Senbi, 19 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107199. Jazılğandar — 101822. Qaytıs bolğandar — 1671
Bilgenge marjan 5265 26 pikir 27 Qaraşa, 2019 sağat 12:05

«Türik halıqtarı ädebiet tarihına kirispe» attı oqu qwralın oqığan soñ...

I.Jemeneydiñ «Türik halıqtarı ädebiet tarhına kirispe» attı oqu qwralın oqığın soñ...

Ağımdağı jıldıñ mamır ayında qolıma atalmış oqu qwralı tüsti, (QazWU baspa üyinen basılğan, Almatı 2019 jıl) kitaptıñ alğı sözinde: Täuelsizdik bergen mümkindikterdi paydalanıp, jañaşa tarihi derekter negizinde jañaşa oqulıq jazu qajetin sezindik dep bastaptı. Bwl söz bizdi birden ülken oydıñ irimine jeteledi...

Artınşa, kitapta türktanuşı ğalımdardıñ pikirine kezek beripti, biz sonıñ işindegi oyımzdı oqtay tüsetin birneşuine toqtalsaq:

Alma Qıraubay: Täuelsizdik tañı atıp ädebietimizdiñ tarihın tereñirek zertteuge mümkindik alğan osı şaqta, bar küşimizdi salıp eñbek etpesek, tarihımızğa da, halqımızğa da opasızdıq jasağan bolamız. Keñestik däuirde talay ziyalılarımız aydalıp, azap şekkenderine qaramastan osı jolğa özderin arnadı?

Ras-au, dep biz de özimizdi swraqqa tarta bastadıq... büginde biz ne istep jürmiz?!  Bügingi är qazaq ziyalısı öz salası boyınşa wlt aldında parızı men qarızın ötep jürme...?!

Ä.Täjibay: Atasın tanımaytın halıqtıñ ayağın nıq basıp twruı mümkin emes, degen söz, tipti de namısımızğa qamşı bastı.

Rahmanqwl Berdibay: Ejelgi däuir ädebieti türik halıqtarına ortaq dey otırıp, sonıñ işinen özimizdi izdesek, depti.

I.Jemeney: Ädebiet tarihtıñ ruhı ispettes, är halıq öziniñ janın sonıñ işinen tabadı. Sondıqtan da tarih pen ädebietti bölip qarastıruğa bolmaydı, dep öz bağıttın ayqındaptı.

Iä, ädebiet tarihttıñ körkem kartinası, sol däuirdegi halıqtıñ bolmıs-bitiminiñ, tınıs-tirşiliginiñ aynası.

Ğalım Islam Jemeney keşegi ortalıq kezeñnen azat, jaltaqtaudan ada oymen, «şaynalğan astı auzına salmay», şaması jetkenşe tike, tüp nwsqa ädebietpen, tıñ da sonı jolmen öz tamırın izdegen.... Bwl oqu qwralın jazu barısında avtor 81 ädebiet paydalanğan, sonıñ teñ jartısı parsı, türik, t.b. halıqtardıñ tüp nwsqadağı ejelgi jazbaları. Tarihi şındıqtı tabu üşin avtor auızşa jäne jazbaşa (jazba kitap, arhelogiya, fol'klor) derekterge öte saqtıqpen qarağan, jañaşa bağa bergen.

Ädebi şığarma öz zamanınıñ jarşısı, dese de ol, eşqaşan zamanğa bağındaydı. Ädebiet zamannıñ aldında boladı, degen avtor, sözin bılay jalğaydı: ädebi şığarmanıñ eñ üzdigi - «Qwran». Onıñ avtorı - Alla. Adamzat bolmısı tarihınıñ ötkenin, büginin, erteñin Ialahi sanadan wşqındap jatqan adami sanamen wğına alatın mol mümkindikke ie. Sol üşin adamzat tirşiliginiñ barlıq salalarında «Qwrannan» bwrınğı jäne «Qwrannan» keyingi däuirdi qamtidı. Al «Qwran» barlıq däuirdi qamtitın tuındı, dep oyın qorıtadı.

Ejelgi türik halıqtarı ädebieti b.z.b Vİ-V ğasırdan bastau aladı, onıñ däleli ertedegi parsılardıñ köne jädigeri Zardöşt dinin negizinde jazğan 815 bölim, 21 kitaptan twratan «Avesta» attı kieli kitabı. Onda Türik halıqtarı ömir sürgen mekendi Twran dep jazıp, sol däuirde Iran eline şabuıl jasağan Twran eliniñ patşası Afrasiabtıñ Irandı bilegenin sol Avestadan oqimız. Kitap mätininde: Afrasiab  2 ret, Twrandıq Afrasiab 1 ret, jauız Afrasiab 1 ret, Twrandıq jauız Afrasiaf 4 ret, asa qayrattı Afrasiaf 5 ret kezdesedi. Bizdiñ ejelgi Twran eliniñ patşası Afrasiabtı (qorqınış tudıratın twlğa) dep jazadı.  Afrasiab söziniñ leksikalıq mağınasın irantanuşı nemis ğalımı Ferdinad YUsti (1837-1907): «ürey tudıratın adam» dep bergen.  H ğasırda Äbilqasım Ferdausi Avestanı öleñge aynaldırıp, 49327 bäyitke jetkizip ädemi örip «Şahnama» dep at qoydı kitabına. Onda avtor Afrasiabtıñ ata tegin bılay taratadı: Pişäng ibn Zäşim ibn Turk ibn Sep ibn Näsp ibn Duru şäp ibn Tuj ibn Feriduan. Üseyin Şahidi Mazandernidiñ «Şahnamağa tüsindirme sözdiginde»: Pişäng  Iräjdiñ qızı Mah Afridke üylenedi, olardan Mäneuşer attı wl bala tuıladı. Atasınıñ kegin Sälem jäne Twrdan aladı. Iran ğalımdarınıñ payımdauınşa Feridun Twrğa türik jäne şın elin basqaruğa beredi. Sodan onıñ eli Twran (twr) eli bolıp ataladı, dep jazadı. Mahmwt Qaşğari «Lwğat at-türik» sözdiginde:

Alıp Er Toña öldi me?

Jalğan dünie qaldı ma?

Zaman öşin aldı ma?

Endi jürek jarılar!, dep hatqa tüsirgen. Almatı.-1 tom.-70 bet.

Jüsüp Balasağwn «Qwttı bilik» dastanında:

Täjikter onı Afrasiab atağan,

Elderge ol köp izgilik jasağan.

Täjikter de hatqa mwnı tüsirgen,

Kitap joq bolsa,

Onı kimder tüsingen, dey kele Afrasiabtıñ Alıp Er Toña ekenin jazadı. Al Mwhammed Qaydar Dulat «Tarih i raşidi» eñbeginde Afrasiab esimin 19a, 182a, 235a betterde aytadı: «Qaşğar-köne äri bayırğı qalalardıñ biri. Ejelgi zamannan beri Qaşğar swltandarı Afrasiab türik wrpağınan edi. Afrasiabtı moğıldar Bwğa han dep ataydı. Onıñ tegi: Afrasiab ibn Dad nişin ibn Twr ibn Arfidun. Bwl «tarih guzida» jäne Qoja Raşidaddin Fazllahtıñ «Majma-ät-tauarih» kitabınan alındı.

Alıp Er Toña äkesi Twrdınıñ kegin Iran patşası Mänueşerden alu maqsatında keskilesken şayqas jasap, irandıqtadı jeñedi, Mänueşerdiñ wlı Näuzerdi birneşe soğısta tize büktiredi, solay Qızılbastıñ elinde on eki jıl (keybir zerttude 28 jıl)  taqqa otıradı. Mine sondıqtan bwl ürey tudatın adam degen Afrasiab atauı Irandıqtardıñ bergen esimi.

Bizdiñ jıl sanauımızdıñ 661 jılınan 750 jılına deyin taqqa otırğan Ümmeye halifatı qwlap onıñ ornına 750 jılı Abbas halifatı bilikke kelegen soñ, 751 jılında Taraz mañında mwsılman äskerleri men türik halıqtarı birlese orıtıp, 100 mıñ qolmen jaulauşılıq maqssatta kelgen qıtay äskerimen keskilesken şayqas jasadı, qıtaydıñ 50 mıñın öltirip, 30 mıñın twtqınğa aladı, 20 mıñı zorğa qaşıp qwtıldı, mine bwl şayqas tarihta atılaq şayqası dep ataldı. Osı şayqastan soñ türkiler islam dinin qarsılıqsız qabılday bastadı. Osıdan bastap bwl dalada Arab mädenieti, tiliniñ örleu kezeñi bastaldı. (751 ülken şayqas jöninde Arab trihşısı Äzeddin ibn Äsir jazbalarında jazadı).

B.z.b Vİ-V ğasırdan bastap 751 jılğa deyingi 1300 jıldan astam uaqıt ejelgi türik halıqtarı ädebieti dep bölgen I. Jemeney. Osı ejelgi kezeñniñ ädebietin ğalım auız ädebieti jäne jazba ädebieti dep eki kezeñge bölip qarastırğan, auız ädebietine tän «Jaratılıs» dastanı. «Saq» dastanı. «Alıp Er Toña» mätini. «Şu» mätini. «Oğız qağan» dastanı. «Atila» dastanı. «Köktürik» dastanı. «Kökböri» mätini.  «Ergeneqon» mätini. «Wyğır» dastandarı. «Türeyiş» dastanı. «Köş» dastanı. Sındı 13 jırdı kitabında ğalım tügeldey mazmwndap şıqqan.

Bwl jırlardıñ bastı taqırıbı: Eldik, erlik, salt-dästür men joqtau. Türik halıqtarı ädebiet tarihınıñ ejelgi däuiri şamamen b.z.d. VI-V ğasırdan bastap, bizdiñ zamanğı VIİİ ğasırğa deyingi aralıqtı qamtidı. Bwl kez ädebietinniñ bastı erkşeligi atalğan kezeñdegi tarihi, mädeni özgeşelikterge say, türkilerdiñ sayasi közqarası men ömir saltın, dünie tanımın, oy-örisin, erlik, eldik sanasın jırlau.

Eldik, erlik taqırıbı halıqtıñ el bolıp qalıptasuı men erlerdiñ erlik isin jırlağan tom-tom epostıq dastandar sonıñ kuäsi. Salt-dästür «ata zañnıñ» rölin atqarğan. Är bir adamnıñ jadında küni büginge deyin öşpestey bolıp jazılğan. Bizdiñ aytıp jürgen dil degenimiz mine osı. Joqtau jırları elge tirek bolğan twlğalardı joqtau, sol arqılı eldiktiñ mänin tüsinu, keyingi wrpaqqa ötken tarihtı bilip, atasın tanıp, tausılmas küş aluı üşin qaytıs bolğan batırdıñ, ataqtı adamnıñ soñınan joqtau aytu ürdiske aynalğan, küni büginge deyin ädebietimizdiñ mañızdı bir janrı retinde qarastırıladı.

Mahmwt Qaşğari parsınıñ «Avesta» kitabında özderiniñ ata jauı retinde Afrasiab (qorqınış tudratan adam) dep jağımsız obırazda somdalğan twlğanıñ türkiniñ Alıp Er Toñası ekenin rastay otırıp, ortağa mıñ jeti jüz jıl salıp, halıq jadınan öşpegen batır basşını twlğasın, el auzınan jinap, jañğırta jırlağan. Halıqtıñ erge degen süyispenşiligi sol, onı on jeti ğasır wmıtpağan. Osılay Mahmwt Qaşğari ejelgi twran elinde üstemdik qwrğan, arab, parsı mädenietinen soñ, türkiniñ öşkindegin ruhın, tilin, mädenietin qayta tiriltti.

Ejelgi türik halıqtarı jazba ädebietine ğalım I.Jemeney: Köne türik jazba eskertkişteriniñ ejelgi däuiriniñ ekinşi kezeñine, Türkiniñ tasqa oyıp jazğan runikalıq jazuların jatqızğan. Olar Vİİ-İV köne türki oyma jazuları, qoljazbaları köne türki älipbiindegi är aulan mätinderdi qamtidı. Onda saq däuirinen qalğan jazba eskertişter, Qazaq jerinen tabılğan köne türki eskerkitişter, Moñğıliya jazba eskertkişteri, Moyınçur eskertkişteri, Orhon oyma jazuların qarastırğan. Türik qağanatı kezindegi «Kültegin», «Tonıkök», «Bilge qağan» jırları ejelgi däuirdiñ jazba ädebietiniñ jandı aynası bolmaq.

Jazba ädebittiñ basın ğalım Orhon-Enisey jazbaları jäne köktürikter dep qoyılıp bwl tarauda I.Jemeney 542 jıldan 717 jılğa deyingi 175 jılğa sozılğan qıtay jäne türki qağanatı tarihın tizbeley jazıp şıqqan, parısşa eñbekterdi negizge, oğan qattı dendep kirgen. Tıñ derekterge tolı. Qıtaylardıñ basınan baqayına deyin tolıp twrğan jımsıma qulığı, al Türkilerdiñ añğal da, mansap qwmar, äyel qwmar, işki altı baqan alauızdığın jerine jetkize jazğan. Kitapta kezek bersek: Atila dünie salğan 543 jıldan soñ, ğwndardıñ jaña bir izbasarları özindik ortaq qwndılıqtarı men köktürik atauımen qauımdastıq qwradı. Osı kezde qıtaydıñ soltüstik jäne oñtüstik 南北朝 patşalıqtarı 420 jıldan 589 jılğa deyin bilikte boladı. Köktüriktiñ Aşina birlestigi 542 jılı tarih sahanasında saltanat qwrdı. Tarihta tabığaş atımen belgili ejelgi türik taypasınıñ bir böligi qıtaydıñ budda dinin qabıldap, soñında qıtayğa siñip qıtay tarihında vi   patşalığın qwrğan tabığaştar V-VII  ğasırda köktürikterdiñ eñ qas jauına aynaldı.

Şığıs türik qağanatın qwrğan Mwqan qağan Ju-jandardı talqandadı, Qorıqqan soltüstik qıtaydıñ Çi patşası beybit kelisimge keldi. Ortalıq Aziya, Auğanıstan, Iran, Şığıs Europa men Rim elderin bağındırdı. Mwqan qağan qaytıs bolarınan bwrın, qıtay äyelinen tuıp, qıtayşa tärbielengen öz wlın bilikke otırğızbay inisi Taspardı taqqa otırğızdı. Alayda olda qıtaydıñ swlu qızınıñ qoynına qwlap, budda kitaptarın türik tiline audartıp, qıtaylanıp on jıl bilik qwrıp qaytıs boldı. Taspardan keyin işki taq talas bastalıp, batırlığımen atı şıqqan İşbar İİ qwtlıq degen atpen qağan bolıp bastabında öte batıl ärketter jasap, moñğol tektes taypalardı qol astına bağındırdı. Barlıq türik elin biriktirdi. Alayda qıtay tağı jımsıma qulıqpen oğan da qız berdi, onıñ hanşayımına erip kelgen Çang Sünşeng tıñşı türkilerdi jasırın zerdelep, jiğan tergenin qıtay imperatorına jetkizdi. Patşa onı tıñdap, türkilerdiñ iştarlıq pen qızğanşaqtıq jağın eskere ortıp memlekettik bağadarlama qwrıp, el işinen bülik şığarudı bastı bağıt etti. Türik İstemiwlı Tardınıñ İşbara qağanğa qarsı qıjılın qozdırıp, batıs türik qağanatı degen derbes el qwruğa bar jağdayın jasadı. Sonıñ nätijesinde 582 jılı Şığıs türik qağanatınan Batıs türik qağanatı bölindi. Artınşa qıtaylar monğol tektesterdi İşbar qağanğa qarsı qoydı. Sonımen birge qıtaylar üşinşi ret İşbar qağannıñ inisi Çı-lo Huğa jasırın habarlasıp, qıtayğa jaqtas boluğa şaqırdı. Keyin 587 jılı taqqa otırğan İşbar qağannıñ inisi Çı-lo Hu özin Bağa qağan dep atap qıtayğa bağınıştı bolatının bildirdi.

589 jılı qıtaydıñ soltüstik Jou patşalığı qwlap ornına Süy patşalığı keldi. Sol jılı taqqa otırğan İşbar qağannıñ wlı YUng-üi-Li özin Tau-lan qağan dep atap, qıtaydan täuelsizdikti qayta tartıp aldı. Keyinnen qıtaylardıñ qoldauımen taqqa otırğan Bağa qağannıñ jieni Tüli qıtay qızna üylenip, el işin alatayday bılıqtırdı. Tıñşı Çang Sünşeng Türkilerdiñ mal suatına u salıp malın qırdı. Sodan 609 jılğa deyin qıtayğa bağınışı bolğan Tüli qağan qıtay atınan bir ret soğıs ta jasadı. Onıñ orına kelgen wlı Tu Şıq qağan qıtayğa bağınudan bas tartıp egemendik tuın jelbiretti. Jañaşa qulıqqa basqan qıtay biligi qağannıñ inisine jel berip, qağan boluğa itermeledi, alayda ol qıtay qulığınan bas tarttı. Osıdan keyin Türkiler qıtaydı birneşe ret basıp alıp alman-salıq, tartu-taralğı alumen, şektelip otırdı....619 jılı qıtaydıñ Süy patşalığı taqtan qwlap, ornına Tañ patşalığı keldi. Sol jılı tamız ayında Tu Şıq qağan qıtayğa şabuıl jasap, qıtaydıñ Tay YUan qalasına jetken qağan kenetten qaytıs boldı. Ornına taqqa kelgen inisi İİ Teber qağandı qıtaylar u berip öltirdi. Onıñ ornına kelgen inisi Bağatwr qıtaydı jaulap aldı. Alayda tağı mayda qulıqpen kelis sözge keldi....630 jılı qağan qıtay türmesine öldi. Osılay ataqtı Şığıs türik qağanatı tarih betinen öşti. Şığıs türik qağanatı üşke bölinip, bir bölegi Sır Tardüş türkilerin panaladı. Ekinşi bölegi Batıs Türkistan men Irannıñ sottüstik şığısındağı aymaqqa bas sauğaladı. Üşinşi bölegi qıtaydı panalağan jüz mıñ adamnıñ toqsan mıñğa juığı, qıtay ükimetiniñ qaulısımen qıtaydıñ wlı qorğanımen Göbi şölinniñ arasına qonıstandı. Al qalğan qıtay panalağan oñ mıñ adamnıñ işindegi aqsüyekterine ekinşi därejeli genaral atağın berip, olardıñ keybirin sarayğa jwmısqa aldı. Qalğandarı jañadan qwrılğan garnizondarda qıtayğa siñip ketti....Sol kezde Ni Şu Bağa Şadtıñ wlı İşbara qağan tağında bolatın. Olar on jıl boyı qıtaymen soğısıp, jeñilis taptı. 659 jılı qağan soğısta öldi. Osılay Batıs türik qağanatı da, Şığıs türik qağanatınıñ keypin kidi....

679 jılı qañhğan äuletteri es jiıp, Aşıq Na, Ni Şupu qağandar qıtayğa qarsı soğıs jasadı. Qıtaydıñ 300 mıñ qolımen qarsı şığıp qağandı öltirdi. Qalğan türkiler Lañ Şan tauın panaladı. Eki jıldan soñ Aşıq Na Pu qağannıñ basşılığımen qıtayğa şabuıl jasap, qıtaydı jeñdi. Alayda qıtay qolbasşılarınıñ biri türik joğarı  basşılarınıñ arasına jik salıp, işten iritti. Beybit kelisimge keluin swradı. Kelisimge kelseñder ülken artıqşılıqtar beremiz degen qıtaylar uädesine sengen añğal türkilerdiñ 54 aqsüyegin qıtay astanasınnıñ ortalıq bazarında darğa asıp, köktürikter qağanatınnıñ birinşi kezeñinniñ soñğı köterilisin janıştadı....

682 jılı Qwtlıq qağan İİ Köktürik qağanatın qwrdı. Sol kezde qıtay türmesine jatqan Tonıkök türmeden amalın tauıp qaşıp şığıp, Qwtlıq qağanğa keldi. Qağan oğan «Apa tarhan» atağın berdi..... 76-95 better.

Osılay jaña tarihta Tonıkök, Kültegin, Bilge qağan jazbaları tasqa qaşaldı. 717 jılı Batısta Türkeşter täuelsizdigin jariyaladı....

Joğardan oqığanımızday qıtay eli belgili merzimde bir türik patşalığın joyıp otırğan. Tınış, beybit bilik qwrıp otırğan türik patşalığına işinen irtki salu, tıñşı jiberu, qız beru, para beru, patşanıñ aynalasın özine qarsı qoyu, el işinde bilikke qarsı küşterdi qoldan jasap, onı tamaşa paydalanu qıtaydardıñ ejelden kele jatqan känigi ädeti ekenine köziñiz jetedi. Solay Türik qağanatın ekige bölip, aqırında Şığıs türik qağanatın joyıp jibegenin oqığanda öne boyıñ titireydi. Allannıñ qoldauımen Türkilerden el bastaytın erler tuıp, tozğan eldiñ basın qayta biriktirip patşalıq qwradı, qıtaymen soğısadı. Türkiler 30 mıñ qolmen qıtaydıñ 300 mıñ qolın bir sätte jeñedi. Alayda qıtay jeñilgenniñ belgisi retinde qız berip, qızına qwl-qızmetşi dep köptegen tıñşı swlu qızdarın qosıp, olardı türkiniñ bilik basındağı twlğalarına tiyudi, odan tuğan balların qıtay etip tärbieleudi tapsırma qılğan. Monarhiyalıq jüye boyınşa, qıtaylar jienderine el twtqasın wstatadı. Osılay jwmsaq küş arqılı işten iritip, türkilerdi özine özin qarsı qoyıp tarih betinen öşiredi. Wrpaq jañalanadı, türkiler tarihtı wmıta bastaydı. Al qıtay jazbarında ata jauın jeñudiñ türli san qulığı jazılıp twradı.

Kitaptıñ ekinşi bölimi Türkiniñ islamdıq orta ğasır ädebiet tarihına kirispe dep ataladı. Mwnda avtor 751 jıldan qazaq handığı qwrılğan 1465 jılğa deyingi kezeñdi türik halıqtarı ädebietiniñ orta ğasır kezeñi dep bölgen. Türki halıqtarı orta ğasırlıq däuirdiñ bastı erekşeligi ejelgi töttem t.b. mädenitten alıstap, Islamnıñ keluimen jañarğan ädebietke ruh, jan, sana, dünieui älem jäne ruhani älem sındı tıñ taqırıptar qosılğan. VIII ğasırdıñ basında arab tili men mädenieti üstemdik qwrıp, parsı, türkiniñ tili men mädenieti sonıñ köleñkesinde qaldı, onıñ bastı sebebi Qwran tiliniñ arab tilinde boluı, payğambarımızdıñ zamanında bastalğan audarma jwmısı 850 jılğa deyin jalğasıp, Grek, Iran, Ündi elderiniñ är türli saladağı kitaptarı arab tilinde söyledi. Barlıq ğılım-bilim, ädebiet, mädeniet arab tilinde bolğan soñ, sol kezde şıqqan Äbu-Nasır Äl-Farabi, Mwhammed Ibn Mwsa äl-Harezmi, Ibn Sina, Zäkariya Razilar, Äbu Rayhan Biruniler sındı ğwlamalar Bağdat pen Mısırğa barıp bilim aludı ürdiske aynaldırdı. Islam halifatı arabtardıñ qolında boldı. Ol kezde ekonomikası jaqsı damığan arab eli boldı. Bwlardı jaqındastırğan eñ bastı sebep islam dini edi.

Islam örkenieti däuiri: payğambarımızdıñ zamanı 610-632 jıldar bwl kez altın kezeñ, ekinşi tört halifat kezeñi 632-661 deyingi kezeñ, odan soñ islamnıñ keñ taraluına sebepker bolğan türik tektes taypalardan Ğazına patşalığı, Seljwq patşalığı, Qara han Boğra, Seyfeddin Qwtz, Beybarıs swltan, İİ Mwhammed Fatih swltan Osmalnı patşalığın qwrdı.

Osı kezde türkilerdiñ dünie tanımı men filosofiyalıq oy-örisiniñ jañaşa qalıptasuı men jetiliuine äser etken aqındar men oyşıldar payda boldı. Bastılarınan Mahmwt Qaşğari, Jüsip Balasğwn, Qoja Ahmet Yäseui, Nizami Gänji, Maulana Jälaleddin Rumi, Zahirddin Mwhammed Babır, Mırza Aydar Dwğlat dep tizbeketey beruge äbden boladı.

Jalpı bwl tarauda avtor Ejelgi Şumerlerdiñ 5-şi patşası Gilgämeş kezindegi tasqa qaşalıp jazılğan 12 dastandı osı kezeñde tabılğanın aytıp, atap ötedi. 12 jırdan twratın Qorqıt ata kitabına keñinen toqtalğan. Oğızdar zamanındağı 12 dastan, Derzden nwsqasında 154 betten twradı.

Olar: Dersehanwlı Bwğaş dastanı, Qaraşıq şopannıñ dastanı, Bayböriwlı Bamsı-Bayrak dastanı, Burla hatuın dastanı, Toqa Qojawlı Qan töreli dastanı, Qazılıq Qojawlı Iekenk dastanı, Töbeközdi öltirgen Basat dastanı, Berikwlı Oman dasatnı, Wşan Qojawlı Sekrek dasanı, Oraz dastanı, Salur qazaq dastandarına jeke-jeke toqtalğan.

Mahmwt Qaşğri turalı 6 bet arnaydı. Onda ğalımnıñ tuğan jeri jäne barlıq eñbekteri turalı toqtalğan. Kelesi 10 betti Jüsip balasağwnğa arnağan. Aqınnıñ «Qwttı bilik» dastanına taldau jasağan. Şey Ahmet Qwdaydt Tarazi 1436-1437 jıldarı jazğan 4 türli madaq jırlarına jeke-jeke toqtalğan.

Qoja Ahmet Yäseuyge 8 bet arnağan. Aqınnıñ bastı eñbekterine, qayratkerligine toqtalğan.

Süleymen Baqırğaniğa 4 bet, Jünis Ämirege 3 bet arnağan.

Säkkaki attı qos türik aqını turalı 5 bet arnağan.

Aqın Maulana Lütfige 5 bet arnağan. Ğazalşı aqın Atai-ğa 12 bet arnağan.

Zahirddin Mwhammed Babırğa 15 bet arnağan. Babırnamağa keñinen toqtalağan. Älşir Nauaige 21 bet arnap, aqınnıñ 5 dastanına (hamsasına) jeke-jeke toqtalğan. Mırza Aydar (Mwhammed Qaydar) Dulatqa 15 bet arnağan.

Mwrın Jırauğa 7 bet arnap, qırımnıñ 40 batırınıñ atın ataydı.

Atalmış kitap jañaşa oymen jazılğan. Tüp nwsqamen tikeley jwmıs jasağan. Otarlauşı elderdiñ «şaynağan ğılımı» emes öz aldına täuelsizdik tañında el aldındağı qarızın ötegen azamattıq ideyadan tuğan. Oqu qwralındağı türik halıqtarı ädebietin däuirleu mülde basqaşa közqaraspen saralanğan qwndı tıñ eñbek.

Nwrhalıq Abdıraqın,

Äl-Farabi atındağı QazWU,

Şığıstanu fakul'tetiniñ PhD doktorı.

Abai.kz

26 pikir