Senbi, 15 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 102287. Jazılğandar — 80716. Qaytıs bolğandar — 1269
Bilgenge marjan 4820 0 pikir 4 Jeltoqsan, 2019 sağat 12:20

Taşkende basılğan qazaqtıñ 9 kitabı turalı...

HH ğasır basında Qazaq oqığandarı wlt müddesi jolında toptasıp, wlttıq  sayasi qozğalıs, soñınan wlttıq partiya, wlttıq avtonomiya qwruğa deyingi kezeñdi basınan keşirdi. 1917 jılğı qos töñkeristen keyingi Türkistan avtonomiyası men Alaş avtonomiyasınıñ derbestikke wmtılğan qadamdarı wzaqqa barmadı. Keñes ükimeti ornap, Alaşorda wlttıq avtonomiyası taratılğan soñ Qazaq bilimpazdarı wlttıñ qamı üşin jappay wlttıq tilde  oqulıqtar jazu isi sen halıq ağartu isine bilim küşin ayamadı. Olardıñ bir tobı Mäskeudegi «Künşığıs baspası», bir bölimi Orınbordağı «Qazaq Memlekettik baspası» aynalasına, tağı bir legi Taşkendegi «Türkistan memleket baspası» töñiregine toptastı. Olar ana tilimizdegi oqulıqtardı dayındauda, şığaruda, audaruda ayanıp qalmadı.

Taşkent baspasınan avtorlıq kitaptarı men audarmaları, oqulıqtar men jır jinaqtarı jarıq körgender arasında: Halel Dosmwhamedov, Mağjan Jwmabaev, Däuletbek wlı Ğabbas, Baymaqan wlı Şäkir, Toqtıbay wlı Isa, Qojan wlı Swltan-bek, Jälen wlı Kärim, Esbol wlı Mırzağazı, Rısqwl wlı Twrar, Basğara wlı Jüsipbek, Divay wlı Äbubäkir, Şayqı-slam wlı Jüsipbek, Jüsipbek Aymauıtov, Äuez wlı Mwqtar, Omar wlı Ualihan, Baymaqan wlı S, Nwrım wlı Ğabbas, Mamıtwlı Ahmet, Imanbay wlı Raqım, Qapa kelini Sara, Isa Bayzaqov, Ğalımjan wlı P, Baytas wlı Äbdolla, Ismayıl wlı Q, Ğalımajan wlı P t.b. avtorlardıñ türli saladağı  kitaptarı kezdesedi.

Taşkenttegi  baspadan 1922 jılı Äbubäkir Divaevtıñ qazaq batırları turalı jinağan 7 kitabı jarıq körgen bolsa,  Abay Qwnanbaevtıñ öleñder jinağı üşinşi märte basılğan. 1923 jılı Mağjan Jwmabaevtıñ «Bastauış mektep ana tili», «Pedagogika» oqulıqtarı men «Öleñder jinağı» şıqqan. Halel Dosmwhamedovtıñ 10-nan astam eñbegi men audarmaları atalmış baspadan jarıq körgeni belgili. 1924 jılı baspa tarapınan seriya boyınşa är biri 10 mıñ danamen basılğan bilim kitaptarı bolğan. Ol kitaptar turasında qwjattar: «Bütin Rusiya memleket baspasınıñ Germaniya astanası Berlinde orıs tilinde «Bilim bası» degen ataqpen basıp şığarğan kitaptarın Türkistan (endi Orta Aziya bolıp ataladı) memleket baspası qazaq, özbek, türkpen tilderinde audarıp 10 kitap qılıp şığardı» - deydi. Ğılım kitaptarın tärjimalağandar:  Halel Dosmwhamedov, Baytas wlı Äbdolla, Ismayıl wlı Q, Esbol wlı Mırzağazı, Ğalımjan wlı P, Äuez wlı Mwqtar siyaqtı qazaq oqığandarı edi. Tömende «Bilim bası» sanalatın kitaptar turalı sol kezdegi gazet-jurnaldarda jariyalanğan tanıstırılımdardı toptastırıp nazarlarıñızğa wsınıp otırmız.

1. Professor YU. Vagner. «Aua turalı äñgimeler». «Bilim basınıñ» birinşi bölimi. Audaruşı Ismayıl wlı Q. –m. Taşkent. 1924 jıl. 77 bet. Bäsi 35 tiin.

«Bwl kitapşa «Bilim bası kitaphanasınıñ» birinşi bölimi. YU.Vagner jazğan kitapşalardıñ eñ oñayı osı kitapşa. Qazaq balasına eñ bir kerek kitapşa. Biraq bwl kitapşa qazaqşağa naşar audarılğan...»./«Eñbekşi qazaq» gazeti. №307, 1925 jıl/.

2. Professor YU. Vagner. «Su turalı äñgimeler». «Bilim basınıñ» ekinşi bölimi. Audaruşı Esbol wlı M. Taşkent. 1924 jıl. 90 bet. Bäsi 30 tiin.

«Bwl kitapşada qazaq tiline audaruğa eñ oñay kitapşanıñ biri. Kitapşada jazılğan bilim jemisteri adasqanğa ayday kerek. Biraq, qazaqşasınıñ jibi tüzu emes, jaqsı jazılğan jeri tazdıñ şaşınday...».

3. Professor YU. Vagner. «Jerdiñ jaratılısı jayındağı äñgimeler». «Bilim basınıñ» üşinşi bölimi. Audaruşı Äuez wlı Mwqtar. Taşkent. 1924 jıl. 96 bet. Bäsi 40 tiin.

«...bwl kitapta tau jınıstarın jel qağu jäyi, bwl rette auanıñ, sudıñ, jeldiñ äseri, jel qağudan ne bolatwnı, jer üsti öte şaban bolsa da, birte-birte tegistelip otıratwndığı ädemi jazılğan. Odan keyin tas kömir, kömir-almas, granit, metaldardıñ jaratılısı bayandalğan.

Kitap qazaqşağa öte ädemi audarılğan... bwl kitaptı är bir hat biletwn qazaq, mwğalim, şäkirtter oqıp şığuları kerek».

4. Professor Geyki. «Fizikelik jağarapiya». «Bilim basınıñ» törtinşi bölimi. Audaruşı: Baytas wlı Äbdolla. Taşkent. 1923 jıl. 204 bet. Bäsi 1 som.

«Adam balasınıñ körip, estip, iskep, tıñdap, tatıp biletwn düniedegi närseler – körinis fizikege jatadı...

Bwl kitapta ana bes küzetşi baqılap biletwn tabiğat müşesiniñ bäri de qısqaşa ädemi jazılğan... .

Äbdolla joldas orıs kitabın qazaqşalauğa şeber. Kitaptıñ sözi hat biletwn qazaqqa tüsinikti. Bwl kitap mektep sayın bolğanı oñ. Mwğalim qolına alıp otırıp balalarğa sabaqtı äñgime qılıp aytuğa jaqsı qwral. Hat tanitwn qazaq bwl kitaptı oqu kerek...».

5. Professor Geyki. «Geologie». «Bilim basınıñ» besinşi bölimi. Audaruşı: Ğalımjan wlı P. Taşkent. 1924 jıl. 231 bet. Bäsi 85 tiin.

«... jerdi Iünan-grek «geo» deydi.» «logie»si bilim degeni, sonımen geologie – jer bilimi boladı.

Bwl kitapşanıñ qazaqşası oquşığa tüsinikti, beretwn bilimi anıq. Bw kitapşanı jaqsılap oqıp, işindegi oñay täjiribesin öz qolımen istip körgen jastar jerdi älip-bidey oqidı, jer qızıqtı bolıp ketedi. Bw kitapşanı qolğa alıp otırıp mwğalimder balalarğa sabaq berse, taudı, dalanı, joldı, özendi kezip jürip balalardı jer men tanıstırıp baulısa, bw tärbieni basınan ötkergen jastar, bäygige qosatwn attay, bilim bäygesine dayarlanadı. Osılardan barıp bizdiñ qazaq bilimpazdarı şığadı...».

6. Professor YU. Vagner. «Ösimdikterdiñ tirşiligi men tüzelui turalı äñgimeler». «Bilim basınıñ» altınşı bölimi. Audaruşı Dosmwqambet wlı Halel. Taşkent. 1924 jıl. 104 bet. Bäsi 45 tiin.

«Bizdiñ qazaq, mekteptebindegi baladan bastap şalına şeyin, özi men birge tuıp, bir ösken ösimdik, januarlar ömirinen qabarsız. Ösimdik, januardıñ ömirin, bwl ömirdiñ özgeris-qwbılısın tekseretwn bilim jolın ömir bilimi deydi...

Ömir bilimi tämäm bilimniñ qojası, qarauıl qaraytwn töbesi, maqsatqa aparatwn aq qasqa jolı. Ömir biliminen tısqarı bilim joq. Bar bolsa, şolaq: basqa tartsa etekke, ayaqqa tartsa keudege jetpeytwn qu körpe...

Bwl kitaptıñ qazaqşası artıqşa tüsinikti; bwl türli kitaptıñ aldıñğısı desek künäli bolmaspız. Jañılıs basılğandarı bar. Kitaptıñ kinäsi – osı aq».

7. Professor YU. Vagner. «Januarlar turalı äñgimeler». «Bilim basınıñ» jetinşi bölimi. Audaruşı Baytas wlı Äbdolla. Taşkent. 1924 jıl. 126 bet. Bäsi 50 tiin.

«Bilim – şöpti, maldı, adamdı bir tuısqan dep tabadı. Birin de bir zäredey zattan şığarıp, ördirip jayadı. Adam balası köbi aynalasında birge jürgen, birge ömir sürgen şöp bolsın, balıq bolsın, qwrt-qwmırsqa bolsın, zatqa tereñ qarap, tekserip boylamaydı. Kün üşin, tamaq üşin sabılğan ömir talası mwnday oyğa orın qoymaydı. Köp üşin bwlardı bilim mergeni, bilim  şeşeni tekseredi...

Tabiğat jıljıp-jımiıp, özgerip twradı... bwl kitapşada osı jazğan bet däleldengen. Dünie altı künde jaratılğan degen adasqan jol. Dünie qanday, tabiğat qanday, sonı jaqsılap bilem deseñ, osı kitaptı oqıp qara.

Äbdolla joldas orıs kitabın qazaqşalauğa şeber, kitaptıñ qazaqşası hat biletwn qazaqqa tüsinikti. Bwl kitapşa mektepte, mwğalimde bolğanı oñ. Mwnı oqıp alğan mwğalim balalarğa sabaq berse, qwral boladı. Orıs tilin bilmeytwn jastar bwl kitaptı oqımasa bolmaydı. Özgeris, qwbılıs jolınan tısqarı osı küni bilim joq...».

8. Professor YU. Vagner. «Denemizdiñ tüzelui men jwmıs qıluı turalı äñgimeler». «Bilim basınıñ» segizinşi bölimi. Audaruşı: Dosmwqambet wlı Halel. Taşkent. 1924 jıl. 128 bet. Bäsi 75 tiin.

«...bizdiñ qazaq balası – qoy soya bilmese, jılqı etin bwza almasa kisi sanına kirmeydi. Osı küngi zerek aqıl jeñip tapqan bilimde adam da, januar da bir atağa, bir twqımğa jatadı. Maldıñ denesin aşı işegine şeyin bizdiñ qazaq balası bilse de, öz denesine şorqaq.

Bw kitapşada qazaqtıñ jaqsı tilimen adam denesiniñ tüzelisi jazılğan... hat biletwn qazaq bw kitapşanı alıp oqısa, adamnıñ dene qwrılısımen tanısadı. Bw kitap äsirese mektepte balağa sabaq beretwn mwğalimge, oqudağı balalarğa öte-möte kerek. Mwğalim bw kitaptı qolına alıp otırıp, balalarğa sabaq beruine öte jaqsı qwralı dep sanauğa boladı. Bw kitaptı mektep bası kitaphanada saqtağan oñ».

9. Professor Rosko. «Himiya».

10. Professor Kudryavskiy. «Arğı mädeniet». (Ertede jwrt qalay tirşilik qılğan). «Bilim basınıñ» onınşı bölimi. Audaruşı Esbolwlı Mırzağazı. Taşkent. 1924 jıl. 211 bet. Bäsi 70 tiin.

Qazaq tilin oqu men bilimniñ, öndiris pen ğılım tiline aynaldıru üşin Alaş oqığandarı quğın-sürginge wşırağanğa deyingi sanaulı ğwmırında öz azamattıq wstanımdarımen är salada jantalasa oqulıqtar audardı jäne qwrastırıp jazdı. Joğarıda aytlğan 10 kitap är qaysısı10 mıñ tirajben basılıp jalpı 100 mıñ danamen Altaydan – Astrahanğa deyingi «Wlı dalağa» tarağan milliondağan qazaq tildi oqulıqtardıñ bir bölşegi ğana. Wlttıq sana men tildik twtastıqtı qalıptastıruğa ölşeusiz üles qosqan Alaş azamattarınıñ eñbegin däripteu men qoldanu ayasında osı kitaptardı qaytadan basıp, Respublikanıñ är kitaphanaları, oqu orındarı men mektetepterge taratıp berse degen oy aytqımız keledi. 2017 jılı bastalğan «100 oqulıq» jobası siyaqtı HH ğasır basındağı qazaqtıñ alğaşqı oqulıqatarına da arnalğan joba jasalsa - babalar mwrasına qwrmet, eñbegine izet bolar edi...

Bwdan jıl ilgeri, Mäskeudegi «Künşığıs baspasında» jarıq körgen qazaq kitaptarı turasındağı jazbamız da osı saytta jariyalanğan edi:

Abay Mırzağali

Abai.kz

0 pikir