Düysenbi, 21 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107262. Jazılğandar — 101877. Qaytıs bolğandar — 1671
Qazaqtıñ tili 2544 9 pikir 19 Qaraşa, 2019 sağat 11:50

Interterminder men rusizmderdi Qwran sözindey kie twtu auruına şaldıqtıq

Jat sözderdiñ til bwzar äserinen

qwtıludıñ birden - bir jolı olardıñ

qazaqşa balamasın tauıp,

söylenimge jappay endiru ğana bolıp otır.

Älimhan Jünisbek

Qazaqstan Respublikası Mädeniet jäne sport ministrligi Til sayasatı komitetiniñ tapsırmasımen Ş.Şayahmetov atındağı «Til-Qazına» wlttıq ğılımi-praktikalıq ortalığı «Qazirgi terminologiya: wlttıq nemese jahandıq» taqırıbında 26 qaraşa küni ädistemelik onlayn-seminarın ötkizedi.

Osı seminar aldında «Qazaq fonetikası terminologiyasındağı igi dästür jäne halıqaralıq terminderdi qoldanu mäselesi» boyınşa QR Prezidenti janındağı Memlekettik basqaru akademiyasınıñ Batıs Qazaqstan oblısı boyınşa filialı oqıtuşısı  Bolat Jeksenğaliev mırza öz oyın ortağa saldı.


Qazaq fonetisteri wsınğan ündesim teoriyası büginde halıqaralıq deñgeyde tanılıp ülgerdi jäne türik tiltanımı üşin ğana emes, jalpı fonetika ğılımındağı eleuli jañalıq boldı. Dünie jüzi tilderi jikteliminde jalğamalı (agglyunativti) sipatımen erekşelenetin türik tilderiniñ bastı fonetikalıq erekşeligi ündesim ekenin moyındau ğılımi oydıñ damuımen, ğılımi közqarastıñ auısuımen baylanıstı. Türik fonetikasın jaña teoriyalıq deñgeyge köteru isinde qazaq fonetisteriniñ köşbasşı boluı da atap öterlik jay jäne ol zañdı da. Türik tilderiniñ işinde ündesimdi bar bolmısımen saqtap qalğan birden-bir til - qazaq tili ekenin türkolog-ğalımdar birauızdan aytıp otır. «Asıl til, tüzu emle qazaqta» (A.Baytwrsınwlı) bolsa, til zañın tüzeu de qazaq til biliminen bastalıp, büginde qayta jalğasın taptı. Sondıqtan da qazir qazaq fonetikası ğılımında tildiñ dıbıstıq jüyesin ündesim teoriyası boyınşa sipattaudı terminologiyalıq jağınan retteu ürdisi jürip jatır.

Bwl arada qazaq til biliminiñ fonetika salasındağı töl terminder jüyesin qalıptastırudağı dästür sabaqtastığı turalı ayta ketkendi jön körip otırmız. Halıqaralıq terminder basım bolıp keletin ğılımnıñ özge salalarımen salıstırğanda qazaq til biliminiñ, onıñ işinde fonetika salasınıñ atau sözderi negizinen töl sözderimizden qwralğan. Til tabiğatın sol tilge tän tabiği wğımdarmen tüsindiru ürdisi  HHğ. 80-90 jıldarınan qayta bastau alıp, qazir de jalğasuda.  Bwl wlı istiñ basında Ahmet Baytwrsınwlı twrsa, keyin Qwdaybergen Jwbanov terminjasamdağı osı ürdisti odan äri damıta tüsti. Al HH ğasırdıñ soñında qazaq fonetikası mäselelerin zertteudegi jaña bağıt, singarmonizm teoriyasına negizdelgen bağıttıñ avtorı professor Älimhan Jünisbek eñbekterinde osı terminjasam täsili jalğasın taptı. Prof. Ä.Jünisbek ündesim teoriyasınıñ wğımdarı jäne sol wğım-tüsinik atauların qalıptastıru isinde de wlttıq terminjasam dästürindegi pänsözder jüyesin qoldanısqa engizdi. «Ündesim dıbıs, ündesim buın, ündesim söz wğımdarı men olarğa tän jalpı fonetikada joq ataular qwramı jinaqtaldı» (1.4).  Ğılım salasındağı terminjasam isindegi sabaqtastıqtı däl añğarğan belgili terminolog- ğalım Ş.Qwrmanbaywlı bwnı «üzilip qalğan wlttıq terminjasam dästüriniñ arağa 60-70 jıl salıp barıp qayta jalğasın tabuı dep bağalağan dwrıs bolar» (2.42) dep atap körsetken edi.

Bwl bağıtta ğalım wstanıp otırğan bastı bağıt «wğımdar men ataulardı mümkin bolğanşa qazaqılap alu» jäne «ataudıñ uäjdemeli boluı» (5.33).  Endi professor Ä.Jünisbek wsınğan fonetika salaları atauları men salağa tän jiktelim belgi ataularına toqtalsaq.

Jiktelim (klassifikaciya) salaları men atauları:

Jasalım jiktelim, aytılım jiktelim, estilim jiktelim, ündesim jiktelim, üylesim jiktelim.

Jasalım fonetika jäne jasalım atauları:

1. Dauıstılardıñ jasalım jiktelimi: jalañ - qwrandı; aşıq - aralıq qısañ - qısañ; erin - ezu; til orta - til artı; terbelmeli.

2. Dauıssızdardıñ jasalım jiktelimi: terbelissiz - terbeliñki - terbelimdi; toğısıñqı - juısıñqı; erin-erindi - til wşı - til ortası - tilşik.

Aytılım fonetika atauları:

Aytılım belgi, auız quısı- kömey quısı, auız quıstı- kömey quıstı, lepti – bosañ - bos, keñ tınıstı - qısañ tınıstı, şaşırañqı- jinaqı t.b.

Estilim fonetika atauları:

Estilim belgi, tüysinim türi: qatañ, wyañ, ündi; estilim qarqını: küşti lepti, bosañ lepti, bos lepti.

Ündesim fonetika atauları:

Ündesim, ündesim belgi, ündesim tirkes, ündesim söz, ündesim buın, ündesim dıbıs, erin ündesim, til ündesim, beytarap ündesim, jappay ündesim, jalpı ündesim, şala ündesim, irgeles ündesim, ündesäuez, juan ezulik ündesäuez, jiñişke ezulik ündesäuez, juan erindik ündesäuez, jiñişke erindik ündesäuez t.b.

Üylesim fonetika atauları:

Üylesim, üylesim tirkes, üylesim söz, üylesim buın, üylesim dıbıs, til üylesim, erin üylesim, jalpı üylesim, jappay üylesim, däneker üylesim, şala üylesim, irgeles üylesim t.b.

Almasım (çeredovanie) atauları:

Beyret almasım, erkin almasım, tabiği almasım,tarihi almasım, irgeles almasım, şep almasım.

Äuentanım (intonologiya) atauları:

Äuez (tembr), aralas äuez, ezu äuez, erin äuez, juan äuez, jiñişke äuez, ündesim äuez; äuen (melodika), joğarı äuen, tömen äuen, ösiñki äuen, tüsiñki äuen, öşik äuen, teñ äuen

Bwl keltirilgen mısaldardan basqa äripteme (grafika), jalğanım (agglyutinaciya), ekpintanım (akcentologiya), söylenim (reç'), söylesim (dialog), söylenis (monolog), äuen til (tonal'nıy yazık), beyündesim  (asingarmonizm), beyekpin (bezudarnıy), ündesim til (singarmoniçeskiy yazık), dıbıstanım(segmentologiya), setinem (redukciya), türlenim (modifikaciya) t.b. ataulardı  atap ketuge boladı.

Qazaq til bilimi ğılımınıñ bir salasındağı terminjasam täjiribesi bwl bağıttağı basımdıq töl sözderge berilu kerektigine tağı bir dälel. Ärine, halıqaralıq sözder töl termin twraqtağanşa, sol siyaqtı jalpı, salıstırmalı bağıttağı eñbekterde qoldanısta qatar jüredi jäne olardıñ barlığına balama tabu da qiın bolar. Al olardıñ jazılu, aytılu normaları – bölek äñgime.

Küni büginge deyin halıqaralıq termin sözderdiñ aytılımı, jazılımına qatıstı bizde naqtı wstanım men bağıt bolmay kelgendigi anıq.

«Orıs tili arqılı satılap bizge jetken bögde sözderdi, yağni interterminderdi, keñestik wğımdar arqalağan rusizmderdi Qwran sözindey kie twtıp, sol küyinde bwljıtpay alu auruına şaldıqtıq»[6].

Bwl kesirdiñ, aurudıñ  bizge ötip ketkendiginiñ bir dälelin bügingi küni elimizde jürip jatqan jaña älipbidiñ emlesine  qatıstı talqılaulardan köruge boladı. Tuğan tildiñ mümkindigine senbey, şet tilden engen sözderdi tüpnwsqa ülgisine jaqındatıp jazamız dep otırğanımızdı basqaşa qalay tüsindiremiz?

Qazir elimizde bastalğan jazu reformasınıñ bastı maqsatı – qazaq tiliniñ tabiği bolmısın saqtau, tildegi «til bwzar erejelerden» arılu dep tüsinemiz. Sondıqtan da şettildik (kirme) dıbıs pen tañbalardıñ, şettildik sözderdiñ tilimizde qoldanıluı mäselesine baylanıstı tüpkilikti baylam men şeşimge kelu mañızdı. Bwl arada jartılay şeşim boluı mümkin emes. Qazaq jazuı men emlesinde şeşimin kütken osı mäseleler bolaşaqqa jük bolmauı üşin bügin şeşilgeni dwrıs. Özge tilden sözderdi biz qazaq tiline qızmet etui üşin aldıq qoy. Al tilimizge qızmet etse, sol til zañına bağınuı kerek. Ol degenimiz - barlıq tilderdegi täjiribemen «interterminderdiñ twlğasın özgertpey, twrpatın qazaq tiliniñ zañdılığına bağındıra qabıldau» [Ö.Aytbaywlı]. Bwl jağdayda özge tilder täjiribesimen,eñ bastısı, «qazaq söziniñ ündesim äuezin bwzbaytın jazılımğa twraqtasaq» (Ä.Jünisbek), ol, söz joq, qazirgi  kezeñde qazaq jazuın latın älipbiine köşiru turalı tarihi şeşim qabıldap, emle erejelerimizdi bekiter twstağı til bolaşağı üşin jasalğan naqtı qadam bolar edi.

Paydalanılğan ädebietter:

  1. Ä.Jünisbek «Qazaq fonetikası», Almatı, «Arıs», 2009 j.
  2. Ş.Qwrmanbaywlı «Termintanu».Almatı, «Atlas», 2006,116 bet.
  3. Terminologiyalıq habarşı. №2, 2002, 31b.
  4. Ö.Aytbaev «A.Baytwrsınwlınıñ önegesi men Ä.Qaydar qağidası»,«Egemen Qaz», 25.09.2017 j.

Bolat Jeksenğaliev,

QR Prezidenti janındağı Memlekettik basqaru akademiyasınıñ Batıs Qazaqstan oblısı boyınşa filialı oqıtuşısı. 

Abai.kz

9 pikir