryqshylandyru, últtyq mәdeniyetke shabuyl, ziyalylardy joyu kursyna ashyq qarsylyq tanytty. 

1928 jyly ol Mәskeuden shyghatyn «Kommunist» jurnalyna maqala jariyalap, sovettik industrializasiya sayasatynyn qazaq ýshin jana otarlau sayasaty ekendigin naqty dәlel arqyly әshkereledi. Múnday mazmúndaghy onyn kemeldik jәne kemengerlik ýlgisin tizbelep ayta beruge bolady.

Smaghúl Sәduaqasúly 1927-1928 jyldary F.Goloshekindi Qazaqstandaghy basshylyqtan ketiru әreketin bastap, Troskiy jәne Zinoviev siyaqty oppozisiyalyq ústanymdaghy toppen kelissóz jýrgizip, elge tónip kele jatqan apatty (1929-1933 jj.) boldyrmaugha janúshyra kirisip, sovettik essiz reformalargha ashyq qarsylyq kýres jýrgizdi. 

Al sol Smaghúl sýyeginin kýli biraz uaqyt óz ornyn taba almay, jetimsirep túrghany qanday ókinishti? Áyteuir taghy da sol әziz sýyek kýlin jetkizgen azamattardyn parasatty әreketi arqasynda qaladaghy eski ziratqa jerlendi. Óytkeni múnda bir kezderi últ-azattyq kóterilisinin әygili kóshbasshysy, songhy qazaq hany Kenesary Qasymúly sarbazdarynyn da sýyegi jerlengen bolatyn. 

Últ qayratkeri Smaghúl Saduaqasúly sýyeginin elge jetkizilip, dәstýrge say qayta jerlenui - bizdin jana sayasiy ómirimizdegi asa manyzdy janalyq edi. Biraq sol tarihi oqigha biylik tarapynan qoldau tappaghandyghy eldin oyly azamattarynyn kóniline kýdik úyalatqanyn jasyrugha bolady ma? Ony jasyru kimge paydaly, kimge ziyan? Osyny ajyrata almay, eki aghashtyn arasynda adasqanday kýydemiz. Ókinishti-aq! 

Eger búl mәsele әli de resmiy negizde eskermese, osy isti astanadaghy ziyalylar men jastar úyymy qoghamdyq negizde qolgha alyp, jyl sayyn jeltoqsannyn bir kýni (Smaghúldyn ómirden ozghan kýni) OTANShYL ÚLY AZAMATTYN basyna taghzym etip, dúgha baghyshtaudy nege dәstýrge aynaldyrmaydy?! Búl eldik-otanshyl әreketten әldebir qúpiya sayasi astar izdeuge eshqanday da negiz joq. Múnday әreketten kómeskilengen, laylanghan jadty arshyp tazartu әreketin ghana kórgen jón.

Mәmbet Qoygeldiyev,

akademiyk.

Abai.kz

25 pikir