Düysenbi, 3 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 92662. Jazılğandar — 62511. Qaytıs bolğandar — 793
Alaşorda 3110 4 pikir 5 Jeltoqsan, 2019 sağat 11:51

Swltanbek Qojanov qazaq jerin jinauşı

Swltanbek Qojanov Qazaq respublikasında 1924 jıldıñ soñınan 1925 jıldıñ küzine deyin – on ay ğana istedi. Ol Türkistan Respublikası basşılarınıñ biri retinde, ölkedegi memlekettik qwrılımdardı wlttıq-memlekettik twrğıda qayta jiktep-mejeleu kezinde, Orta Aziya men Qazaq respublikaların ekonomikalıq twrğıdan qauımdastıru jäne solardan Ortaaziyalıq Federaciya qwru arqılı Sovettik Respublikalar Odağınıñ qwrıltayşıları qatarına kiru, Federaciya qwramında wlttıq birlikterdiñ damu deñgeyin teñestirip alğannan keyin ğana derbes respublikalar retinde tütin tütetu dwrıs bolmağı jayında mäsele kötergen edi.Taşkent qalasın Qazaq Respublikasınıñ astanası etu üşin küresken bolatın. Mejeleu nauqanında osı bağıtta jürgizgen küresteri nätijesiz ayaqtalğannan keyin,  Türkrespublikadan bölingen qazaq aumaqtarın qazaq eline qosu arqılı Wlttıq Respublikanı räsimdeu bastalatının mälimdegen-di.  Osı mälimdemesin jüzege asıru üşin sayasi basşılıq jasauğa ol Resey Kompartiyası Qazaq obkomınıñ ekinşi hatşısı lauazımında kirisken edi.

Qojanov eñ aldımen: «Qazaqiya partiya wyımdarında qazaq kommunisteriniñ 6 payız (568 adam) ğana» ekenin, olardıñ deni orıs proletariatı oşağında otırıp, «bayağıda jerlengen alaşordanı künine üş qaytara qayta jerleumen, yağni öli wyımmen küresude qaharmandıqtıñ nebir ülgisin körsetip, qızıl söz revolyucioneri bolumen jürgenin», is jüzinde bwqaramen baylanısı joqtığın aytıp, respublika ortalığın qalıñ qazaq arasına köşiruge küş saldı. Sonımen birge jer-suı men halqı bir şañıraq astına birikken Ülken Qazaqstannıñ derbes partiya wyımın qwrıp, Ortalıq komitetin saylau qajettigin köterdi. Bwl retterdegi tabandı türde qoyılğan mäseleni ortalıq, ärine, özinşe şeşti.  Mäskeu Qazaq kompartiyasınıñ ortalıq komitetin emes, Resey kompartiyasınıñ Qazaq ölkelik komitetin qwru jön dep taptı. Qazaq astanasın Orınbordan Şımkentke emes, Aqmeşitke köşiruge pwrsat berdi.

Swltanbek Qojanwlı irgesi keñeygen respublikanıñ twñğış keñester s'ezin jaña astanada ötkizu jwmıstarın wyımdastıra kele, s'ezd aldında, 1925 jılğı 9–11 säuirde ötken Qazölkekom plenumında  «Keñester s'eziniñ mäseleleri» attı arnayı bayandama jasadı. Osı tarihi qwrıltayda talqığa qoyılatın mäselelerdi äzirlegende, ölkepartkomnıñ neni nazarda wstağanın jäne s'ezdiñ jwmısı barısında qanday közqarastı qorğaytını jayında tarata bayandadı. Kirrespublika derevnyaları men auıldarın sovettendirudegi, jalpı keñes qwrılısındağı, jekelegen vedomstvolardağı is ahualın, alda twrğan mindetterdi şolıp, halıqtı jerge ornalastıru mäselesine   erekşe toqtaldı. Jerge ornalastıru jwmıstarınıñ negizine qanday principti erejeler qabıldanğanı jayında s'ezde erekşe mäsele qoyılatının ayttı. «Jerge ornalastıru jönindegi komissiya hattamasın» körsetip, onıñ «jer organdarınıñ qatardağı qızmetkerlerine tüsinikti bolatınday etip detaline şeyin jetildirilip» jatqanın,  qwrıltayda jerge ornalastıru jöninde jasalatın arnayı bayandamağa sol negiz boladı dedi.  Qazaqiyada şaruaşılıqtı örkendetudiñ zerttelip-jasalğan perspektivası joqtığın sınadı. «Jıldan jılğa, künnen künge eşqanday da perspektivalıq josparsız ömir sürip keledi. Bar aytatındarı – ötken jılı pälen bas mal boldı, endi oğan jiırma şaqtı mıñ qosıldı degender ğana. ...qaytkende jağımdı äser etudiñ amalı. Endi osındaydıñ jolın qiyu kerek. Osı s'ezde biz birer perspektivalıq jospar konspektimen söylemekpiz. Sosın jer mäselesin praktikalıq mindet etip qoyamız» dedi. Odan keyin irrigaciya mäselesin söz etti. Sosın oqu-ağartu isiniñ jay-küyine toqtaldı. Qazaqstanda bwl mäsele jıldan jılğa kün tärtibine şığarılıp otırğanmen, onı küni büginge şeyin älde-bir deñgeyde qanağattandırarlıqtay etip şeşildi dep esepteuge bolmaytının eskertti. Qazaqstanbız dey twra, birinşi basqıştı mektepte qazaqtar bar bolğanı 10% ğana ekenin sınğa aldı. «Birinşi basqıştı mektep – bwl sauat aşu mektebi. Al ekinşi basqışta qazaqtardıñ 1%-ğa da jetpeui ıqtimal. Orta oqu orındarı men joğarı käsibi tehnikalıq mektepterde qazaqtardan eşkim joq. Qazaqstan käsibi oqu orındarında – bar bolğanı 1%. Jalpı, ağartu salasında is öte naşar jürude», –dey kele: «...bizde Wlttıq Respublika bolsa da, mektepterimiz qazaqtarğa qızmet körsetpeydi», – dep   qorıttı. Mwnday ahualdıñ orın aluına ol Plenumğa respublikanıñ şartarabınan kelip qatısıp otırğan partiya sayasatın jürgizuşi qızmetkerlerdiñ tikeley ayıptı ekenin bılay bildirdi: «Sizder internacionalistsizder, sizderge mektepterde kimniñ oqıtılıp jatqanı mañızdı emes. Sonda da, eger qazaqtan oqu jayı qalay ekenin swray qalsañız, ol partiyanıñ bwl twrğıda özin aynalıp-aldap ketkenin aytadı ğoy dep oylaymın». Bwl – är 100 kommunistiñ 94-i europalıq wlttar ökili bop twrğan sol kez üşin batıl mälimdeme bolatın. Mektepterdiñ qanat jayu auqımı men oqu sapasındağı jartımsızdıqtardı ayta kelip, onıñ sebepterin, memlekettik biliktiñ wyımdastıruşı küş bola almay otırğanın sınadı. Sınağan, kötergen jictterdiñ bärin zerttep, wlttıq ağartu mäselesin barşa kölemimen köteru – Narkomprostıñ mindeti. Oqu isin, ärine, «orıstar payızın qısqartu bağıtında emes, qazaqtardı is jüzinde jappay ağartu   bağıtında» jolğa qoyu kerektigin, bwl jaylı tezisterdiñ   Keñester qwrıltayında taratılıp beriletinin ayttı.  Jañadan tağayındalğan Ağartu halıq komissarı Smağwl Säduaqasov öz bayandamasında tiisti mälimet beretinine senim bildirdi.

Sosın Qazaqstandağı keñes qwrılısı jayı Qazatkom men Halkomkeñestiñ bayandamasında tolıq aşılatının habarladı. Onda «olar pälen tiın alıp, tügen tiın jwmsadıq dep esep bermeuge tiis, – dep eskertti Qojanov, – olardıñ bayandamasınıñ bastı män-mağınası – keñes qwrılısın qalay basqaru jayı boluğa kerek... Mwnda atqarılmağan istiñ köptigi Byuroğa belgili, istelmegeni öz aldına, onı qalay jasaudı da bilmeymiz, ol da Byuroğa mälim. Qazaq Respublikasınıñ besinşi-altınşı jılında da osı mäsele izdenister men diskussiya satısında twr. Tipti, keñestenu kerek degen principti közqarastı eseptemegende, bekem bağıt ta joq». Qwrıltayda osını keñinen talqılau qajettigine nazar audardı. «Saylauğa saqtağan küş-kuattı» osı mäselege şığındau jön bolmağın ayttı. Al saylaudı wyımşıldıqpen, beker söz talastıruğa jol bermey, meylinşe qatañ täsilmen jürgizu kerek, äsirese toptıq «demokratiyalarğa» jol bermeu kerek, Ölkekom Byurosı topşıldıqpen küresu bağıtın wstanıp otır dedi. «Altı jıl boyı jılma-jıl qwrılıp-wyısıp kele jatqan, paydalı iske joq, ösekke oñ iığın beruşiler qabatınıñ barlıq qulıq-swmdığına, Qojanovtı, Meñdeşevti, Nwrmaqovtı, Seyfullindi, qısqası, kimdi qayda jäne qaytip otırğızamız degen arnayı astırtın äreketterine balta şabılu kerek», – dedi. Qazaq qızmetkerleriniñ osınday kemşiligin paydalanıp, «otarşıldar özderiniñ otarşıldıq pikirleri men piğıldarın ötkizip jür» dedi. Osılay, alauızdıqtıñ zalaldı saldarın da aşıq eske saldı.

Sosın wlttıq memlekettik üşin küres mazmwnın: «Kirrespublika ortalığın jaña astanağa auıstıru arqılı biz Wlt Respublikası jolındağı küresimizdi ayaqtağanımızdı atap ötemiz. Biz, bayağıda jariyalanğanına qaramastan, wdayı wlttıq respublika üşin küresuge  mäjbür boldıq. Wlttıq respublika üşin kürestiñ soñı – onıñ bitkeni ğana emes, sonımen birge – osı Respublikanı jasau maqsatındağı jwmıstıñ bastalğanı, – dep twjırımdadı da, aldağı mindetti belgiledi: – Respublikanı jasau – söz joq,  «onıñ basına meni qoy»   degendi emes, bwrış-bwrışqa jügirip, «anağan dauıs ber, mınağan dauıs ber» dep   sıbırlasuğa orın qalmaytınday, tiisti ahual jasau kerektigin, jandı keñes jwrtşılığın, partiya jwrtşılığın jasau qajettigin bildiredi. Wjımşıldıqtı jasauğa tiispiz, al ol halıqtıñ wjımdıq müddesine qızmet etu negizinde payda boladı.   ...Milliondağan bwqaranı oyatu qajet, ahualdı sergitu kerek,   bwqarağa jan kirgizu läzim, sodan soñ  – sol bwqaranı  igerip,   bileu jön».   Osılay,   sayasi  basşı retindegi bağdarlamalıq sözimen,   Swltanbek Qojanwlı Keñes qwrılısındağı özgertulerde wstanım  bolatın negizgi principterge  nazar audarıp, bwl bağıttı kommunisterdiñ tolıq quattaytınına   senim bildirdi.

Eki aumaqtıñ biriguin, Ülken Qazaqstannıñ qwrıluın paş etken  Aqmeşit qwrıltayı jaña bolaşaqqa jol aştı. Qazaq Respublikasına Orta Aziyadan Sırdariya jäne Jetisu oblıstarınıñ jäne bauırlas Qaraqalpaq avtonomiyalıq oblısınıñ qosıluı onı, is jüzinde qazaq jerin jinauşı bolğan wlt qayratkeri Swltanbek Qojanov mälimdegendey, «Qazaq Wlttıq Respublikası» dep räsimdep, keñes twğırındağı wlttıq memleket retinde jaña sapalıq deñgeyge köteru mümkindigin tuğızdı. Qazaq jeri men el-jwrtın bir şañıraq astına jinağan 1925 jılğı twñğış qwrıltaydıñ qararları eldiñ ekonomikasın, äleumettik jäne mädeni jağdayın köteru, qazaq halqın öz atamekenine  şın mäninde layıqtı türde ornalastıru, t.t. eldik mäselelerdi eskergen-tin. Alayda Mäskeudegi ortalıq partiya-keñes biligi jalğız-aq şeşimdi moyındadı, ol – qwnın tarihi oqiğa retinde eşqaşan joymaytın, qabıldanuı Qojanov esimimen baylanıstı  mañızdı qaulılar edi. Onıñ   qwrıltaydağı tarihi wsınıstarı ömirge qalay kelgeni jayında men alğaş ret keñestik qwpiya policiya jürgizgen tergeu materialdarınan bildim. Sayasi twtqın Dinşe  Ädilov OGPU tergeuşisine 1928 jılğı jeltoqsan ayında bergen körsetuinde şağın toptıñ tüski as kezindegi swhbatın eske alıptı: «S'ezd ayaqtaluğa taqalğan... Ükimettiñ Aqmeşit qalasına köşip keluine baylanıstı, onıñ   atın özgertu mäselesi köterildi. At oylastıra bastadıq. Qızılorda degen ataudı äueli Qojıqov oylap taptı... ...qos esim, eki jaqtı da qanağattandıradı dedi ol. «Qızıl»... bol'şevikterge wnaydı, al «orda» – wlttıq atau. Osılay atağanda eki jaqtan da talas tumauğa kerek. Bwnday däyektemege bärimiz kelistik... Sodan keyin Qojanov pen biz s'ezge kettik. Qojanov prezidiumğa şıqtı da, özine kezekten tıs söz alıp, wsınıstar engizdi: birinşi wsınısı – «Kirgiz Respublikasına» «Qazaq Respublikası» dep qayta at qoyu, ekinşisi – Aqmeşit qalasınıñ atın Qızılordağa almastıru. S'ezd eki wsınıstı da birauızdan qabıldadı». Besinşi s'ezdiñ stenografiyalıq esebin qarağanda köz jetti: Swltanbek Qojanov wsınıstarın şınında «scenariyden tısqarı», biraq orayın keltire jariya etken.

Ölkekomnıñ ekinşi hatşısı Qojanovtıñ ıqpalımen Säduaqasov  1925 jıldıñ basında äueli «Eñbekşil Qazaqstan» gazetiniñ redaktorlığına, odan  Ağartu halıq komissarı lauazımına  tağayındalğan. Wlttıq memlekettik üşin küres jolında isimen de, qalamımen de tanılıp kele jatqan Säduaqasovtıñ özimen jaqsı üzeñgiles bolarına Qojanov sense kerek. Belgili-bir mezgil solay bolğan da. 1928 jılı OGPU tergeuşisine Ädilovtiñ bergen jauabında: «Qazaq qızmetkerleri işinde Säduaqasov pen Qojanovtı eki zor twlğa, eki kit degen pikir jüretin-di», – degen joldar bar. «Wltşıldar olardıñ kelisimge kelip, Qazaqstandı birlesip basqaruların qalap edi, – dedi ol odan äri. – Tilekteri orındalmadı, Qojanov mwndağı qızmetinen ortalıqqa şaqırtıp alındı. Qojanovtı Qazaqstannan şaqırıp äketu isine Säduaqasov zor üles qostı desetin jwrt».  Akademik-jazuşı Säbit Mwqanov ta äygili «Ömir mektebinde» olardıñ respublikadağı eñ qabırğalı twlğalar retinde negizgi mäselelerdi birlesip şeşip otırğanın aytqan.  «Qazaqstandı endigi bileuşi eki adam ğana: Swltanbek Qojanov, Smağwl Saduaqasov», – dey kelip, Goloşekinniñ Säduaqasovtıñ järdemimen äueli Qojanovtı, odan soñ onıñ özin quğanın kuälandıradı. 1925 jılğı 19 qazanda Goloşekin Byuroğa öziniñ Mäskeuge barıp qaytqan issaparınıñ nätijesin habarlap, Ortalıq Komitettiñ Wyımdastıru byurosınıñ   qaulısın oqıdı, onda «Qojanov joldas Ölkekom Hatşısı mindetinen bosatılsın da, RK(b)P Ortalıq Komitetiniñ qaramağına jiberilsin» delingen-di.

Qazaq Respublikasında on-aq ay belsendi qızmet atqara alğan Swltanbek Qojanov Qazölkekomnıñ  Byurosına  soñğı märte 1925 jılğı 25 qazanda qatısıp, söylegen sözinde: «Toptar negizinen mansaptıq sipatta qwrıladı, – dep atap körsetti, – toptarda mansapqorlıq elementter molıraq, al sayasi jäne rulıq elementter, bılay aytqanda, mansap müddesine qızmet jasarlıq röl ğana oynaydı». Qalay desek te, mansap qwlqınına wlt müddesin qiıp jiberu, Qojanov köktemgi plenumda atap körsetkendey, qazaqı indetten arıla almağan qazaq qayratkerleriniñ «kemşiligin betke wstap, otarşıldardıñ otarşıldıq oyları men nauqandarın jürgizulerine» keñ jol aştı. Mäskeu emissarı Filipp Goloşekin Qazaqstandağı bolaşaq is-äreketterine eñ bastı kedergi boluı ıqtimal «jikşil» Swltanbek Qojanovtı Mäskeuge attandırdı da,  «topşıldıq» simvolı ispetti «qojanovşıldıq» degen aydardı qazaq kommunisterin özara qırqıstıruğa, özimen taytalasuğa qauqarı barların qızmetten quuğa, qalğandarınıñ sana-sezimderin ortalıq oyına säykes birkelkilendiruge paydalandı da, qazaq halqın Otız ekinşi jılğı jasandı wlttıq apatqa jeteley berdi...

Beybit Qoyşıbaev

Abai.kz

4 pikir